Канкурэнцыя тэхналогій не навінка для сусветнай эканомікі. Усплёскі барацьбы за перавагу па гэтым крытэрыі ўспыхвалі неаднаразова. Але гісторыя рухаецца не па кругу, а па спіралі. І на новым вітку абазначыліся некаторыя парадаксальныя трэкі. Тэхналогіі сталі занадта дарагімі, каб іх скразную вытворчасць магла забяспечыць адна краіна ў адзіночку. Таму пры ўсім імкненні да лакалізацыі і суверэнізацыі большасці дзяржаў без кааперацыі не абысціся. З другога боку, ключавым фактарам эфектыўнасці машын і механізмаў становяцца сістэма іх кіравання і ўзровень інфраструктуры, у якой яны эксплуатуюцца. А гэта ўжо фактары ў большай ступені нацыянальнага характару, і патрабуюць яны пераважна інтэлектуальных, а не матэрыяльных рэсурсаў. Аб стратэгіі развіцця станкабудавання і робататэхнікі падрабязна гаварылі на канферэнцыі «Адзіны контур: сінергія робататэхнічных комплексаў у прамысловасці ЕАЭС».
Попыт на тэхналагічнае абсталяванне ў 2023 — 2025 гадах перажыў экспаненцыяльны рост, канстатаваў кіраўнік расійскай асацыяцыі «Станкаінструмент» Георгій Самадураў. Прычыны відавочныя: пасля разрыву традыцыйных прамысловых ланцужкоў з прычыны санкцый адбыўся пэўны індустрыяльны бум. Сёлета намецілася некаторае запаволенне і нават зніжэнне продажаў металаапрацоўчага абсталявання. Тым не менш, для айчынных вытворцаў існуе яшчэ вялікае поле для рэалізацыі праектаў і збыту прадукцыі. За кошт уласнай прадукцыі і распрацовак, паводле слоў Георгія Самадурава, забяспечваецца толькі 33-35 % патрэбнасцяў. На жаль, як канстатаваў ён, рынак рос, у тым ліку і за кошт павелічэння імпартных паставак. І па дынаміцы яны часам нават абганялі айчынную вытворчасць. «Рынак вялікі, але неабходна адпаведная рэгуляторыка, каб развівалася ўласная вытворчасць», — перакананы спікер.
Аб праблеме канкурэнтаздольнасці гаварыў і дырэктар «СтанкаГомель» Андрэй Жалезнякоў. Прадпрыемства запусціла ў серыйную вытворчасць кансольна-фрэзерны станок, у якога ўсе вузлы і агрэгаты зроблены ў Беларусі або Расіі. За некалькі гадоў удалося дабіцца практычна стапрацэнтнай лакалізацыі. Цяпер трэба будзе маштабаваць досвед і распаўсюджваць на ўвесь мадэльны рад. У прыватнасці, 3- і 5-восевыя апрацоўчыя цэнтры, у якіх узровень лакалізацыі — 60-70 %. Перайсці на айчынную камплектацыю праблема ўжо не інжынерная, не тэхнічная, нават не вытворчая, а эканамічная. Неабходныя адпаведныя аб’ёмы вытворчасці. Кажучы інакш — попыт. У адваротным выпадку, пры дробнасерыйнай вытворчасці вузлы і камплектуючыя атрымліваюцца з занадта высокім сабекоштам. Нашмат найвышэйшым, чым, скажам, аналагі з Тайваня. Каб дабіцца канкурэнтаздольнасці, адназначна неабходная адпаведная дзяржаўная палітыка. У тым ліку і меры падтрымкі. І не толькі вытворцаў абсталявання, але і машынабудаўнічых і апрацоўчых прадпрыемстваў для мадэрнізацыі, прычым з арыентацыяй на айчынныя станкі.
Удзельнікі дыскусіі прызнавалі: ёсць і падтрымка, і адпаведныя праграмы. Але, па-першае, неабходна выходзіць на нейкі агульны падыход у межах Еўразійскага эканамічнага саюза ў рамках развіцця высокатэхналагічных галін. Па-другое, быць рэалістамі і ацэньваць канкурэнтаздольнасць не толькі канкрэтных вырабаў, але і ўзроўню падтрымкі з дзяржавамі, што канкурыруюць у гэтай сферы. Кітай, Турцыя і іншыя дружалюбныя нам краіны актыўна ўкладваюцца ў распрацоўку і вытворчасць робатаў, аўтаматызаваных сістэм і агрэсіўна выходзяць са сваімі рашэннямі на экспарт.
