Пельмені, пернікі і курыныя крылцы

Мікрагравітацыя, касмічнае выпраменьванне і замкнёная прастора ўстанаўліваюць цвёрдыя абмежаванні для распрацоўкі касмічных прадуктаў харчавання. Часцінкі ежы і кроплі могуць трапіць у прыборы і выклікаць збоі ў іх рабоце. З часоў Юрыя Гагарына, першага чалавека ў сусветнай гісторыі, які пабыў у космасе, пастападобныя прадукты і энергетычныя батончыкі доўгі час служылі стандартным рацыёнам.

Цяпер асартымент харчовых прадуктаў для кітайскіх касманаўтаў на арбіце пашырыўся амаль да 200 відаў. Нараўне з пельменямі «цзяацзы» і месяцавымі пернікамі «юэбін» у меню жыхароў «Цяньгуна» увайшлі такія дамашнія стравы, як кураня «гунбаа» (кураціна з арахісам і перцам), востры соевы тварог «мапа тофу» і смажаны рыс.

Відэаролікі, на якіх касманаўты на арбіце атрымліваюць асалоду ад свежапрыгатаванага мяса і выпечкі, сталі папулярнымі. Іх усмешлівыя твары і ззяючыя вочы ствараюць адчуванне, быццам водар ежы літаральна вырываецца з экрана.

Ян Лівэй, першы кітайскі касманаўт, які здзейсніў палёт у космас, на прэс-канферэнцыі пажартаваў, што яму нават стала зайздросна. Ён распавёў, што зараз касманаўты могуць выкарыстоўваць аэрафрыцюрніцу ў космасе для гатавання ежы без алею і атрымліваць асалоду ад запечаных курыных крылцаў на арбіце. Падчас яго місіі «Шэньчжоў-5» у 2003 годзе, якая доўжылася менш за суткі, рацыён абмяжоўваўся прадуктамі хуткага прыгатавання.

«Цзунцзы» ў бязважкасці

У чэрвені 2013 года Ван Япін разам з двума калегамі-мужчынамі ажыццявіла 15-дзённы касмічны палёт у рамках місіі кітайскага пілатуемага карабля «Шэньчжоў-10». Гэтая касманаўтка запомнілася публіцы сваёй лекцыяй аб космасе. У той жа час глыбокае ўражанне на гледачоў аказала сцэна, дзе яна паказала «цзунцзы» ў бязважкасці — традыцыйная страва з клейкага рысу з рознымі начыннямі, загорнутая ў бамбукавае або трысняговае лісце. «Цзунцзы» традыцыйна гатуюць і ядуць падчас свята Дуаньу (свята Драконавых лодак), якое ў тым годзе выпала на перыяд, калі выконвалася місія «Шэньчжоў-10». Каб касманаўты маглі адсвяткаваць Дуаньу, гэты асаблівы ласунак быў дададзены ў запасы правізіі на касмічным караблі.

Праз некалькі гадоў Ван Япін адзначала свята Вясны (Чуньцзэ, традыцыйны кітайскі Новы год па месяцавым календары) на борце касмічнай станцыі «Цяньгун» падчас місіі «Шэньчжоў-13». Гэтая місія таксама стала першай праграмай Кітая ў галіне пілатуемай касманаўтыкі, якая прадугледжвала шасцімесячнае знаходжанне касманаўтаў на арбіце. Навукоўцы адаптавалі меню пад асабістыя смакавыя перавагі касманаўтаў: напрыклад, для Ван Япін яны прыгатавалі пельмені з начыннем з морапрадуктаў, паколькі яна вырасла ў прыморскай правінцыі, а яе калега-касманаўт Е Гуанфу, які нарадзіўся ў правінцыі Сычуань, дзе любяць перац, атрымліваў асалоду ад вострых страў.

У той час асноўны модуль «Цяньхэ» складаўся з некалькіх функцыянальных зон, у тым ліку для працы, адпачынку, ежы і заняткаў спортам. Відэазапісы, на якіх экіпаж «Шэньчжоў-13» займаўся каліграфіяй і практыкаваў гімнастыку «Тайцзіцюань», сталі хітамі ў сацыяльных сетках.

Кітай завяршыў будаўніцтва сваёй касмічнай станцыі ў 2022 годзе: адзін асноўны модуль і два лабараторныя модулі ўтварылі арбітальную камбінацыю плошчай 110 кв. метраў. Тут кіслародныя рэсурсы рэгенеруюцца на 100 працэнтаў, а доля рэкупераванай вады ў агульным аб’ёме спажыванай вады на касмічнай станцыі складае больш за 95 працэнтаў. 

Смачна есці!

З тых часоў працяглыя касмічныя місіі сталі звычайнай справай, і кітайскі «касмічны дом» можа адначасова прымаць на арбіце да шасці касманаўтаў. Працягласць знаходжання ў космасе таксама плануецца павялічыць. Адзін з членаў экіпажа «Шэньчжоў-23», які знаходзіцца цяпер на борце «Цяньгуна», правядзе на арбіце цэлы год. Па меры таго, як Кітай будзе прасоўвацца ў засваенні далёкага космасу, такія працяглыя экспедыцыі стануць нормай, а гэта азначае, што рацыён касманаўтаў будзе мець большае значэнне, чым калі-небудзь раней.

