Наша краіна заўсёды была багатая на таленавітых людзей, імёны суайчыннікаў назаўжды ўпісаны і ў сусветную гісторыю авіяцыі. Асаблівае месца займае канструктар Павел Сухой, які нарадзіўся 130 гадоў таму, 22 ліпеня 1895 года. Пад яго кіраўніцтвам распрацавана каля 50 канструкцый самалётаў — многія з іх здзейсеілі сапраўдную рэвалюцыю ў авіябудаванні.

Сучаснікі Паўла Сухога захапляліся глыбінёй ведаў, дзелавітасцю, патрабавальнасцю, прычым перш за ўсё да сябе, шырокім тэхнічным даляглядам, уменнем вылучаць галоўнае. Ён паспеў зрабіць вельмі шмат для ўмацавання абараназдольнасці СССР, Расіі, Беларусі, іншых дружалюбных дзяржаў у будучыні.

Ад кніг — да вучобы і вайны

Будучы знакаміты авіяканструктар нарадзіўся ў мястэчку Глыбокае Віленскай губерні (цяпер — аднайменны горад у Віцебскай вобласці) у небагатай сям’і. Бацька, Всіп Андрэевіч, атрымаў адукацыю ў семінарыі і працаваў настаўнікам, сабраў вялікую бібліятэку. Маці, Лізавета Якаўлеўна, вяла хатнюю гаспадарку і выхоўвала пяцярых дзяцей — Павел быў адзіным хлопчыкам.

У 1898 годзе сям’я пераехала ў Гомель, дзе ў 1914 годзе Павел Сухой скончыў Аляксандраўскую мужчынскую гімназію з ацэнкамі «добра» і «выдатна». Наймацнейшым уражаннем тых гадоў для яго стаў паказальны палёт над Гомелем аэраплана, які пілатаваў славуты рускі авіятар Сяргей Утачкін у рамках гастроляў па гарадах Расійскай імперыі.

Калі самалёт быў яшчэ марай

Не адразу, але юнаку ўдалося рэалізаваць мару — стаць студэнтам Імператарскага Маскоўскага тэхнічнага вучылішча (цяпер — МДТУ імя М. Э. Баўмана). Там ён уступіў у гурток паветраплавання, які стварыў выдатны вучоны-механік, заснавальнік аэрадынамікі як навукі прафесар Мікалай Жукоўскі.

Першая сусветная вайна ўнесла карэктывы ў жыццё многіх: вучоба Паўла Сухога перарвалася, у 1915 годзе пасля дасягнення прызыўнога ўзросту ён быў мабілізаваны на ваенную службу — у пяхоту на Паўночны фронт. Пасля рэвалюцый у Расійскай імперыі Сухі вярнуўся ў бацькоўскую хату ў Гомелі, настаўнічаў. Але затым зноў перабраўся ў Маскву — восенню 1920 года вучылішча зноў адкрылася, Сухо працягнуў навучанне.

Першыя самалёты

Неўзабаве ў сталіцы Жукоўскі арганізаваў Цэнтральны аэрагідрадынамічны інстытут (ЦАГІ) — дзяржаўную навукова-даследчую ўстанову, якую пасля смерціяго стваральніка ўзначаліў авіяканструктар Андрэй Тупалеў. Разгледзеўшы ў Паўле Сухім талент, Тупалеў запрасіў маладога інжынера-канструктара на работу ў ЦАГІ.

П. В. Сухой — гімназіст

У кастрычніку 1930 гады Сухі ўжо стаў намеснікам галоўнага канструктара Тупалева і ўзначаліў брыгаду № 4, атрымаўшы магчымасць самастойна кіраваць распрацоўкай і пабудовай самалётаў. Гэтае рашэнне дазволіла сфарміраваць касцяк калектыву будучага авіяцыйнага канструктарскага бюро.