Кіраўнік беларускай кампаніі «СІТЭК» Андрэй Карцаў прызнаўся: ледзь не заплакаў, калі вывучыў умовы для кітайскіх кампаній. Напрыклад, падатак на прыбытак для вытворцаў робататэхнічных комплексаў усяго 3 %. Пры гэтым мясцовыя ўлады правінцыі вырашылі 1,5 % кампенсаваць з мясцовага бюджэту! Пры такіх умовах у Кітаі профільныя кампаніі растуць, як грыбы пасля дажджу. Але, самае галоўнае, лічыць Андрэй Карцаў, у іх ёсць праекты па перабудове вытворчасці на апрацоўчых прадпрыемствах. Маштабныя праекты, якіх сёння беларускім і расійскім вытворцам абсталявання не хапае. На яго думку, было б разумна выкарыстоўваць удалыя кейсы Парка высокіх тэхналогій для стымулявання аналагічным чынам распрацоўшчыкаў і вытворцаў айчыннага тэхналагічнага абсталявання. «У ПВТ увялі пэўныя правілы гульні — і кампаніі пачалі рэгістравацца, і моладзь пацягнулася», — адзначыў спікер. Мяркуючы па ўсім, станкабудаўнікам, вытворцам інструменту і іншых тэхналагічных вырабаў падобных рэжымаў не хапае.
Георгій Самадураў перакананы: справа не толькі ў дзяржаўнай падтрымцы, але і ў яе эфектыўнасці. Паводле яго пераканання, неабходна выпрацоўваць дакладныя крытэрыі. У адваротным выпадку, папярэдні досвед розных мер стымулявання паказвае: немалая іх колькасць прама або апасродкавана расходуецца на імпартную прадукцыю. Іншымі словамі, падтрымка ёсць, але канкурыруючых замежных кампаній. Намеснік дырэктара дэпартамента прамысловай палітыкі Еўразійскай эканамічнай камісіі Віталь Воўк лічыць, што неабходна ў рамках ЕАЭС фарміраваць скразныя тэхналогіі, каб забяспечваць лакалізацыю вытворчасці ў рамках Саюза. Паколькі самастойна ні адна краіна не можа задаволіць свае патрэбнасці ў тэхналагічным абсталяванні. Таксама выказваліся думкі, што неабходна распрацоўваць платформы і стандарты ў рамках ЕАЭС, каб па магчымасці ўніфікаваць інжынерныя падыходы. Тады будзе магчымасць павялічваць серыйнасць вузлоў, агрэгатаў і камплектуючых, змяншаць выдаткі на іх вытворчасці.
Былі і некалькі альтэрнатыўныя думкі. У прыватнасці, шэраг экспертаў лічаць: ключавая маржынальнасць у той жа робататэхніцы ляжыць не ў вытворчасці, а ў ведах. «Будучыня не ў жалезе», — вельмі катэгарычна заявіў дырэктар «Руссерваматора» Уладзімір Жарскі. Калі гаварыць аб сямействе робатаў-маніпулятараў, то ключавыя камплектуючыя ясныя і зразумелыя.
І пераважную большасць у рамках ЕАЭС можна выпусціць: кампетэнцыі, тэхналогіі і магутнасці, у прынцыпе, дазваляюць гэта зрабіць. Ёсць крытычныя дэталі, але наладзіць іх выпуск немагчыма з прычыны выкарыстання спецыяльных матэрыялаў.
