Як чалавек, які публікуецца ледзь не штодня (гэта — адразу адказваючы на пытанне «А сам?»), хачу пагаварыць з той самай творчай інтэлігенцыяй.

Чаму вы саромеецеся, сябры, публічна выказаць свой патрыятызм і дзяржаўнасць? Няхай у мастацкай форме, але — выказаць?

У адной са сваіх кніг прыводзіў ужо прыклад простага экспрэс-тэста. «Ён немудрагелісты: „ты супраць санкцый, накіраваных на тваю Беларусь? Адказвай: так ці не“. Калі так — напішы пра гэта ў сацсетках, раскажы па радыё, запішы ролік у інтэрнэце. Не? — усё зразумела: прадстаўнік „антаганістычнага класа“. Цяпер, як ужо правільна гаварылася, патрыятызм павінен быць дзяржаўным. Інакш кажучы, дзейным — і асэнсаваным прытым».

І тут не толькі пра пісьменнікаў размова — мастакі іх зусім не апярэджваюць. І архітэктары з дызайнерамі таксама. Як і тэатральныя з музычнымі дзеячы, а таксама літаратурна-мастацкія крытыкі. І гэта я толькі пра афіцыйныя творчыя саюзы кажу, пра некаторыя.

У якіх, па ідэі, павінны кіпець дыскусіі, разгарацца ідэалагічныя — а затым і творчыя — спрэчкі, нараджацца новыя сэнсы і выразныя сродкі... Увогуле, не хапае асабіста мне хоць нейкай «дзвіжухі» ў той грамадскай супольнасці, якая ўсведамляе сябе нібыта асобна ад іншых, пад назвай «творчая інтэлігенцыя». 

Я сам, напрыклад, гатовы да дыскусіі з нязгоднымі — а такія, упэўнены, ёсць. Але яны чамусьці маўчаць. Дык не трэба цяпер саромецца: не той час не дварэ. Наадварот, хочацца выразнай, акрэсленай, зразумелай падтрымкі ад творчай інтэлігенцыі. Падтрымкі курсу роднай краіны, падтрымкі яе рэальнага суверэнітэту, падтрымкі неабходных рэформ і неабходных рэпрэсій.

Так-так, «рыпрэсій» — бо менавіта так некаторыя называюць ачышчэнне грамадства ад падплінтусных чаканцаў і затоеных змагароў. А таксама калі справядлівае пакаранне наганяе тых, хто ўлетку 20-га «гуляла-гуляю-ібудугуляць», а потым такія спрабавалі вырашыць пытанні ці проста паспадзяваліся на «ўсіх не знойдуць».

Усіх знойдзем — і ў гэтым «мы» творчая інтэлігенцыя, мяркую, павінна стаяць калі і не ў першых, дык у шэрагах. 

Ці не, калегі?

Зразумела, што творчы чалавек, з аднаго боку, заўсёды крышку (ці нават адчайна шмат) «супраціў». Гэта натуральна, гэта ў прыродзе рэчаў.

Але адначасова творчы чалавек толькі тады раскрывае свой патэнцыял, калі за ім становіцца (ці ўжо стаіць) мецэнат. А лепш — дзяржава. Няўжо ёсць іншыя прыжыццёвыя выпадкі? Мы ж не памешчыкі з вамі, не эксплуататары чужой прыгоннай працы, самі, усё самі, праўда ж?..
Мы ўсё ад дзяржавы сваё атрымалі, хто больш, хто менш, але — кожны. Як скарысталіся — іншае пытанне. 

Не атрымалі б — не былі б творцамі, не здолелі б. Такім чынам, мозг мастака павінен супаставіць праўду жыцця, руку, якая корміць, і ўласнае эга.

Калі не здольны — дзіця трэба вучыць. Калі здольны, але не хоча... А навошта такога і далей карміць? У самым агульным сэнсе гэтага слова.

Я блізка і выразна назіраў у пачатку 90-х гадоў мінулага стагоддзя, як частка творчай інтэлігенцыі не прыняла Аляксандра Лукашэнку як Прэзідэнта. Не на іх мове ён размаўляў, не па іх мерках ён сябе паводзіў, не даспадобы прыйшоўся, калі ўжо коратка.

