Даведка 

Ipsos — міжнародная даследчая кампанія, якая праводзіць маркетынгавыя, сацыялагічныя і медыядаследаванні, заснаваная ў 1975 годзе. Штаб-кватэра арганізацыі знаходзіцца ў Парыжы, а офісы размяшчаюцца ў 90 краінах свету.

Расчараванне і незадаволенасць

У рамках даследавання ў перыяд з 12 па 29 верасня 2025 года было апытана больш за 9,8 тысячы выбаршчыкаў у дзевяці краінах: Вялікабрытаніі, ЗША, Францыі, Іспаніі, Італіі, Швецыі, Харватыі, Нідэрландах і Польшчы. Як няцяжка заўважыць, дзяржавы ўваходзяць у групу «дэмакратычных» лідараў рэгіёна, прадстаўляючы ўсе «слаі» сучаснага Еўрасаюза, а таксама «эталонныя» дэмакратыі: Вялікабрытанію і ЗША.

Па даных сацыялагічнага даследавання, прыведзеных выданнем Politico, каля 45% рэспандэнтаў ва ўсіх ацэненых краінах былі незадаволены функцыянаваннем дэмакратыі. Найбольшае расчараванне дэманстравалі французы (60%), амерыканцы (53%) і брытанцы (51%). Сярод адносных аптымістаў аказаліся шведы і палякі, 65% і 40% якіх былі задаволены дэмакратычнымі інстытутамі ва ўласных краінах.

Найбольшую заклапочанасць адносна будучыні дэмакратыі на працягу наступных пяці гадоў выказалі выбаршчыкі ў Францыі (86%) і Іспаніі (80%). Сярод найбольшых рызык рэспандэнты назвалі дэзынфармацыю, карупцыю, адсутнасць падсправаздачнасці палітыкаў і ўзмацненне экстрэмісцкай палітыкі. У ЗША 61% апытаных лічыць, што стан дэмакратыі ў краіне пагоршыўся з 2020 года. 

Улада не для народа

Ні ў адной з дзевяці краін, дзе праводзілася апытанне, большасць выбаршчыкаў не лічаць, што ўрады эфектыўна прадстаўляюць іх погляды. Самы нізкі ўзровень даверу да прадстаўніцтва ўлады зафіксаваны ў Харватыі і Вялікабрытаніі, дзе толькі 23% рэспандэнтаў пагадзіліся, што ўлада эфектыўна прадстаўляе іх інтарэсы. Акрамя таго, у Харватыі 51% апытаных заявіў, што захоўваць дэмакратыю варта толькі тады, калі яна забяспечвае добрую якасць жыцця.

Апытанне выявіла, што найбольш крытычна настроеныя выбаршчыкі ідэнтыфікуюць сябе як прыхільнікі вельмі левых ці вельмі правых палітычных поглядаў. Менавіта яны часцей за ўсё сцвярджаюць, што дэмакратычная сістэма церпіць няўдачу, а прасцей кажучы заяўляюць: «А дэмакратыя ж — несапраўдная!».

У цэлым можна канстатаваць, што сярод грамадзян краін, якія ацэньваліся, існуе рэальная занепакоенасць эфектыўнасцю функцыянавання дэмакратычных інстытутаў. Пра гэта, каментуючы вынікі даследавання, заявіў старшы дырэктар палітычнага аддзела Ipsos у Вялікабрытаніі Гідэон Скінэр. «Людзі адчуваюць, што іх нацыянальныя ўрады не прадстаўляюць іх інтарэсы. Асаблівую занепакоенасць выклікаюць уплыў фэйкавых навін, дэзынфармацыя, адсутнасць адказнасці палітыкаў і экстрэмізм. У большасці краін існуе імкненне да радыкальных змен», — рэзюмаваў ён у сваім інтэрв’ю для Politico.

І гэта — у «паўнавартасных дэмакратыях»...

Тут дарэчы нагадаць аб іншым міжнародным ацэначным рэйтынгу — Індэксе дэмакратыі (англ.: Democracy Index), які атрымаў шырокае асвятленне ў сусветных СМІ.

Цяжка сказаць, каму прыйшло ў галаву спрабаваць ацаніць гэты паказчык упершыню, але перакананы, што не абышлося без кіруючай ролі Вашынгтонскага абкама і «развітых» заходніх дэмакратый. Тым больш, што складальнікам рэйтынгу з’яўляюцца супрацоўнікі Economist Intelligence Unit, даследчага падраздзялення Economist Group, прыватнай кампаніі са Злучанага Каралеўства, якая выдае штотыднёвы часопіс The Economist.

Упершыню індэкс быў складзены і апублікаваны ў 2006 годзе, а з 2010-га публікуецца часопісам штогод. Пералік уключае 167 краін свету, ранжыраваных па ўзроўні развіцця дэмакратыі, для чаго распрацавана класіфікацыя палітычных рэжымаў. Пры складанні класіфікацыі, як сцвярджае выданне, улічваюцца 60 розных паказчыкаў, згрупаваных па 5 катэгорыях: выбары і плюралізм, грамадзянскія свабоды, дзейнасць урада, палітычная ангажаванасць насельніцтва і палітычная культура.

