Горш за інфляцыю толькі гіперінфляцыя

— Інфляцыя — гэта калі кошты растуць пастаянна і на ўсё адразу. Гэта не разавы скачок, а бясконцы бег уверх па лесвіцы. Менавіта такі эфект даміно і ёсць галоўная небяспека, з якой змагаецца дзяржава, — падкрэсліў спікер.

Самы папулярны інструмент вымярэння інфляцыі — індэкс спажывецкіх цэн. Па сутнасці, гэта кошт фіксаванага спажывецкага кошыка, у які штомесяц складваюць некалькі сотняў самых запатрабаваных тавараў і паслуг: ад малака і хлеба да стрыжкі ў цырульні і аплаты інтэрнэту. Спецыялісты Белстата фіксуюць цэны на гэтыя пазіцыі ў розных гарадах і гандлёвых пунктах, а затым параўноўваюць агульны кошт гэтага кошыка з папярэднім перыядам. Гэта зразумелы арыенцір для дзяржавы пры індэксацыі выплат і для грамадзян пры планаванні сямейнага бюджэту.

Аднак у індэкса спажывецкіх цэн ёсць і свае мінусы. Галоўны з іх — эфект «сярэдняй тэмпературы па бальніцы». Рэальны набор пакупак у пенсіянераў у вёсцы і айцішнікаў у Мінску будзе радыкальна адрознівацца. У рэальнасці ў кожнага свая інфляцыя, таму што ў кожнага свой кошык пакупак. Але дзяржава абавязана глядзець на агульную карціну, выкарыстоўваючы ўвесь арсенал інструментаў — ад цэннікаў у крамах да цэн на прамысловае абсталяванне.

Горш за інфляцыю толькі гіперінфляцыя, лічыць эксперт:

— Калі звычайная інфляцыя — насмарк у эканомікі, то гіперінфляцыя — яе смерць. Гэта калі назапашаная інфляцыя за тры гады перавышае або набліжаецца да 100 %. Чым страшная гіперінфляцыя? Вы не можаце прагназаваць развіццё свайго бізнесу. А гэта, у сваю чаргу, прыводзіць да глыбокага эканамічнага крызісу і збяднення насельніцтва.

У гісторыі было шмат такіх прыкладаў, у тым ліку і ў Беларусі. Калі праходзілі першыя прэзідэнцкія выбары, краіна знаходзілася ў апагеі гіперінфляцыі: больш за 2000 % у гадавым вылічэнні.

— Тады для маладога Прэзідэнта выклікам нумар адзін стала знізіць інфляцыю, — нагадаў топ-менеджар Нацбанка. — Менавіта таму цяпер кіраўнік дзяржавы інфляцыі прысвячае больш за ўсё часу. Ён памятае тыя цяжкія гады.

Чым страшная інфляцыя на доўгай дыстанцыі?

Многія думаюць: якая розніца — інфляцыя 5 або 10 %, гэта ж дробязі. На самай справе на доўгай дыстанцыі час працуе супраць вашых грошай.

Давайце ўявім, што вы паклалі ў шкляны слоік 10 тысяч беларускіх рублёў і забыліся пра іх на 20 гадоў. Што адбудзецца з пакупніцкай здольнасцю гэтай сумы пры рознай сярэднегадавой інфляцыі?

Інфляцыя 5 %: праз 20 гадоў вашы 10 тысяч рублёў па сваёй рэальнай каштоўнасці ператворацца ў 3,7 тысячы рублёў. Вы страцілі амаль дзве трэці таго, што мелі. Інфляцыя кожны год забірала частку вашага капіталу.

Інфляцыя 10 %: праз 20 гадоў ад 10 тысяч застанецца эквівалент усяго 1,4 тысячы рублёў. Вашы зберажэнні амаль зніклі. Таго, на што раней можна было купіць машыну, цяпер хопіць хіба што толькі на запчасткі.

