Як лічыцца ВУП?

ВУП — гэта агульная сума грошай, якую краіна зарабіла за год. І тут важна запомніць, што ВУП улічвае толькі канчатковыя тавары і паслугі.

— Кожны месяц вы чуеце па тэлевізары або на ютубе, бачыце ў тэлеграм-каналах навіны пра рост. А што гэта азначае? — задае пытанне і тлумачыць топ-менеджар Нацбанка. — Звычайна кажуць пра рост ВУП адносна мінулага года, але ў рэальным выражэнні, гэта значыць без уліку росту коштаў. У нашым выпадку гэта лічба за 7 месяцаў склала 2,1 %. Гэта значыць, сёлета краіна зарабіла прыкладна на 2 % больш, чым летась.

Як лічыцца ВУП? Існуе тры метады.

Першы — гэта вытворчы. У рамках гэтага падыходу лічыцца дабаўленая вартасць па кожным сектары эканомікі: прамысловасці, сельскай гаспадарцы, гандлі, будаўніцтве, ІT-сектары і іншых. І далей яны сумуюцца паміж сабой. Што такое дабаўленая вартасць?

— Калі проста, то ўявіце, вы купілі камплектуючыя за 5 рублёў, вырабілі тавар і рэалізавалі яго за 12 рублёў. У вашым канкрэтным выпадку дабаўленая вартасць складзе розніцу, гэта значыць 7 рублёў, — тлумачыць парадак лічбаў эксперт.

Другі — метад канчатковага выкарыстання. У яго выпадку ВУП разлічваецца як сума ўсіх выдаткаў у дзяржаве (спажыванне фізічных асоб, выдаткаў юрыдычных асоб на інвестыцыі, дзяржвыдаткаў, а таксама выдаткаў жыхароў іншых краін, якія набылі нашы тавары). Каб пазбегнуць падвойнага рахунку, з гэтай сумы мінусуецца імпарт.

І трэці падыход — па даходах.

— У рамках гэтага метаду лічыцца сума даходаў насельніцтва, кампаній і дзяржавы, гэта значыць падаткаў. Заўважце, сума даходаў заўсёды роўная суме выдаткаў, і ніяк інакш, — акцэнтуе ўвагу Аляксандр Ягораў.

У пошуках альтэрнатывы

Дарэчы, аднаго ВУП недастаткова, каб зрабіць высновы пра стан эканомікі і жыцця канкрэтнага беларуса. Неабходна аналізаваць вялікую колькасць паказчыкаў. Чаму?

— Па-першае, ВУП ігнаруе якасць жыцця і дабрабыт, — тлумачыць працэсы эксперт. — Ёсць вялікая колькасць краін з хуткім ростам ВУП, які нераўнамерна размяркоўваецца на карысць найбольш багатых слаёў насельніцтва. Гэта значыць, эканоміка расце, але заўважаюць гэта толькі самыя багатыя.

Напрыклад, па даных сусветнай базы па няроўнасці, у Бразіліі 27 % нацыянальнага даходу прыпадае на 1 % самых багатых людзей. У Паўднёвай Афрыцы амаль 22 %. Для параўнання, Беларусь сярод найлепшых краін з паказчыкам менш за 10 %.

— Па-другое, ВУП не ўлічвае ценявы сектар эканомікі. Гэта значыць, краіна можа зарабляць шмат, але афіцыйна гэта не ўлічваецца. І галоўнае, з гэтага не плацяцца падаткі, — дадае Аляксандр Ягораў.

Напрыклад, у большасці краін Афрыкі паказчык ценявой эканомікі вышэй 40 %. Гэта звязана перш за ўсё з вялікай колькасцю нефармальных эканамічных адносін у грамадстве, выкліканых высокім узроўнем беспрацоўя.

ВУП не ўлічвае назапашаны капітал. Калі краіна актыўна выкарыстоўвае старыя запасы рэсурсаў або абсталявання, не інвестуючы ў іх аднаўленне, ВУП можа расці. Але гэта азначае, што краіна жыве сучаснасцю за кошт будучыні, а не для будучыні.