Пазней дзве брыгады, якія працавалі паралельна, сабралі ў адзіную пад кіраўніцтвам Паўла Сухога (але пры агульным кіраўніцтве Тупалева). Ёю ў тыя гады былі створаны знішчальнікі І-4 і І-14, рэкордныя самалёты АНТ-25 (або РД, «Рэкорд далёкасці»), АНТ-37біс «Радзіма», а таксама іх ваенныя варыянты — ДБ-1 і ДБ-2 адпаведна.

У 1936 годзе ў СССР аб’явілі конкурс на распрацоўку шматмэтавага самалёта «Іванаў». Тады падобныя машыны-разведчыкі, здольныя выконваць таксама абавязкі штурмавікоў і блізкіх бамбардзіроўшчыў, складалі ва ўсіх краінах аснову авіяпарку. А савецкі шматмэтавы самалёт-біплан Р-5 да таго моманту відавочна састарэў. У конкурсе прынялі ўдзел канструктарскія калектывы Тупалева (брыгада Сухога), Мікалая Палікарпава і Сяргея Ільюшына. Першы з гэтых калектываў быў прызнаны пераможцам. Менавіта брыгадзе Паўла Сухога было наканавана пабудаваць самалёт, які найбольш поўна задавальняў усим прад’яўленым патрабаванням.

Пазней, у ліпені 1939 года, Паўла Сухога прызначылі галоўным канструктарам новага ДКБ (яно ж і стала пасля насіць яго імя). Гэтае прадпрыемства, якое размяшчалася ў Харкаве, а таксама заводы ў Даўгапрудным і Таганрозе ў 1940–1942 гадах разам выпусцілі 893 блізкія бамбардзіроўшчыкі ББ-1, якія атрымалі назву ў гонар стваральніка — Су-2.

Су-30 савецкі шматцэлявы знішчальнік пакалення 4+ канструктарскага бюро Сухога

Гэтая машына стала важнай вяхой у авіябудаванні краіны і дзейнасці авіяканструктара. Су-2 сустрэлі ворага на прыфрантавых аэрадромах, экіпажы паспяхова грамілі непрыяцеля ў Малдавіі, Беларусі, пад Сталінградам і на іншых напрамках. Пры гэтым 27 найбольш вядомых лётчыкаў менавіта на Су-2 пасля сталі Героямі Савецкага Саюза (прычым Міхаіла Адзінцова і Рыгора Сіўкова залатымі Зоркамі адзначылі двойчы).

Тым часам Сухі ўдасканальваў сваё тварэнне і распрацаваў штурмавік Су-6 — за яго стварэнне канструктара ўдастоілі Сталінскай прэміі першай ступені. Машына па ўсіх параметрах пераўзыходзіла Іл-2, які ўсё ж будавалі масава да канца Другой сусветнай вайны.

З 1944 па 1949 год у яго ДКБ былі створаны рэактыўны цяжкі бамбардзіроўшчык Су-10 з чатырма рухавікамі, пабудаваны і прайшлі выпрабаванні разведчык-карэктыроўшчык Су-12, цяжкія рэактыўныя знішчальнікі Су-9, Су-11 і Су-15.

Аднак у лістападзе 1949 года авіяцыйнае ДКБ Паўла Сухога было закрыта, калектыў перайшоў працаваць пад кіраўніцтва Андрэя Тупалева.

У гутарках ветэраны-«сухаўцы» звярталі ўвагу, што, маўляў, Іосіф Сталін недалюбліваў канструктара Сухога і таму прыняў рашэнне аб зачыненні іх ДКБ. Выказваліся і здагадкі аб прычыне такіх адносін.

Другое нараджэнне ДКБ Сухога

Пасля гібелі ў авіякатастрофе 12 студзеня 1942 года галоўнага канструктара Уладзіміра Петлякова Сталін выклікаў для гутаркі Паўла Сухога і прапанаваў узначаліць серыйную вытворчасць Пе-2 у Казані. Сухой, заняты лёсам сваіх перспектыўных самалётаў, перш за ўсё штурмавіка Су-6, не адмовіўся, але і не пагадзіўся. Тым не менш неўзабаве адбылося прызначэнне на гэтую пасаду іншага канструктара. Верагодна, Сталін лічыў — ваганні ў такі час недапушчальныя.

