Напярэдадні свята Перамогі ў сценах Тэрытарыяльнага цэнтра сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва Першамайскага раёна сабраліся тыя, хто на сабе зведаў горыч вайны. Для дарагіх гасцей была падрыхтавана сапраўдная святочная праграма: гучалі песні ваенных гадоў, кружыліся танцы, на стале чакалі пачастункі. Але галоўным падарункам сталі жывыя стасункі, увага і памяць.

У зале — людзі, чые лёсы вартыя кніг і фільмаў. Былыя вязні канцлагераў, жыхары блакаднага Ленінграда, дзеці вайны. Тыя, чыё дзяцінства скончылася 22 чэрвеня 1941 года. Яны прыйшлі не толькі паслухаць віншаванні, але і расказаць пра тое, што балюча памятаць, але нельга забываць.

Для кожнага з іх падрыхтавалі не толькі цёплыя словы. Гасцям уручылі прадуктовыя кошыкі, букеты кветак і грашовыя выплаты — тое, што дзяржава традыцыйна накіроўвае ветэранам напярэдадні 9 Мая. Але, як паказала сустрэча, самае дарагое для гэтых мужных людзей — увага і магчымасць перадаць вопыт маладым.

«Ветэраны патрабуюць нашага цяпла» 

Аб тым, як дзяржава клапоціцца пра тых, хто перамог фашызм, расказаў старшыня камітэта па працы, занятасці і сацыяльнай абароне Мінгарвыканкама Пётр Шуцько, які прыйшоў павіншаваць прысутных.

«Ветэраны вайны знаходзяцца ў цэнтры ўвагі сацыяльных службаў. Мы ажыццяўляем пастаянны патранат, штомесячнае абследаванне. У выпадку выяўлення якіх-небудзь патрэб аператыўна прымаем меры. Працуем разам з медыцынскай службай і грамадскімі арганізацыямі», — адзначыў Пётр Леанідавіч.

Старшыня камітэта падкрэсліў, што часта галоўнай патрэбай ветэранаў аказваецца не матэрыяльнае. Ім патрэбна ўвага, шчырыя зносіны, успаміны.

«Дзяржава аказвае падтрымку гэтай катэгорыі. Прадугледжаны шэраг ільгот, якімі ветэраны актыўна карыстаюцца. А ў Мінску рашэннем гарсавета дададзены дадатковыя гарантыі. Але, як я ўжо сказаў, ветэранам, як правіла, патрэбна жывыя зносіны. І асабліва важна ў гэтыя майскія дні наведаць кожнага, знайсці магчымасць пагаварыць, прыннесці цяпло ў іх душы і сэрцы», — дадаў ён.

Пётр Шуцько таксама звярнуў увагу на прысутнасць моладзі, якая падрыхтавала творчыя нумары.

«Гэтыя мерапрыемствы накіраваны на пераемнасць пакаленняў. Каб моладзь разумела, якой цаной дастаўся мір, а старэйшае пакаленне ведала, што будучыня ў надзейных руках», — падсумаваў ён.

Са слоў ветэранаў, яшчэ адным важным госцем стала намеснік міністра працы і сацыяльнай абароны Марына Арцёменка. Яна расказала пра канкрэтныя лічбы падтрымкі, якая аказваецца ў краіне.

«У бягучым годзе мы ўжо праводзім з 4 па 8 мая гэтыя выплаты. Размеры складаюць для ветэранаў ад 2,5 да 5 тысяч рублёў, а для асоб, якія пацярпелі ў выніку вайны, — 1,5 тыс. рублёў. Гэтая дапамога суправаджаецца ўрачыстымі ўручэннямі, віншаваннямі, святочнымі канцэртамі. Для ветэранаў вельмі важна менавіта жывыя зносіны, увага. Важная і матэрыяльны складнік, які ўплывае на якасць жыцця. Але, вядома, вельмі важная гэтая ўсенародная любоў і памяць, якія яны павінны адчуваць кожны дзень». 

Сто дваццаць пяць грамаў хлеба

Адной з тых, хто падзяліўся ўспамінамі, стала Галіна Іванаўна Бярозкіна — карэнная ленінградка, якая даўно жыве ў Мінску. Калі пачалася блакада, ёй было ўсяго два гадкі і восем месяцаў.