Інфляцыя 20 %: у гэтым выпадку грошы абясцэньваюцца імгненна. Праз 20 гадоў каштоўнасць вашай заначкі складзе ўсяго 260 рублёў. Па сутнасці, назапашванні за ўсё жыццё ператварыліся ў кошт аднаго паходу ў кафэ.

— Гэта наглядны прыклад таго, чаму дзяржава павінна змагацца за кожны працэнт зніжэння інфляцыі. Розніца паміж 5 і 10 % — гэта не проста справаздача статыстыкі, а адказ на пытанне, ці зможаце вы праз 20 гадоў забяспечыць сваё жыццё на гэтыя зберажэнні, — растлумачыў Аляксандр Ягораў.

Ён звяртае ўвагу на адну дэталь: інфляцыя несправядлівая, яна карае тых, хто збірае, і дапамагае тым, хто жыве ў даўгах:

— Успомніце 2011–2012 гады, тады многія палохалі крахам эканомікі. Але на справе нічога страшнага не адбылося. Заробкі працягвалі расці, а рост цэн атрымалася хутка спыніць. Але ёсць важны момант, пра які часта забываюць. За гэтыя два гады велізарныя даўгі па крэдытах на жыллё практычна абнуліліся. Інфляцыя проста сцерла даўгі тых, хто будаваўся па льготных праграмах. Цяпер зразумела, чаму некаторыя дырэктары прадпрыемстваў дагэтуль мараць аб танных крэдытах. Але за такі падарунак у выніку заплаціць кожны з нас са сваёй кішэні. Калі мы возьмем апошнія 10 гадоў, то назапашаная інфляцыя склала крыху больш за 100 %, або 7,6 % у сярэднім у год. Шмат гэта ці не, залежыць ад мэты па інфляцыі, якая, у сваю чаргу, залежыць ад структуры эканомікі.

Менавіта таму тут важна глядзець на другі бок медаля, упэўнены эксперт:

— За гэты ж час сярэдні заробак у краіне вырас значна мацней. У 2015 годзе ён складаў каля 670 рублёў. За 2025 год — амаль 2,7 тысячы рублёў. Рост больш чым у 4 разы. Значна хутчэй, чым інфляцыя.

Што гэта значыць? Рэальныя наяўныя даходы насельніцтва за 10 гадоў не проста захаваліся, а выраслі. Колькасць прадуктаў, якія можна купіць на сярэдні заробак, істотна ўзрасла. Менавіта гэты паказчык, пакупніцкая здольнасць, і ёсць галоўная мера поспеху эканамічнай палітыкі.

Які ўзровень інфляцыі камфортны?

Чаму мы імкнёмся да 5 % інфляцыі, а не да нуля? І чаму, напрыклад, для Швейцарыі 2 % — гэта шмат, а для рынкаў, якія развіваюцца, 5 % — норма. Уся справа ў структуры і хуткасці эканомікі, а таксама ў сіле нацыянальнай валюты, тлумачыць эксперт:

— Развітыя эканомікі падобныя на сталыя арганізмы, якія растуць павольна, на 1-2 % у год. Там лішнія грошы імгненна ператвараюцца ў «бурбалкі». Эканомікам, якія развіваюцца, трэба больш грашовай масы для будаўніцтва новых заводаў і дарог. У такіх краінах інфляцыя 5 % — прыкмета таго, што эканоміка «дыхае». Калі штучна сціснуць інфляцыю да нуля, можна справакаваць спыненне эканомікі.

На думку госця эфіру, нізкая інфляцыя патрэбна як падмурак для доўгатэрміновага планавання:

— Калі кошты стабільныя, прадпрыемства можа ўзяць крэдыт на 10 гадоў, каб пабудаваць новы цэх, дакладна ведаючы, якой будзе акупнасць. Сям’я можа планаваць набыццё кватэры, разумеючы, што іх зберажэнні не ператворацца ў пыл праз год. Нізкая інфляцыя дазваляе Нацыянальнаму банку зніжаць стаўку рэфінансавання. Чым менш інфляцыя, тым танней грошы. Таму крэдыты становяцца пасільнымі.