Назіраў, і як частка той часткі, выканаўшы работу над сабой, над сваімі памылкамі, прызнала, у рэшце рэшт, і ўнікальнасць асобы, і вернасць свайму народу і краіне, і стратэгічную мудрасць, і тактычную хітрасць. З мытараў у апосталы — шлях легальны, апісаны нават у Бібліі.

І вось цяпер мы з вамі завяршаем, ідучы на выбары, чарговы гістарычны віток у лёсе нашай Беларусі — а хто пра гэта піша? Спявае? Выказваецца? 

Я нават дапускаю, што і дагэтуль у вас — у часткі — засталіся пэўныя сумненні. Дык давайце! Паспрачайцеся, ці мае рацыю Гайдукевіч у сваім эпічным жэсце ці няхай паказвае яго Сыранкову ў адказ на прапанову таго аб уласнасці. Збярыце круглы стол на тэму бачных добрых якасцей і недахопаў Канапацкай на фоне Хіжняка — ці наадварот.

Толькі не маўчыце. Не заменяць лідары меркаванняў, прапагандысты і эксперты творчую інтэлігенцыю, дакладней, не здолеюць прыкрыць яе бездапаможнае маўчанне. А цяпер не час маўчаць.

Інакш потым жа могуць спытаць: вы, значыць, не Талстой? Не Леў, атрымліваецца? Можаце, аказваецца, маўчаць?

Дык а навошта тады вы ўвогуле на казённых харчах пад’ядаецеся?

* * *

Добра памятаю, як у 20-м рэагавалі некаторыя таварышы рознага полу і кола: «Ой, а дзе Чырвоная Армія?» 

Са зразумелым працягам: калі яе няма, то чаго ўжо цяпер. Я ўсё роўна называю іх таварышамі, таму што не кожны можа ваяваць. Не ўсім бітва даспадобы і па сілах.

Ну тады — няхай, але вось цяпер — сітуацыя прама супрацьлеглая. Цяпер біцца ўжо не трэба — няма з кім! Затое трэба дапамагчы на будоўлі. Падставіць плячо рэформам. Выказацца на карысць курсу, якім ідзе краіна. Проста праспяваць разам з народам, а то і запявалай калі-нікалі стаць.

І зноў не відаць гэтага ад творчай інтэлігенцыі. Што ж атрымліваецца — ні ўкрасці, ні папільнаваць? Зноў мае рацыю Уладзімір Ільіч Ленін праз сто гадоў? Не хочацца так думаць, калегі, вось зусім не хочацца... але і рэчаіснасць упартая.

Чаму важна не маўчаць? Бо нас чытаюць. Бо на нас глядзяць. Таму што шукаюць у нас і апраўдання, і пераймання, і нагоды — а мы ж з вамі, інжынеры чалавечых душ, добра ведаем: слабы чалавек. І ахвотна не даробіць, не дойдзе, не дацягне і не дацягнецца — асабліва калі мы (ці такія, як мы) дадзім яму для гэтага тую самую нагоду.

Ну, і потым: хтосьці ж павінен ісці наперадзе, збіраючы ўвесь вецер і ўсе камяні, але асабістым прыкладам ведучы за сабой? А чаму гэта павінна быць не творчая інтэлігенцыя са сваімі саюзамі, друкаванымі і рознымі органамі і іншымі дзейнымі структурамі?

Калі ўжо працягваць пра «рыпрэсіі»: так, многія творчыя людзі пацярпелі. Аднак іншыя — і таксама многія — як сыр у масле плавалі, няўжо не? І дзеці іх, а ў некаторых яшчэ і ўнукі, і праўнукі атрымалі ў спадчыну срэбныя лыжкі ў раток. Ці роўная аддача?

І потым: можа, гэта такі жыццёвы баланс, гэткі закон захавання, і «рыпрэсіі» ні пры чым?

Наўмысна ўкінуў у гэтым артыкуле адразу некалькі тэм для дыскусій. Шырокіх такіх, заўзятых, з ідэямі і крыкамі, але без крыўд. Без асабістых крыўд. Таму што — «мне за дзяржаву крыўдна».

Крыўдна — і вельмі хочацца, каб вы перасталі маўчаць. Цяпер самы час, паверце.

Андрэй МУКАВОЗЧЫК, член Прэзідыума Саюза пісьменнікаў Беларусі