Яна расказала, як 8 верасня 1941 года немцы разбамбілі Бадаеўскія склады з харчаваннем. Мука, цукар і зямля змяшаліся ў адно месіва. Потым людзі збіралі гэтую зямлю, залівалі вадой і пілі салодкія асадкі. Зіма была лютай — да 41 градуса марозу. Ацяплення не было, транспарт не хадзіў. Ратаваліся буржуйкамі, у якіх спальвалі мэблю і кнігі. Есці не было чаго... Норма хлеба на ўтрыманца дайшла да 125 грамаў у суткі. Хлеб пяклі з цэлюлозы, апілак і драўнянай стружкі. Галіна Іванаўна ўспамінала дуранду — жмых ад выціснутых семак, які яны грызлі, і зялёныя пратухлыя яйкі, якія прыносіла мама. Праз гады, калі вайна скончылася і мама прапанавала ёй нармальныя яйкі, маленькая Галіна адказала: «Не, мама, я хачу тых!».

Маму Галіны Іванаўны звалі Кацярына. На пачатак вайны ёй быў 31 год. Каб накарміць дачку, яна кожны дзень перасякала горад пешшу. Бацька, Іван Цімафеевіч, загінуў, абараняючы Ленінград. У маі 1945 года прыйшло паведамленне, што ён прапаў без вестак. Бабуля памерла ў 1941-м. Яе цела давезлі толькі да могілак і пакінулі каля іх — не было сіл хаваць.

У Ленінградзе Галіна Іванаўна пражыла да замужжа. Яе муж, ваенны, быў пераведзены ў Мінскае зенітна-ракетнае вучылішча, і так яна апынулася ў Беларусі. Сёння яна жыве адна. На сустрэчу прыйшла, каб расказаць пра скрадзенае вайной дзяцінства.

«Вярнулі забруджаных, абарваных, напалоханых»

Яшчэ адной госцяй мерапрыемства, якая перажыла жахі блакады зусім маленькім дзіцем, стала Наталля Іванаўна Мядзведзева. Яна нарадзілася ў 1938 годзе і з’яўляецца ўладальніцай знака «Жыхар блакаднага Ленінграда».

Калі пачалася вайна, бацька Наталлі Іванаўны адразу пайшоў на фронт. Мама, супрацоўніца аўтадарожнага інстытута, як і многія калегі, добраахвотна засталася абараняць горад. Каб выратаваць трохгадовую дачку, яна вырашыла адправіць яе з іншымі дзецьмі ў эвакуацыю. Але цягнікі на 126-м кіламетры разбамбілі фашысты.

«Тых, хто выжыў, — забруджаных, абарваных, напалоханых — вярнулі назад у Ленінград. Пасля чаго горад ужо быў закрыты. Пачалася блакада. Пачаўся час смутнай слязы», — расказвае Наталля Іванаўна.

Толькі ў 1943 годзе, калі з’явілася першая магчымасць, усіх яшчэ жывых маленькіх дзяцей з бацькамі вывезлі па Дарозе жыцця праз Ладажскае возера. Яна трапіла ў Набярэжныя Чаўны, дзе заставалася да 1944 года. Дзень Перамогі маленькая Наталля сустрэла ўжо ў Мінску.

Пасля вайны Наталля Іванаўна прысвяціла сябе навуцы, працавала ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце вытворчасці прадуктаў харчавання. Сёння яна з’яўляецца членам Савета Асацыяцыі, старшынёй раённай грамадскай арганізацыі жыхароў блакаднага Ленінграда горада Мінска і працягвае расказваць маладым пра тое, праз што давялося прайсці дзецям вайны.

«Шталаг нумар 340»

Сярод тых, хто прыйшоў на сустрэчу, быў і Мікалай Іванавіч Васільеў — 1938 года нараджэння, былы вязень фашысцкіх канцлагераў. Ён нарадзіўся ў Ленінградскай вобласці пад Псковам. Вайна заспела яго ў дзеда ў вёсцы Платонава.

