Калекцыю аднаго з галоўных дзяржаўных музеяў Беларусі папоўніў артэфакт з пазнакай «Зроблена ў Слуцку». Слуцкі пояс удалося набыць дзякуючы фінансаванню Міністэрства культуры краіны, зараз ён знаходзіцца на рэстаўрацыі, а ў наступным годзе яго збіраюцца прадставіць у пастаяннай экспазіцыі. Пра гэта паведаміла генеральны дырэктар Нацыянальнага мастацкага музея Ірына МАЦЯС.
— Вельмі часта за тое, што ўдаецца знайсці і вярнуць у краіну, трэба сказаць «дзякуй» беларускім калекцыянерам, — адзначыла Ірына Мацяс. — Ёсць людзі, захопленыя гісторыяй Беларусі; калі ім удаецца нешта набыць у тым ліку за мяжой, яны прывозяць сюды, жадаюць, каб яно засталося ў краіне.
Часам бываюць нечаканасці. Напрыклад, расійскі калекцыянер набыў на анлайнаўкцыёне ў Германіі гравюру з пячаткай беларускага музея і з інвентарным нумарам. Чалавек быў не супраць, каб гравюра вярнулася ў Рэспубліку Беларусь.
На жаль, падчас Вялікай Айчыннай вайны амаль цалкам была страчана даваенная калекцыя Дзяржаўнай карціннай галерэі Беларусі. Тады была разрабавана большасць нашых музеяў, бібліятэк, архіваў. Беларусь пазбавілася амаль сямі тысяч сапраўдных твораў мастацтва, месцазнаходжанне большасці з якіх невядома. Дзеля іх пошуку пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь створана Камісія па выяўленні, вяртанні, сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ў навуковы і культурны абарот культурных каштоўнасцяў, страчаных у гады Вялікай Айчыннай вайны. Сфарміраваны пералік каштоўнасцяў, пошукам якіх заклапочаны не толькі асобныя ўстановы культуры, работнікі МЗС, а цяпер нават Інтэрпол.
— Падставай для ўключэння прадмета ў базу Інтэрпола з’яўляецца факт узбуджэння Генеральнай пракуратурай Рэспублікі Беларусь крымінальнай справы аб генацыдзе беларускага народа. Да гэтага моманту праводзіць такі пошук было немагчыма, — патлумачыў Анатоль СІНІЛА, навуковы супрацоўнік аддзела старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратары Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
Цяпер складзена каля 60 фармуляраў на страчаныя каштоўнасці, з якіх ужо 49 унесеныя ў базу Інтэрпола. Сярод іх карціны беларускіх жывапісцаў — Бразера, Філіповіча, Рушчыца, рускіх мастакоў Рэпіна, Сярова, Бадарэўскага, мармуровыя скульптуры са збору Румянцавых і Паскевічаў у Гомелі, партрэты з галерэяй замка ў Нясвіжы, іконы беларускіх школ ХVІІІ стагоддзя. Падрыхтаваны фармуляры на знакавыя прадметы для беларускай культуры, звязаныя са слуцкімі князямі Алелькавічамі, а таксама на залатыя і сярэбраныя ключы ад горада Магілёва і яго ж сярэбраныя пячаткі. У базу Інтэрпола, дарэчы, уключаны адзін з галоўных сімвалаў беларускай культуры — Крыж Ефрасінні Полацкай.
Асноўная задача — даказаць прыналежнасць твора на аснове даваенных архіваў, лічыць вядучы навуковы супрацоўнік Нацыянальнага мастацкага музея Надзея УСАВА. Дадзеныя паваенных страт калекцыі гэтага музея пастаянна ўдакладняюцца і зараз спецыялісты называюць лічбу ў 3.330 твораў. У 1948м годзе вярнуліся больш за 500, яны аселі ў розных музеях краіны. Калі іх пачалі вывучаць, высвятляліся дзіўныя гісторыі. Напрыклад, была выстаўка эцюдаў да карціны Фёдара Модарава «Народны сход у Заходняй Беларусі. Беласток, 1939 год». Гэта карціна была па памерах значна большая за карціну Волкава «Мінск 3 ліпеня 1944 года». Твор быў вывезены нямецкімі акупантамі, дэманстраваўся ў Кёльнскім саборы, затым яго купіў амерыканскі калекцыянер; цяпер карціна, магчыма, знаходзіцца ў ЗША.
Вось чаму ў працэсе пошуку задзейнічаны беларускія дыпламатычныя ведамствы. Так, у лістападзе мінулага года ў бібліятэцы герцагіні Ганны Амаліі ў Веймары быў знойдзены раней невядомы экзэмпляр «Псалтыра», выдадзены ў 1522 годзе Францыскам Скарынам. Пасольства Беларусі ў Германіі накіравала афіцыйны запыт дырэктару нямецкай бібліятэкі з просьбай пацвердзіць наяўнасць гэтага выдання ў фондах і высветліць магчымасць і ўмовы доступу да яго беларускіх даследчыкаў. Нямецкі бок паведаміў пра алічбоўку выдання і размяшчэнне яго электронных копій у адкрытым доступе, даў спасылкі і бібліяграфічныя даныя. На жаль, на дадзены момант фізічны доступ беларускіх спецыялістаў нямецкі бок не прадугледжвае.
Міжнародная практыка паказвае: вяртанне культурных каштоўнасцяў з іншых краін — вельмі няпросты працэс, таму што закранае адчувальныя інтарэсы прыватных уладальнікаў каштоўнасцяў, дзяржаў або ўстаноў культуры, патлумачыла Наталля СЧАСНОВІЧ, намеснік начальніка ўпраўлення глабальнай палітыкі і гуманітарнага супрацоўніцтва галоўнага ўпраўлення шматбаковай дыпламатыі Міністэрства замежных спраў. Рашэннем праблемы ў такіх выпадках становіцца рэалізацыя праекта сумеснага карыстання культурнымі каштоўнасцямі — абмен электроннымі копіямі, задача на дэпазітнае захоўванне, а таксама рэалізацыя сумесных выставачных і навуковых праектаў, крутых сталоў, у тым ліку па вывучэнні агульнай спадчыны. Так званая «мяккая рэстытуцыя» з’яўляецца адным са значных элементаў развіцця, папулярызацыі і вяртання нашай культурнай спадчыны, падкрэсліла Надзея АЎДЗЕЙ, намеснік начальніка ўпраўлення культуры і народнай творчасці Міністэрства культуры. У 2025 годзе такім чынам было атрымана больш за 10 лічбавых копій прадметаў, больш за 1620 электронных старонак лічбавых копій архіўных дакументаў, 360 архіўных дакументаў рознага аб’ёму і 20 кінадакументаў.
Ларыса ЦІМОШЫК