14 мая 1953 года ў структуры авіяцыйнай прамысловасці было створана новае ДКБ, а затым і доследны завод № 51, якія прапанавалі ўзначаліць Паўлу Сухому.

У гады ж, калі серыйных машын «Су» не будавалі, Сухой усё ж прапрацоўваў розныя свае задумкі. Як і Арцём Мікаян, ён яшчэ да Перамогі прыступіў да работ над праектамі рэактыўных самалётаў — справядліва мяркуючы, што за імі будучыня авіяцыі. Пазней пад яго кіраўніцтвам развілі адразу два напрамкі новых машын: са стрэлападобным крылом, які атрымаў кодавае найменне «С», і трохкутным — «Т».

Так на паветраным парадзе ў Тушыне, які адбыўся 24 чэрвеня 1956 года, упершыню прынялі ўдзел найноўшыя самалёты КБ Сухога: С-1 (будучы Су-7) і Т-3 (Су-9, з той жа назвай, што і дагукавы знішчальнік). Нараўне з гэтымі рэактыўнымі машынамі над трыбунамі паветранага свята прайшлі на вышыні каля 100 м пры хуткасці каля 1000 км/г з дыстанцыяй адзін ад аднаго 100 м мікаянаўскія вопытныя Е-2, Е-4, Е-5 (сталі прататыпамі МіГ-21) і вопытны ільюшынскі Іл-54.

Пасля паказу імя Паўла Сухога, практычна невядомае на Захадзе і знаёмае толькі спецыялістам у нашай краіне з прычыны выключнай сакрэтнасці праводзімых работ, аказалася на слыху. Бо роў фарсажных камер магутных матораў чулі тысячы масквічоў і гасцей паветранага свята. Заходнія эксперты адзначалі, што калі 10 гадоў таму саветы відавочна адставалі ў галіне рэактыўнай авіяцыі, то зараз іх новыя хуткасныя машыны наўрад ці ў чым саступалі, напрыклад, амерыканскім F-104 «Старфайтэр», якія шырока прапагандаваліся ў краінах НАТА.

Стаўшы ў канцы 1956 года генеральным канструктарам, Сухой працягнуў удасканаленне сваіх базавых канструкцый. Вынікам глыбокай мадэрнізацыі знішчальніка-бамбардзіроўшчыка Су-7, які нядаўна паступіў на ўзбраенне, і якое правяло КБ Сухога ў пачатку 1960-х гадоў, стаў Су-17.

Палепшылі бартавое радыёэлектроннае абсталяванне, а таксама ўзлётна-пасадачныя характарыстыкі самалёта на аснове фарсіраваных матораў, новых матэрыялаў і прыбораў. Было ўпершыню на серыйнай машыне рэалізавана тэхнічнае рашэнне, якое набірала папулярнасць у той час — крыло змяняемай стрэлападобнасці (умоўна, можа мяняць форму і вугал). Прататып быў узняты ў неба 2 жніўня 1966 года лётчыкам-выпрабавальнікам Уладзімірам Ільюшыным, а ў ліпені наступнага года самалёт першы раз прадэманстравалі публіцы на паветраным парадзе — зараз у падмаскоўным Дамадзедаве.

Ацаніць маштаб трыумфу, ступень поспеху Сухога і яго калектыва можна па наступных лічбах і фактах: вытворчасць самалётаў сямейства Су-17 пачалося на авіяцыйным заводзе імя Ю. А. Гагарына ў Камсамольску-на-Амуры ў 1969 годзе і працягвалася да 1990 года, усяго было пабудавана 2867 самалётаў усіх мадыфікацый, уключаючы вучэбна-трэніровачныя, разведвальныя і спецыяльныя. Самалёт экспартаваўся дружалюбным краінам, ужываўся падчас войн і канфліктаў у Афганістане, Емене, Ліване, Чадзе, Анголе і іншых.