Праблема тэхналагічнай незалежнасці, на думку Уладзіміра Жарскага, ляжыць не ў плоскасці механікі, а ў сферы ІT-рашэнняў. Ён звярнуў увагу на тое, што сёння эканамічныя цэнтры ўжо арыентуюцца на стварэнне фабрык ведаў, якія іх будуць генерыраваць у аўтаматычным рэжыме. І будуць гэта рабіць хутка. «Каб падрыхтаваць даследчыка неабходна 40 гадоў — ад нараджэння да спецыяліста найвышэйшай кваліфікацыі, — тлумачыць ён. — У лічбавым контуры ўсё будзе адбывацца больш імкліва: за дні, гадзіны і нават хвіліны». І пераважная колькасць ведаў, неабходных для развіцця індустрыяльнага сектара, сыдуць з біялагічнага контуру ў лічбавы. Ужо сёння, як растлумачыў Уладзімір Жарскі, важны не сам факт з’яўлення робата ў цэхах, а наколькі эфектыўная яго камунікацыя са станкамі, вытворчымі лініямі і іншым абсталяваннем. Калі прысутнічае парк рашэнняў і кожная адзінка абсталявання выкарыстоўвае свой інтэрфейс, то аб’яднанне іх у адзіную сістэму запатрабуе выдаткаў і намаганняў больш, чым выкарыстанне працы людзей. Таксама эфектыўнасць робататэхнікі залежыць ад прасторы і інфраструктуры, у якой яна функцыянуе. Тэхналагічнае развіццё патрабуе алічбоўкі навакольнай прасторы. На думку дырэктара «Руссерваматора», ужо ў бліжэйшай будучыні нам паралельна з тэхналагічнымі праблемамі давядзецца вырашаць філасофскую: як біялагічным арганізмам функцыянаваць у цалкам лічбавай прасторы і не згубіцца ў ёй. І гэта пытанне, па перакананні Уладзіміра Жарскага, больш сур’ёзнае, чым выпуск «жалеза».
Другую праблему не заўтрашняга, а ўжо сённяшняга дня абазначыў Андрэй Карцаў: у ЕАЭС ёсць вытворцы абсталявання.
У тым ліку вельмі высокатэхналагічнага. Але ёсць дэфіцыт інтэгратараў: спецыялістаў і кампаній, якія б маглі граматна і эфектыўна ўбудаваць сучасныя сістэмы ў вытворчы ланцужок. Да нядаўняга часу лічылася, што на ўкараненне абсталявання ідзе каля 20 % ад інвестыцый. На канферэнцыі гучалі ўжо лічбы, што да 50 % затрат ідзе на ўкараненне. Не толькі высокія працэнтныя стаўкі па крэдытах і дэфіцыт рэсурсаў прытарможвае нашы кампаніі ў масавым укараненні робатаў. Адна з самых ключавых праблем — дэфіцыт спецыялістаў, якія маглі б укараніць у вытворчасць сучаснае абсталяванне, каб яно працавала эфектыўна. Акрамя таго, рабатызацыя патрабуе перабудовы шырокага спектра бізнес-працэсаў на прадпрыемстве. Напрыклад, карэкціроўкі падыходаў да тэхнікі бяспекі. Трансфармацыя прымушае літаральна ўвесь персанал выходзіць з зоны камфорту. Гэта не падабаецца пераважнай большасці супрацоўнікаў: ад радавых рабочых да топ-менеджараў. Таму, як ні парадаксальна, але робатаў на вытворчасці не любяць, вербальна прызнаючы за імі будучыню ў развіцці індустрыяльнага сектара. На справе, калі няма адпаведнай кіруючай волі, ужо закупленыя разумныя машыны могуць пыліцца ў закутках цэхаў і не ўстанаўлівацца на вытворчасці. Інакш кажучы, рабатызацыя — пытанне не толькі тэхналагічнае, але і псіхалагічнае. І патрабуе мадэрнізацыі культуры вытворчасці, карпаратыўнага асяроддзя.
У цэлым у ЕАЭС ёсць магчымасць калі не стаць тэхналагічным лідарам, то, прынамсі, не згубіцца ў новай карціне свету. Далёка не ўсе, але ключавыя кампетэнцыі і вытворчыя магчымасці ў нас ёсць. У тым ліку і ІT-індустрыя ў нас знаходзіцца на дастаткова высокім узроўні. Аднак неабходна адшліфаваць меры дзяржаўнай падтрымкі, выпрацаваць адзіную палітыку ў рамках ЕАЭС, распрацаваць адпаведныя стандарты, а таксама сфарміраваць патрэбную інфраструктуру пад новы тэхналагічны ўклад — кампаніі-інтэгратары, аналітычныя цэнтры, якія б назапашвалі кампетэнцыі па эфектыўнасці ўкаранення новага абсталявання, пашыраць і паглыбляць пералік адпаведных паслуг. Не адразу і не заўтра, але гэта можна зрабіць. Іншае пытанне, што займацца гэтымі пытаннямі неабходна менавіта цяпер. Мы ўжо адной нагой стаім цалкам у лічбавай эпосе, а ў ёй час сціскаецца да неймаверна вузкіх меж.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