Нягледзячы на такія расплывістыя фармулёўкі крытэрыяў, штогод выдаюцца рэйтынгі «дэмакратыі», у якіх краінам вызначаецца ўласнае месца. Краіны, згаданыя ў даследаванні Ipsos, у 2024 годзе займалі наступныя пазіцыі: Вялікабрытанія — 17 месца, ЗША — 28-е, Францыя — 26-е, Іспанія — 22-е, Італія — 38-е, Швецыя— 3-е, Харватыя — 56-е, Нідэрланды — 9-е і Польшча — 39 месца. Прычым, паводле рэйтынгу, Швецыя, Нідэрланды, Вялікабрытанія і Іспанія адносяцца да «паўнавартасных дэмакратый». Францыя, ЗША, Італія, Польшча ўваходзяць у групу «недасканалых дэмакратый».

У цэлым, на думку спецыялістаў Economist, са 167 дзяржаў толькі 24 з’яўляюцца «паўнавартаснымі дэмакратыямі» (14,4% краін з 7,8% насельніцтва свету), 50 — «недасканалыя дэмакратыі» (29,9% краін з 37,6% насельніцтва). Яшчэ 34 дзяржавы аднесены да «гібрыдных рэжымаў» (20,4% краін з 15,2% насельніцтва), а 59 — да «аўтарытарных рэжымаў» (36,3% краін з 39,4% насельніцтва).

У чарговы раз робіцца спроба падзяліць увесь свет на сваіх і чужых, «квітнеючы» сад і джунглі, пад «соусам» дэмакратыі. Нялішнім будзе адзначыць, што Рэспубліка Беларусь пачынаючы з 2006 года заўсёды прылічалася да крайняй «аўтарытарнай» групы.

Усе дзяржавы, якія даследавалі Ipsos, знаходзяцца ў першых дзвюх, на думку ацэншчыкаў, найбольш спрыяльных катэгорыях. Аднак і ў гэтай «ідэальнай» падборцы грамадзяне канстатуюць: «дэмакратычна выбраныя лідары» нясуць з сабой беднасць, войны, а таксама безабароннасць людзей перад беззаконнем і мігрантамі. Для ўтрымання ўлады яны ўсё часцей адмаўляюцца ад «дэмакратычных дэкарацый»: адмяняюць вынікі выбараў, фальсіфікуюць іх ці забараняюць удзел пазасістэмным папулістам.

Вось такая яна — сучасная несапраўдная заходняя дэмакратыя, у рамках якой вакол фальш і падман, а дзяржавы, якія праводзяць самастойную, нацыянальна арыентаваную палітыку — «аўтарытарныя рэжымы». Практыка прымянення двайных стандартаў пры ацэнцы тых ці іншых сітуацый і з’яў — гэта інструмент для ўмяшання ва ўнутраныя справы, парушэнне суверэнітэту незалежных дзяржаў. Істотную ролю ў гэтым адыгрываюць разнастайныя «дэмакратычныя» рэйтынгі і міжнародныя кішэнныя арганізацыі, якія іх ствараюць.

У выніку «дэмакратычнымі» аб’яўляюцца канфіскацыя суверэнных актываў, пастаўкі зброі, закрыццё граніц, эканамічныя санкцыі, захопы рынкаў, забойствы мігрантаў, адмова ў візах асобам, якія хварэюць на анкалогію і іншыя цяжкія захворванні, пакутуюць ад атлусцення (нядаўна амерыканскае знешнепалітычнае ведамства разаслала ў свае консульскія ўстановы падобныя рэкамендацыі), нанясенне ракетна-бомбавых удараў і аднаўленне ядзерных выпрабаванняў.

Сутнасць не мяняецца, і мы яе ведаем

Нягледзячы на тытанічныя намаганні заходніх «дэмакратызатараў», сутнасць дэмакратыі застаецца ранейшай — гэта ўлада народа, якая рэалізуе свае правы ў інтарэсах грамадства. Адпаведныя палажэнні замацаваны ў Асноўным Законе Рэспублікі Беларусь: «Чалавек, яго правы, свабоды і гарантыі іх рэалізацыі з’яўляюцца найвышэйшай каштоўнасцю і мэтай грамадства і дзяржавы. Адзінай крыніцай дзяржаўнай улады і носьбітам суверэнітэту ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляецца народ. Народ ажыццяўляе сваю ўладу непасрэдна, праз прадстаўнічыя і іншыя органы ў формах і межах, вызначаных Канстытуцыяй».

Дэмакратычныя прынцыпы ў нашай краіне атрымліваюць сваё далейшае развіццё, а не дэградуюць, як на Захадзе. Яскравым прыкладам таму з’яўляецца Усебеларускі народны сход — найвышэйшы прадстаўнічы орган народаўладдзя Рэспублікі Беларусь, які вызначае стратэгічныя напрамкі развіцця грамадства і дзяржавы, забяспечвае непахіснасць канстытуцыйнага ладу, пераемнасць пакаленняў і грамадзянскую згоду.

Жыць уласным розумам і на сваёй зямлі, працаваць на карысць уласнай сям’і і народа, рабіць наш агульны дом больш багатым і ўтульным, прымаючы найважнейшыя рашэнні разам — вось яна, сапраўдная беларуская дэмакратыя. А якасць жыцця, дабрабыт людзей і ўпэўненасць у заўтрашнім дні — яе асноўныя крытэрыі.

Мікалай БУЗІН, старшыня Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў, доктар ваенных навук, прафесар