Стрымліваючы інфляцыю, дзяржава яшчэ і абараняе простага чалавека, гарантуючы, што яго сумленна зароблены рубель захавае сваю сілу заўтра, дадае Аляксандр Ягораў.
Але тут варта баяцца дэфляцыі, калі інфляцыя вельмі нізкая і цэны пачынаюць падаць:

— Здавалася б, мара любога пакупніка. Але для эканаміста гэта кашмар. Уявіце, вы хочаце набыць новую машыну. Вы бачыце, што цэны падаюць на 1 % кожны месяц. Што вы зробіце? Вядома, адкладзеце куплю на паўгода, бо заўтра будзе танней. І так зробяць мільёны. Спажыванне замірае, склады заводаў перапаўняюцца таварам, які ніхто не бярэ. Прадпрыемствы перастаюць атрымліваць прыбытак, пачынаюць скарачаць заробкі і звальняць людзей.

Як кіраваць гэтай плынню?

У Беларусі выбралі шлях, які часта называюць унікальным, але насамрэч ён з’яўляецца найлепшым увасабленнем сусветнага прагматызму.

— Наша мадэль — гэта эфектыўная камбінацыя рынкавых метадаў і адміністрацыйнага кіравання. Часта можна пачуць крытыку, маўляў, рынак сам усё павінен адрэгуляваць. Давайце паглядзім праўдзе ў вочы: у моманты глабальных узрушэнняў чысты рынак ператвараецца ў хаос, дзе спекулянты багацеюць, а звычайныя людзі бяднеюць. Валявое рашэнне Прэзідэнта па жорсткім рэгуляванні цэн, знакамітая 713-я пастанова, — гэта не адмова ад рынку, а ўстаноўка правілаў гульні, — падкрэслівае эксперт.

Беларускі шлях — гэта стратэгія абароны: мы будуем сістэму, дзе за ўсім ланцужком кошту, ад поля да прылаўка, наглядае дзяржава:

— Гэта не заціск бізнесу, а гарантыя таго, што інфляцыя застанецца кіраванай, а цэны — дысцыплінаванымі. Калі кіраўнік дзяржавы кажа, што спекуляцыі месца няма, — гэта сігнал, што эканоміка павінна працаваць на чалавека працы.

Якія планы на будучыню? У прагнозе сацыяльна-эканамічнага развіцця на 2026 год закладзены мэтавы параметр па інфляцыі — не больш за 7 %. Калі доўгатэрміновая мэта Нацыянальнага банка — 5 %, чаму ставіцца планка ў 7 %?

— Прэзідэнт выразна пазначыў задачу — трэба ніжэй. Кіраўнік дзяржавы патрабуе ад урада і Нацыянальнага банка не проста ўпісацца ў графік, а шукаць рэзервы для максімальна жорсткага стрымлівання цэн. Бо за кожным працэнтам стаяць рэальныя грошы ў вашых кашальках. Выніковая мэта застаецца непарушнай — стабільныя цэны і ўпэўненасць у заўтрашнім дні, — акцэнтаваў увагу Аляксандр Ягораў.

Ён дадаў, што стабільныя цэны — не проста сухая статыстыка, а падмурак нацыянальнага суверэнітэту:

— Мы прайшлі доўгі шлях ад хаосу 90-х да выверанай стратэгіі сённяшняга дня. Стабільнасць сёння — не падарунак звыш, а вынік жорсткай дысцыпліны, валявых рашэнняў кіраўніка дзяржавы і штодзённай працы мільёнаў беларусаў. Важна памятаць, што сапраўдная абарона ад абясцэньвання грошай знаходзіцца не ў валютных абменніках, а ў нашых галовах і на нашых працоўных месцах. Толькі ствараючы запатрабаваны, якасны і канкурэнтны прадукт, мы напаўняем наш рубель рэальнай сілай.