2-га лістапада ў Беларусі адзначаецца Дзень памяці — агульнарэспубліканскі рэлігійны святочны дзень, устаноўлены Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 1998 годзе.
Беларусы яшчэ называюць яго Дзяды. Гэта святочны, але не выхадны дзень. Традыцыя памінання спачылых ёсць і ў праваслаўных, і ў католікаў.
Здаўна ў народзе пра Дзядоў успамінаюць некалькі разоў на год: на Каляды і ў Грамніцы, па вясне на ўзнёслую Радаўніцу, у Сёмушную Духаву суботу і пад жніво... Але галоўныя Дзяды — восеньскія.
Восеньскiя Дзяды (яшчэ — Мiхайлаўскiя, Пiлiпаўскiя, Змiтраўскiя, Вялiкiя, Асянiны, Тоўстая вячэра, Хаўтуры) спраўляюць у лiстападзе, у розных рэгiёнах у розныя днi, часам у суседніх вёсках па-рознаму.
Звычайна яны прыпадалі на трэцюю суботу пасля Пакрова. (Дарэчы, Дзядамі называлі не толькі саміх продкаў, але і іх душы.)
У адрозненні ад Радаўніцы ці Духаўскіх Дзядоў, калі памерлых звычайна памінаюць на могілках, на Дзяды памінкі спраўляюць у хаце. Вераць, што ў гэтыя дні душы памерлых вяртаюцца дамоў, да нашчадкаў на памінальную вячэру.
Дзяды — дзень, калі людзі ўспамінаюць сваіх продкаў і дзякуюць ім за жыццё, любоў і моц роду. Гэта свята мае глыбокія карані і з’яўляецца часткай духоўнай культуры беларусаў. Яно вучыць нас быць удзячнымі тым, хто быў да нас, і захоўваць памяць пра іх.
Восеньскія Дзяды — гэта не толькі Дзень памяці, але і асаблівы час яднання жывых і памерлых. Паводле народных уяўленняў, у гэтую ноч душы продкаў вяртаюцца ў свае дамы, каб пабыць разам з роднымі, благаславіць іх і прынесці спакой. Людзі запальваюць свечкі, моляцца і размаўляюць ціха, адчуваючы прысутнасць тых, хто некалі быў побач. Гэта не смутак, а ціхае ўдзячнае святло, што нагадвае: род жыве, пакуль жыве памяць.
Чысцінь і светласць — у думках, у душах, у хатах, сялібах і ў сціхлым наваколлі. Гэткія прыкметы Дзядовага прышэсця.
Падрыхтоўка да Дзядоў пачыналася загадзя. Прыбіралі ў хаце, мылі вокны, прыводзілі ўсё да чысціні, каб душам продкаў было прыемна вярнуцца дадому. Гэта не проста гаспадарчы занятак, а духоўны абрад, дзе чысціня становіцца сімвалам адкрытага сэрца і павагі. Усё робіцца з пяшчотай: у хаце запальваюць свечку, ставяць на стол хлеб і ваду, бо кожная дробязь мае сэнс — паказаць, што тут спачылых памятаюць, чакаюць і любяць.
На Дзяды людзі ідуць на могілкі, прыбіраюць лісце, ставяць кветкі і свечкі. Гэта не проста традыцыя, а форма дыялогу паміж жывымі і тымі, хто сышоў. У гэты момант чалавек перажывае спакой і адчуванне сувязі з гісторыяй свайго роду. Напярэдадні свята людзі стараюцца ачысціць думкі, быць добразычлівымі, пазбягаць сварак. Увечары сем’і збіраюцца разам, каб падзяліцца ўспамінамі і падзякаваць продкам за ўсё, што яны далі.
Памінальная вячэра
Асноўная традыцыя гэтага дня — памінальная вячэра, або «вячэра для продкаў».
Сярод страў былі варанае і смажанае мяса, бліны, клёцкі, кісель, гарох з макавым малаком, крупнік з грыбамі або рыбай, верашчака з каўбасой ды інш. На стол ставілі так званыя дзедаўскія чарку і міску.
Перад пачаткам вячэры абавязкова запальвалі свечку — сімвал святла, які паказвае душам продкаў дарогу дадому.
Першую лыжку кашы пакідаюць Дзядам, вымаўляючы: «Святыя дзяды, хадзіце да нас. І старыя, і малыя, і тыя, каму не к каму ісці, і тыя, хто ў гэтых мясцінах жываў, хлеба-солі ядаў».
Гэтыя словы гаспадара як бы запрашаюць душы памерлых продкаў на вячэру, паглядзець, як жывуць іх унукі і праўнукі, блаславіць іх.
У час вячэры гаварылі толькі пра спачылых, успаміналі іх жыццё, учынкі, добрыя справы, парады. Для малодшых членаў сям’і гэта быў своеасаблівы напамін пра свой радавод і яго паходжанне.
Пасля вячэры гаспадар казаў: «Святыя Дзяды, вы сюды прыляцелі, пілі, елі, ляціце ж цяпер да сябе!»
У многіх мясцінах на стале пакідалі рэшткі страў, бо лічылася, што душы продкаў будуць частавацца яшчэ да раніцы. Часам пасля вячэры весялілі Дзядоў. Былі песні, пляскі. Пасля заканчэння вячэры свечку тушылі хлебнай скарынкай або блінам.
У царкоўным календары праваслаўных і католікаў восеньскія Дзяды прыпадаюць на розныя дні і не заўсёды супадаюць з афіцыйным Днём памяці.
У каталіцкай царкве два першыя лістападаўскія дні прысвечаны памяці памерлых: 1 лістапада — Дзень усіх святых, 2 лістапада — Дзень памінання спачылых (Задушны дзень).
У праваслаўных — Дзімітрыеўская бацькоўская субота, якая сёлета выпадае на 7 лістапада. (Гэта пераходнае свята, г. зн. яго дата мяняецца кожны год. Яна заўсёды прыпадае на суботу перад днём памяці святога велікамучаніка Дзімітрыя Салунскага, які штогод адзначаюць 8 лістапада.)
Для вернікаў самае галоўнае ў гэтыя дні — удзел у памінальнай службе.
Калі прысутнічаць на ёй па нейкіх прычынах не атрымліваецца, малітву аб супакаенні чытаюць дома.
Душы спачылых блізкіх маюць патрэбу ў нашай любові. У звароце да Бога мы просім аб дараванні ім спакою і адпушчэнні грахоў. Самі спачылыя ўжо не могуць памаліцца аб сабе або здзейсніць які-небудзь учынак, каб пакаяцца. А блізкія, якія жывуць на зямлі, могуць зрабіць гэта ў памяць аб іх і дзеля іх выратавання.
