Эканамічныя рызыкі можна ацаніць, пралічыць, мінімізаваць. Ёсць адпаведныя метадалогіі, правераны інструментарый, спецыялісты, якія валодаюць адпаведнай кваліфікацыяй. Але свет рухаецца па трэку, калі многія праблемы разглядаюцца і вырашаюцца зыходзячы з палітычнай мэтазгоднасці, у тым ліку і ў сферы эканомікі. Палітычныя рызыкі практычна не прагназуюцца. Для іх пераадолення важная хуткасць рэакцыі на знешнія падзеі. Нарады, кансультацыі, узгадненні і іншыя стандартныя працэдуры страчваюць сваю актуальнасць. У момант іх правядзення навакольнае асяроддзе ўжо можа змяніцца. І рашэнне будзе дакладным, вывераным, але запозненым. У існуючай сістэме каардынат ключавым фактарам, мабыць, з’яўляецца хуткасць рэакцыі на падзеі. Нават лепш зрабіць памылку, чым нічога не зрабіць. Быццам бы ўсведамленне духу часу ёсць, але для рэалізацыі новых прынцыпаў менеджменту неабходна прынцыпова трансфармаваць сістэму эканомікі на ўсіх узроўнях, максімальна адыходзячы ад фармалізму (не кажучы ўжо пра бюракратыю), арыентуючы кіраўнікоў на дасягненне выніку. І па гэтым параметры ацэньваючы іх дзейнасць.

Фрагментацыя сусветнай эканомікі — эўфемізм глабальнай эканамічнай вайны. Цынічнай, хаатычнай, шматвектарнай і шматслаёвай. Міжнароднае права перастала дзейнічаць у яго класічным разуменні. Правілы калі і выконваюцца, то не зыходзячы з літары падпісаных пагадненняў і канвенцый, а ў сілу рызыкі магчымых наступстваў у адказ. Кожная краіна — вялікая і маленькая, бедная і багатая — імкнецца заняць найбольш выгадную пазіцыю ў абноўленым светаўладкаванні. А на вайне, нават эканамічнай, фармалізм смяротна небяспечны. Як сцвярджае вядомы афарызм прускага фельдмаршала Гельмута фон Мольтке Старэйшага: «Ніводзін план не выжывае пасля першай сустрэчы з сапернікам». Стратэгія павінна быць, але ў тактыцы яе рэалізацыі неабходна праяўляць гнуткасць. Як пісалі военачальнікі мінулага, прымаць рашэнні варта не ў штабах з іх непазбежнай бюракратыяй і затрымкамі, а на месцы, «з сядла».

• Беларусы — вельмі прадпрымальная нацыя. Сярод суайчыннікаў ёсць шмат таленавітых і неардынарных людзей, са здаровымі амбіцыямі, якія гатовы прымаць складаныя рашэнні, несці за іх адказнасць. Але павінна прысутнічаць адпаведная матывацыя. Любая разумная, арыгінальная і адважная ідэя здольная разбіцца аб фармалізм. Ён неабходны ў вядомай ступені, але роўна настолькі, наколькі гэта служыць дасягненню пастаўленай мэты. З гэтага пункту погляду лагічна правесці карэнную рэвізію ўсіх фармальных працэдур, якія функцыянуюць у дзелавым асяроддзі. Не з пазіцыі кантролю, а атрымання канкрэтнага выніку. Працэдур, якія не заўсёды нясуць нагрузку з пункту гледжання фарміравання дабаўленай вартасці, дастаткова шмат: і дробных, і больш значных. Магчыма, яны прымальныя і нават карысныя пры больш-менш стабільным навакольным асяроддзі. Але, калі яно хутка мяняецца, менеджару для эфектыўнага вырашэння праблем, якія ўзнікаюць, неабходна пэўная свабода дзеянняў тут і цяпер.

Напрыклад, у нас склалася вельмі нядрэнная нарматыўна-прававая база ў сферы закупак. Яна калі не поўнасцю выключае верагоднасць карупцыі, то зводзіць магчымасць яе праяўлення да мінімуму. З другога боку, ва ўмовах дынамічных санкцый дастаткова цяжка фармалізаваць і зрабіць празрыстымі набыццё шырокай наменклатуры інвестыцыйнага абсталявання, сыравіны, камплектуючых, гатовай прадукцыі. 

