Арганізатары цяперашніх пратэстаў пастараліся выціснуць максімум з інфанагоды, якая ўдала трапілася. Праўда, улічваючы характар і менталітэт туркаў, вырашылі адразу перайсці да гвалту, абыходзячы так званую «мірную фазу». Характэрна, што ў раскрутцы персоны мэра Стамбула як галоўнага змагара з «рэжымам Эрдагана» арганізатары пратэстаў ужылі такія ж лякалы, як і ў Беларусі. Вобраз Стамбульскага мэра стаў узмоцнена прасоўвацца ў якасці асноўнага апазіцыйнага кандыдата на выбарах 2028 года.

Ну і, вядома, куды ўжо без метадычкі Шарпа ў арганізацыі масавых пратэстаў у Турцыі? Тут і грукат барабанаў, і калектыўныя скачкі з крыкамі «хто не скача — той Таіп», заклікі да спажывецкага байкоту, у тым ліку турэцкіх брэндаў, якія падтрымліваюць дзяржаву, неплацяжоў па камунальных паслугах, блакіраванне руху аўтатранспартных сродкаў, збор подпісаў пад петыцыяй аб недаверы ўраду Эрдагана і г. д. Таксама апазіцыя падключыла і розных інфлюэнсераў-лідараў меркаванняў з ліку спевакоў, акцёраў серыялаў, музыкантаў, журналістаў... увогуле ўсё тое, што мы ўжо бачылі ў 2020 годзе на вуліцах Мінска.

Безумоўна, супрацьстаянне не будзе лёгкай прагулкай для абодвух бакоў. Відавочную ўпэўненасць турэцкай апазіцыі надаюць вынікі леташніх муніцыпальных выбараў, на якіх партыя Эрдагана ўпершыню за 21 год пацярпела паражэнне, і эканамічны крызіс у краіне. У той жа час у самога Эрдагана ёсць выдатныя шанцы выстаяць, таму як «не першы раз, імунітэт маецца». Тое, што адбываецца ў Турцыі сёння, — гэта ўжо трэцяя за апошнія пятнаццаць гадоў спроба дзяржаўнага перавароту. Звяртае на сябе ўвагу той факт, што ў 2016-м за вайскоўцамі стаяў вядомы турэцкі прапаведнік Фетхулах Гюлен, які пражываў у ЗША. Да сваёй смерці, у канцы кастрычніка мінулага года, ён лічыўся галоўным ворагам Эрдагана і меў шмат паслядоўнікаў сярод турэцкіх сілавікоў. І менавіта таму пасля спробы бунту 2016-га ў турэцкіх сілавых структурах была праведзена сур’ёзная маштабная чыстка. Як вынік, цяперашнія сілавікі цалкам падтрымліваюць Эрдагана.

Што датычыцца супрацьдзеяння спробе «каляровай рэвалюцыі», то турэцкія ўлады праводзяць вельмі аб’ёмную і сур’ёзную працу. Аператыўна прымаюцца меры рэагавання на дзеянні апазіцыі, у тым ліку з ужываннем сілавікоў, маніторыцца турэцкі сегмент інтэрнэту з аператыўным блакіраваннем па рашэнні суда сайтаў і акаўнтаў, якія змяшчаюць пратэстны кантэнт. Напрыклад, у той жа сетцы Х па рашэнні турэцкіх судоў было заблакіравана звыш 700 акаўнтаў. У СМІ праводзіцца тлумачальная праца, якая паказвае супрацьпраўныя дзеянні дэманстрантаў і затрыманых. Улады актыўна збіраюць праэрдаганаўскія мітынгі...

А хто выгадаатрымальнікі?

І тут узнікае самае галоўнае пытанне: «каму выгадная „каляровая рэвалюцыя“ ў Турцыі»? Еўропе, з якой у Эрдагана з выгляду нацягнутыя адносіны? Наўрад ці. Бо любы дзяржаўны пераварот прыводзіць да вельмі сур’ёзных негатыўных эканамічных і сацыяльных узрушэнняў. А гэта значыць, у Еўропу зноў могуць хлынуць мільённыя патокі мігрантаў, што прывядзе да істотных выдаткаў і без таго вельмі спустошаных украінскім канфліктам і антырасійскімі санкцыямі бюджэтаў еўрапейскіх дзяржаў. Да таго ж ЕС можа атрымаць і новую вайну на сваіх паўднёвых межах. Бо не сакрэт, што турэцкае грамадства расколатае, і не факт, што гарачыя туркі не схопяцца за зброю і не пачнуць міжусобную вайну, у якую яшчэ могуць умяшацца і курды са сваімі планамі будаўніцтва вялікага Курдыстана. Як палітык Эрдаган вельмі прадказальны і рэалістычны са зразумелымі правіламі гульні на геапалітычным полі. Таму для еўрапейцаў мяняць яго на новага чалавека, якому трэба будзе асвойвацца ў міжнародных адносінах, — рызыкоўны занятак.