Паколькі бязважкасць прыводзіць да страты кальцыю ў касцях і атрафіі мышцаў, касмічнае харчаванне павінна быць багатым кальцыем і бялком, з нізкім утрыманнем натрыю і збалансаваным па колькасці харчовых валокнаў. Па даных Кітайскага навукова-даследчага цэнтра падрыхтоўкі касманаўтаў, даследчыкі распрацавалі касмічныя прадукты, якія валодаюць антыаксідантным дзеяннем, умацоўваюць імунітэт, здымаюць фізічную стомленасць і рэгулююць мікрафлору кішэчніка.

Але смакавыя адчуванні ад касмічнай ежы — гэта асобная праблема. Ва ўмовах мікрагравітацыі адбываецца пераразмеркаванне вадкасцяў у арганізме: частка крыві перацякае з ніжніх канечнасцяў у галаву, што выклікае закладзенасць носа і змяншае адчувальнасць нюху прынамсі на 30 працэнтаў. Паколькі смакавыя адчуванні цесна звязаны з нюхам, з-за гэтага збою касманаўтам ежа часта здаецца нясмачнай і прэснай. Даследчыкі цэнтра вырашылі гэту праблему, уключыўшы ў рацыён стравы з больш выяўленым смакам, а таксама вадкі соевы соус і канцэнтраваны соус перцу.

Барбекю на арбіце

Новыя тэхналогіі таксама адыгралі важную ролю ў забеспячэнні паўнацэннага харчавання касманаўтаў. Кітайскі навукова-даследчы цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў у супрацоўніцтве з прыватнымі кампаніямі мадэрнізаваў «касмічную кухню», абсталяваўшы яе комплексам інтэлектуальных прыбораў для забеспячэння пітной вадой, падагрэву ежы і выпякання. Гэта дазваляе касманаўтам на арбіце атрымліваць асалоду ад гарачых страў ужо за 20 хвілін, замест таго, каб доўга чакаць ці есці халодную ежу. Лю Вэйба, эксперт цэнтра, прывёў у прыклад печ з канвекцыйным нагрэвам — наватарскую кітайскую распрацоўку для выкарыстання ў космасе, якая эфектыўна выдаляе выпарэнні падчас прыгатавання ежы і дазваляе касманаўтам атрымліваць асалоду ад барбекю на арбіце.

Падчас лекцыі пра космас для навучэнцаў з Сянгана і Аамэня член экіпажа «Шэньчжоў-23» Лі Цзяін прадэманстравала свежыя пірожныя і адзначыла, што яны нагадваюць ёй яечныя вафлі — папулярны ласунак з яе роднага месца — Сянгана.

Запасы касмічнага харчавання сталі больш разнастайнымі і пажыўнымі: у іх уключана больш садавіны і гародніны, а таксама замарожаныя стэйкі і курыныя крылцы. Грузавы касмічны карабель новага пакалення «Цынчжоў», прызначаны для будучых паставак на арбіту, будзе валодаць большай прапускной здольнасцю па транспарціроўцы прадуктаў ва ўмовах халадовага ланцуга.

Аднак, паводле слоў эксперта цэнтра Бянь Цяна, пры працяглым знаходжанні ў космасе неабходна знізіць залежнасць ад паставак з Зямлі. «Эксперыменты па тэхналогіях кантраляванай экалагічнай жыццезабяспечанасці, якія мы праводзім цяпер, накіраваны на стварэнне ў космасе экасістэмы, якая забяспечвае рэгенерацыю вады, аднаўленне запасаў паветра і ежы на месцы, што дасць магчымасць знізіць залежнасць ад папаўнення запасаў з Зямлі і нават у канчатковым выніку дасягнуць самазабяспечанасці», — адзначыў Бянь Цян.

«Месяцавы агарод»

Пачынаючы з місіі «Шэньчжоў-16» у 2023 годзе Кітай правёў даследаванні і выпрабаванні па вырошчванні раслін на арбіце, у ходзе якіх было пратэставана больш за 20 сартоў з 14 відаў раслін, уключаючы салату, моркву, бульбу і пшаніцу.

У 2024 годзе экіпажу «Шэньчжоў-18» было даручана вырошчваць рыбу ў «акварыуме» для вывучэння ўплыву касмічнага асяроддзя на яе рост. Навукоўцы заявілі, што гэтая праца можа дазволіць касманаўтам атрымліваць асалоду ад страў са свежай рыбы, вырашчанай на арбіце.

Кітай ставіць перад сабой мэту ажыццявіць пілатуемую пасадку на Месяц да 2030 года. Жыццё на Месяцы значна ўскладніць працэс забеспячэння з-за павелічэння адлегласці да Зямлі. «Мы плануем стварыць на Месяцы кітайскі «месяцавы агарод», — падзяліўся Бянь Цян.

Ад прыгатавання ежы і выпечкі да вядзення сельскай гаспадаркі — паўнацэннае харчаванне касманаўтаў у космасе не з’яўляецца раскошай. Гэта частка місіі, якая дазваляе прыўнесці ў космас смак страў з роднага дому. 

Мікалай ЛІТВІНАЎ