А за парушэнне працэдуры, нават на карысць прадпрыемства, менеджар рызыкуе сваёй пасадай, а часам і свабодай. Або збор нормаў і інструкцый па выкарыстанні службовага транспарту. Там існуе мноства рэгламентаў. Супрацоўнік, які мае пасведчанне кіроўцы, не можа проста сесці на службовую машыну і паехаць па службовых справах. Для гэтага неабходна аформіць цэлы пакет дакументаў альбо яго павінен везці кіроўца. Зразумела, што ўсе нормы былі прапісаны, каб карпаратыўным транспартам не карысталіся ў асабістых мэтах, павялічваючы такім чынам выдаткі і зніжаючы падаткаабкладальную базу. Але ці не з’яўляюцца выдаткі на адміністраванне тых ці іншых бізнес-працэсаў больш затратнымі, чым патэнцыяльны ўрон? Менавіта гіпатэтычны, бо ў цэлым беларусы дастаткова добрапрыстойныя людзі.

На жаль, залішні фармалізм не толькі цягне дадатковыя выдаткі, але літаральна забівае ініцыятыву, пазбаўляе менеджараў поля для манеўру. Яны сканцэнтраваныя не на дасягненні поспеху, а на выкананні інструкцый. Прычым хутка падладжваюцца пад існуючую сістэму каардынат, з бізнес-кіраўнікоў ператвараючыся ў бюракратаў, праз інстытут узгадненняў імкнучыся перакласці адказнасць на іншых. І многія не баяцца дрэннага фінансава-эканамічнага выніку. Асабліва, калі кампанія значная, хоць бы ў мясцовым маштабе. Апраўданне няўдачам заўсёды знойдзецца: дрэнная кан’юнктура рынку, гандлёвыя бар’еры, занадта моцная канкурэнцыя... Як і спасылкі на сацыяльную значнасць кампаніі, каб абгрунтаваць дзяржаўную падтрымку ў той ці іншай форме. І слабым дапамагаюць. Нярэдка з году ў год

Як ні парадаксальна, але часам здаецца, што быць непаспяховым нават выгадна. Тады міністэрства, якое курыруе, пачынае дапамагаць, шукаць рынкі збыту, пастаўшчыкоў сыравіны, дамаўляцца з контрагентамі аб адтэрміноўках плацяжу, растэрміноўках па пагашэнні крэдытаў і падатковых плацяжоў, больш выгадных умовах супрацоўніцтва... Не выключана і фінансавая падтрымка ў той ці іншай форме. А перад паспяховымі кампаніямі ставяцца больш складаныя задачы (каб палепшыць за кошт іх усю галіновую статыстыку), іх нагружаюць дадатковымі сацыяльнымі абавязацельствамі. У тым ліку па дапамозе ў той ці іншай форме слабым прадпрыемствам.

Безумоўна, не варта падыходзіць з дарвінаўскай меркай і запускаць працэсы масавага банкруцтва. Але неабходна выбудоўваць сістэму дзелавога асяроддзя, рыначнай дысцыпліны такім чынам, каб ключавым з’яўляўся вынік — прыбытковасць кампаніі, рост яе капіталізацыі, пашырэнне рынкаў збыту. 

І менавіта гэта з’яўлялася асноўнымі параметрамі для матывацыі менеджменту. Без глыбокага фармалізму ў частцы працэсу дасягнення гэтага выніку. Нашай эканоміцы неабходная гнуткасць, каб адэкватна і эфектыўна рэагаваць на ўсе змены. І інтэлектуальны патэнцыял для гэтага ёсць. Але трэба пашыраць магчымасці для праяўлення прадпрымальнасці. 

З пэўным правам на рызыку і нават на памылку. 

Аб’ектыўную памылку, а не нядбайнасць. Не памыляюцца, як вядома, толькі безыніцыятыўныя людзі.

Сяргей Дубкоў,старшыня праўлення ЗАТ «БСБ Банк»,дацэнт кафедры банкаўскага бізнесу і фінансавых тэхналогій эканамічнага факультэта Белдзяржуніверсітэта