Можа, заказчык — Ізраіль, чые інтарэсы вельмі шчыльна перасякаюцца з турэцкімі ў рэгіёне, у прыватнасці ў той жа шматпакутнай Сірыі? Хутчэй за ўсё наўрад ці. Таму як любая «каляровая рэвалюцыя» патрабуе вельмі істотных фінансавых уліванняў. Успомнім, напрыклад, што толькі ва ўкраінскі Майдан 2014 года ЗША ўклалі 5 млрд долараў, а спроба дзяржаўнага перавароту ў Беларусі наогул абышлася ў больш чым 6 млрд долараў. У цяперашні час ізраільская дзяржава вельмі моцна ўвязла ў вайне з палесцінцамі. Усё гэта патрабуе проста велізарных сродкаў, і выдзяляць дадаткова сотні мільёнаў і мільярды долараў, няхай і пры дапамозе амерыканскіх донараў, на спробу дзяржаўнага перавароту ў іншай краіне, прычым з няяснымі вынікамі, вельмі марнатраўна. Ды і ў выпадку поспеху Ізраіль можа атрымаць на сваіх граніцах дзясяткі тысяч некантралюемых «бармалеяў» і ісламскіх радыкалаў (цяпер іх кантралюе Эрдаган. — Заўв.), якія, безумоўна, павернуць сваю зброю супраць яўрэяў. А ваяваць на некалькі франтоў — гэта звышмарнатраўна. Паўстагоддзя таму выдаткі на вайну ледзь не спустошылі Ізраіль. Таму невыпадкова яго Цэнтрабанк прытрымліваецца думкі, што наступствы ваеннага канфлікту адаб’юцца на эканоміцы краіны ў сярэднетэрміновай перспектыве і будзе патрабавацца асцярожнасць пры распрацоўцы новых бюджэтаў.

Застаецца англасаксонскі Свет — ЗША і Вялікабрытанія. А вось тут як раз і з’яўляецца цікавасць, асабліва для Вялікабрытаніі. Намеры Лондана стварыць так званую кааліцыю для дапамогі Украіне ў Чорным моры, у рамках «гарантый бяспекі» ўпіраюцца ў пазіцыю Анкары, якая, выконваючы Канвенцыю Мантрэ, не збіраецца проста так прапускаць праз Басфор англійскія ваенныя караблі. Дастаткова ўспомніць, як было адмоўлена ў праходзе двум брытанскім мінным тральшчыкам, якія Лондан быццам падараваў Украіне.

Вашынгтон таксама не задавальняе, што Анкара вядзе ўласную палітыку, прычым без аглядкі і расшарквання перад гегемонам, выступае супраць амерыканскіх інтарэсаў у рэгіёне.

Да таго ж Эрдаган перашкаджае арганізаваць кантроль над акваторыяй Чорнага мора, дзякуючы чаму яны змогуць дыктаваць свае эканамічныя і геапалітычныя ўмовы ўсім прычорнаморскім краінам, а таксама апынуцца здольнымі пракрасціся і ў рэгіён Каспія.

Што да пратэстаў, то сітуацыя выглядае кантралюемай. Днямі былы пасол Германіі ў Турцыі Эрдман заявіў: «Туркі не рэвалюцыйны народ. Дэманстрацыі хутка скончацца». Дыпламат прывёў аналогіі паміж арыштам апазіцыйнага былога мэра Імамоглу, які паслужыў трыгерам пратэстаў, з турэмным зняволеннем у 2016-м старшыні пракурдскай партыі ДПН Дэмірташа: «Дэмірташ быў турэцкім Абамай у 2016 годзе. Сёння ніхто больш не кажа аб Дэмірташы. Тое самае можа адбыцца і з Імамоглу».

Аналагічныя сумненні і перспектывы працягу пратэстаў выкладзены ў артыкуле TІME, дзе адзначаецца маналітнасць дзяржаўнай вертыкалі прэзідэнта Эрдагана і яго здольнасць да кантролю за сітуацыяй.

Сяргей ЧЫЧЫЛАЎ