Мікалай Іванавіч трапіў у лагеры разам з дзедам і 16-гадовай цёткай. З 15 кастрычніка 1943 года па 31 сакавіка 1945 года яны ўтрымліваліся ў шталагу нумар 340 пад Рэзэкнэ ў Латвіі, а таксама ў лагеры пад Кёнігсбергам (цяпер Калінінград). Гэта былі гады голаду, здзеку і цяжкай працы. Але маленькі Мікалай, як і многія дзеці вайны, выжыў дзякуючы сваякам і той неверагоднай волі да жыцця, якая дапамагала трымацца нават у нечалавечых умовах.

Пасля заканчэння вайны Мікалай Іванавіч паставіў перад сабой мэту — служыць навуцы і мірнаму атаму. Ён паступіў у Санкт-Пецярбургскі політэхнічны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Атамныя электрастанцыі і ўстаноўкі». Затым была аспірантура Акадэміі навук Беларусі.

Больш за 55 гадоў жыцця Мікалай Іванавіч Васільеў аддаў Інстытуту ядзернай энергетыкі АН БССР у Соснах. Былы вязень канцлагера стаў буйным спецыялістам у галіне мірнага атама — нагадваючы ўсім нам, што сапраўдным сімвалам пасляваеннага часу павінна быць не зброя, а энергія, якая нясе святло і цяпло.

У адзінаццаць гадоў — у партызанскія сувязныя

Яшчэ адна госця сустрэчы, якая сёння з’яўляецца жывым сімвалам мужнасці, — Ефрасіння Іванаўна Базыдзева. 2 мая ёй споўнілася 94 гады.

Калі пачалася вайна, яна жыла з сям’ёй за два кіламетры ад Магілёва. Уся іх вялікая сям’я — дзевяць чалавек — устала на абарону Радзімы. Адной з першых у падполле пайшла сястра Вера, якая працавала на чыгуначнай станцыі і перадавала звесткі пра рух фашысцкіх цягнікоў. А адзінаццацігадовую Ефрасінню зрабілі сувязной.

Яна хавала запіскі пад падкладку курткі і хадзіла да партызанаў за пяць кіламетраў праз чыгунку. У 1943 годзе сястру Веру схапілі, катавалі, патрабуючы імёны. Яна не сказала ні слова. Пазней яе расстралялі.

У той час у Магілёве служыў пісьменнік Канстанцін Сіманаў. Ён пазнаёміўся з гераічнай сям’ёй і дапамог маладой партызанцы скласці верш. Ефрасіння Іванаўна прачытала яго на сустрэчы:

Не па гадах выраслі мы

Сярод бяды, сярод вайны.

Дзяцей вайны не пералічыць —

Хто страціў бацьку, хто сястру,

І галадаў, і ваяваў,

І сам вінтоўку ў рукі браў...

Дзень Перамогі яна запомніла сонечным. Салдаты ішлі з гармонікамі і крычалі: «Перамога!» На лугах раслі сціплыя званочкі — іх збіралі, каб вітаць вызваліцеляў.

Пасля вайны Ефрасіння Іванаўна 30 гадоў працавала настаўніцай, потым узначаліла ветэранскую арганізацыю. А нядаўна яе апошні вучань, які стаў генералам, прынёс ёй на дзень нараджэння 94 ружы — па колькасці гадоў.

Памяць, якая аб’ядноўвае

Сустрэча ў ТЦСАН Першамайскага раёна скончылася пад гул апладысментаў. Ветэраны і маладыя людзі абдымаліся, рабілі агульныя фотаздымкі, не спяшаліся разыходзіцца.

Слёзы, усмешкі, кветкі, падарункі... І галоўнае, адчуванне таго, што памяць жывая. І пакуль жывыя гэтыя людзі — усе, хто прайшоў праз блакаду, канцлагеры, партызанскія лясы, — і пакуль моладзь чуе іх аповеды, ніхто не зможа перапісаць гісторыю.

Вечная памяць тым, хто не вярнуўся. Нізкі паклон тым, хто выжыў і перамог.

Надзея ЗУЕВА

Фота Ксеніі ЛІННІК