Сапраўды ўнікальным аказаўся ўдарна-разведвальны бамбардзіроўшчык-ракетаносец Сухога Т-4, якія яшчэ называлі «выраб 100» або проста «сотка». У конкурсе на стварэнне самалёта для знішчэння авіяносных груп праціўніка машына перамагла вырабы КБ Андрэя Тупалева і Аляксандра Якаўлева.

Двухмесны Т-4, выкананы па схеме бясхвосткі з пярэднім гарызантальным апярэннем, таксама вызначалі шырокае выкарыстанне тытанавых сплаваў у канструкцыі, найноўшая электроніка, удасканаленыя прынцыпы кіравання. Усе навацыі дазволілі самалёту разганяцца да 3200 км/г пры практычнай далёкасці 6000 км. Гэта значна змяншала ўразлівасць самалёта ад сродкаў СПА непрыяцеля.

Нельга пакінуць без увагі тактычны франтавы бамбавік Су-24 (які ўзляцеў у пачатку 1970 года) з крылом змяняемай стрэлападобнасці. Ён ствараўся для нанясення ракетна-бомбавых удараў, у тым ліку на малых вышынях з прыцэльным паражэннем наземных і надводных цэляў, здольны працаваць у любых метэаўмовах і кругласутачна. З распрацоўкай і запускам у серыю браніраванага штурмавіка Су-25 (у лютым 1975 года), прызначанага для непасрэднай падтрымкі сухапутных войскаў, намеснік галоўнакамандуючага ВПС маршал авіяцыі Аляксандр Яфімаў звязаў адраджэнне савецкай штурмавой авіяцыі. Абодва ўзоры выпусцілі ў колькасцях каля 3 000 экзэмпляраў, што выключна шмат.

Вядомыя савецкія авіяканструктары А. І. Мікаян, А. С. Якаўлеў і П. В. Сухой

Спадчына

Можна казаць, што знакаміты авіяканструктар пражыў доўгае і насычанае падзеямі жыццё, хоць у апошнія гады абвастрыліся наступствы перанесенага на фронце туберкулёзу лёгкіх. З-за гэтага Паўлу Сухому даводзілася карыстацца кіслародным балонам (інгалятараў тады яшчэ не было). Яшчэ да пераезду ў Маскву ён пазнаёміўся з зямлячкай-беларускай Соф’яй Цянчынскай: яны пажаніліся, калі Сухой вучыўся яшчэ ў Тэхнічным вучылішчы, у 1925 годзе нарадзілася дачка Ірына, а праз сем гадоў — сын Дзмітрый.

Доктар тэхнічных навук, адзін з заснавальнікаў савецкай рэактыўнай і звышгукавой авіяцыі, двойчы Герой Сацыялістычнай Працы, лаўрэат Сталінскай і Ленінскай прэмій, кавалер сямі дзяржаўных ордэнаў памёр у падмаскоўным санаторыі Барвіха 15 верасня 1975 года.

Ён не балатаваўся на выбарах у Акадэмію навук СССР, не падкрэсліваў сваёй асабістай ролі ў агульных поспехах створаных самалётаў — хаця нагоды былі: напрыклад, устанаўленне двух сусветных рэкордаў вышыні «сушкамі» і двух рэкордаў хуткасці палёту па замкнёным маршруце. Ужо пасля смерці авіяканструктара ўдаве ўручылі Залаты медаль імя А. М. Тупалева № 1, удастоілі Дзяржаўных прэмій СССР і Расійскай Федэрацыі.

Лепшай памяццю пра Паўла Сухога стала Доследна-канструктарскае бюро, якое носіць яго імя, згуртаваны калектыў, які і сёння разам з выкананнем грамадзянскіх праграм, удзелам у касмічных эксперыментах стварае першакласныя ваенныя, грамадзянскія і спартыўныя самалёты.