Платформенная эканоміка ўжо стала рэальнасцю і данасцю. Адна з адметных яе рыс, як і многіх з’яў апошніх гадоў, — трансгранічны па сваёй сутнасці характар. Які, уласна кажучы, і выклікае хваляванне, паколькі электронныя біржы працы, кажучы мовай мінулага, не зусім упісваюцца ў традыцыйныя канструкцыі фіскальнай палітыкі і сістэмы сацыяльнай абароны, што фарміраваліся ў перыяд выразнага разумення граніц як дзяржавы ў цэлым, так і нацыянальнай эканамічнай прасторы ў прыватнасці. Нават глабалізм сваю архітэктуру базіраваў на падмурку суверэнных эканомік, фарміруючы шлюзы для іх узаемадзеяння і спрабуючы ўкараніць універсальныя правілы там, дзе гэта атрымлівалася.

Платформенныя канструкцыі існуюць як бы па-за геаграфічнымі паняццямі. І прывязаныя да іх не ў сілу нейкіх сваіх патрэбнасцяў, колькі ў сілу традыцый і адміністрацыйнага ціску. Зрэшты, уплыў апошняга становіцца ўсё больш-менш эфектыўным. Менавіта на гэтай глебе пашыраецца і паглыбляецца канфлікт паміж высокатэхналагічнымі кампаніямі і традыцыйнымі дзяржаўнымі ўстановамі. Таксама трэнд нашай эпохі. Да якога кампрамісу ўдасца прыйсці ў гэтым пытанні — тэма асобнага дыскурсу. Але факт застаецца фактам: платформенныя рашэнні пашыраюць і паглыбляюць свой уплыў на эканамічныя працэсы. І пры ўсіх рызыках, пагрозах і сумненнях валодаюць пэўнай эфектыўнасцю, таму вышэйшым кіраўнічым майстэрствам якраз і з’яўляецца пабудова такога алгарытму ва ўнутранай палітыцы, каб пазбегнуць негатыўных наступстваў, максімальна выкарыстоўваючы пазітыўныя магчымасці.

Асабліва, як бачыцца, гэта праблема актуальная для рынку працы. Платформенныя рашэнні, якія, па сутнасці, грунтуюцца на прынцыпах дыстанцыйнай і няпоўнай занятасці, павышаюць гнуткасць рынку працы — з пункту гледжання і работадаўцаў, і саіскальнікаў. Вельмі важная, на маю думку, функцыя лічбавых рэкрутынгавых платформаў — аператыўны пошук дадатковага заробку. Гэта опцыя дазваляе ў той ці іншай ступені павысіць уцягнутасць эканамічна актыўнага насельніцтва, адначасова фарміруючы стымулы павышанай актыўнасці. Вядома, гэта сістэма працуе з рознымі эфектамі ў залежнасці ад галіны і спецыфікі канкрэтнай кампаніі. Але ў цэлым падобны фармат з’яўляецца прывабным для эканамічна актыўнага насельніцтва. Адпаведна, можа вырашаць у той ці іншай ступені праблему забяспечанасці кадрамі. Прычым уцягваючы ў эканоміку сацыяльныя пласты, якія ў сілу тых ці іншых прычын не заўсёды могуць паўнавартасна арыентавацца на поўную занятасць: студэнты, маладыя мамы, людзі з абмежаванымі магчымасцямі, пенсіянеры. Зрэшты, і для працаўладкаваных людзей на кантрактнай аснове магчымасць падпрацоўкі заўсёды добры стымул палепшыць сваё матэрыяльнае становішча. Далёка не ўсе, але нямала людзей такой опцыяй карыстаюцца або гатовы карыстацца.

Вядома, у платформеннай эканоміцы ёсць і іншы бок медаля: дыстанцыйны пошук і выкананне работы не заўсёды гарантуюць выкананне працоўнага заканадаўства з пункту гледжання абароны правоў работнікаў. Як і сацыяльныя гарантыі з’яўляюцца некалькі ўмоўнымі. Гэта, несумненна, праблема. І традыцыйнымі, добра адладжанымі інструментамі яе вырашыць, як падаецца, будзе складана. Калі ўвогуле магчыма. Адзін з фактараў платформенных канцэпцый — нізкі ўзровень затрат на адміністраванне: заключэнне кантрактаў, падпісанне актаў выкананых работ і іншых «рухаў цела», якія суправаджаюць класічны наём у любым фармаце. З іншага боку, прастата інструментарыю павышае рызыкі розных ашуканскіх схем. Як з пункту гледжання выплаты падаткаў і іншых абавязковых плацяжоў, так і з пазіцыі выплаты абяцанай узнагароды выканаўцу работ. Іншае пытанне, што сёння ёсць лічбавыя інструменты, здольныя мінімізаваць згаданыя рызыкі. Тыя ж смарт-кантракты, якія асабліва стануць дзейснымі з увядзеннем лічбавага рубля: пасля заключэння дамоўленасцяў у лічбавым фармаце выкананне абавязацельстваў адбываецца, фактычна, у аўтаматычным рэжыме. Ёсць шырокія магчымасці для пашырэння прымянення электроннага лічбавага подпісу ў рамках платформенных рашэнняў. Варыяцый можа быць дастаткова шмат. І неабходна іх шукаць і знаходзіць аптымальныя спалучэнні.

Іншая справа, як мне здаецца, платформенныя рашэнні разам з часовай занятасцю павінны быць не заменай, а дадаткам да традыцыйных форм працаўладкавання. У гэтым разрэзе беларускі кейс па забеспячэнні, фактычна, усеагульнай занятасці (для выключэння сацыяльнага ўтрыманства) уяўляе нават вельмі цікавы досвед. Прынамсі, такая канструкцыя забяспечвае сацыяльныя гарантыі праз звыклыя інструменты функцыянавання рынку працы, у тым ліку і з пункту гледжання абароны ад беспрацоўя. Часовая занятасць — велічыня кан’юнктурная. Пры любых неспрыяльных абставінах на рынку, нават часовых, попыт на выкананне разавых работ рэзка падае. І калі такая форма ўзаемадзеяння пераважае на рынку працы, то ёсць рызыка рэзкага павышэння беспрацоўя. Як мінімум, кароткатэрміновая. Спалучэнне розных падыходаў на рынку працы дазваляе і знізіць рызыкі, але пры гэтым павялічыць колькасць адпрацаваных працоўных гадзін. Інакш кажучы, павысіць аддачу чалавечага капіталу.

Уладзімір ВАЛЧКОЎ