— Гэта можна аднесці да краін, багатых прыроднымі рэсурсамі, якія накіроўваюць іх не на інвестыцыі, а на бягучае спажыванне, часта імпартнае, — прыводзіць прыклад аўтар праграмы.

Да гэтага спіса трэба дадаць яшчэ два найважнейшых пункты. Па-першае, ВУП не ўлічвае неаплатную працу. Напрыклад, калі жанчына сядзіць дома, глядзіць за дзецьмі і гатуе ежу, гэта не ідзе за кошт ВУП. Калі ж яна наймае няню і кухара, то іх зарплата павялічвае паказчык.

Па-другое, ВУП не ўлічвае экалогію. Забруджванне навакольнага асяроддзя, высечка лясоў — усё гэта адмоўныя фактары для якасці жыцця. Але выдаткі на ліквідацыю наступстваў забруджванняў, наадварот, ВУП павялічваюць. Атрымліваецца, чым больш аварый, тым вышэй ВУП. Парадокс.

— Менавіта таму эканамісты шукаюць альтэрнатыўныя паказчыкі, такія як, напрыклад, індэкс чалавечага развіцця — паказчык, які разлічваецца ААН і ўлічвае як нацыянальны даход, так і ўзровень адукацыі і медыцыны ў краіне, — канстатуе топ-менеджар Нацбанка.

Адна з самых хутка растучых эканомік свету па парытэце пакупніцкай здольнасці

А што ў міжнародным кантэксце? Звычайна ВУП параўноўваюць паміж краінамі, пераводзячы лічбы ў долары ЗША. Дарэчы, калі глядзець на ВУП Беларусі за апошнія 12 месяцаў, то ён у суме ўпершыню перавысіў 100 мільярдаў долараў ЗША. Лічба, пра якую 25 гадоў таму мы маглі толькі марыць. Хоць тут у пэўнай ступені адыграў цэнавы фактар. За кошт умацавання беларускага рубля да долара цэны ў доларавым эквіваленце сталі вышэй.

Але як параўнаць з іншымі краінамі? Зноў жа, калі ў краіне жыве 9 або 200 мільёнаў, яны зарабляюць розныя сумы. Таму параўноўваюць ВУП у доларах ЗША на аднаго грамадзяніна. Але і ўзровень коштаў у краінах розны.

— Каб іх прывесці да агульнага разумення, выкарыстоўваюць паняцце «парытэт пакупніцкай здольнасці», які паказвае, колькі адзінак валюты адной краіны трэба выдаткаваць, каб купіць той жа набор тавараў і паслуг, якія можна набыць за адну адзінку валюты іншай краіны, звычайна долара ЗША, — тлумачыць аўтар.

Напрыклад, у Беларусі на 1 долар можна купіць прыкладна ў 3,5 раза больш умоўных тавараў і паслуг, чым у ЗША. Таму найбольш дакладным паказчыкам, каб параўнаць ВУП паміж краінамі, будзе ВУП на душу насельніцтва ў доларах ЗША па парытэце пакупніцкай здольнасці.

— Паводле гэтага паказчыка, па даных Сусветнага банка, Беларусь цяпер на 62-м месцы. Мы ніжэй у гэтым рэйтынгу краін-суседзяў, але вышэй, напрыклад, Кітая, Бразіліі, ПАР, Індыі, гэта значыць, большасці краін-заснавальніц БРІКС, — заўважае эксперт. — Дарэчы, 25 гадоў таму мы былі прыкладна на сотым месцы. Цяпер Беларусь уваходзіць у дваццатку самых хутка растучых эканомік свету па гэтым паказчыку за апошнія 25 гадоў.

Хутчэй, лепш і якасней

Што рабіць, каб ВУП рос хутчэй, чым у іншых краінах? Каб мы былі не на 62-м месцы, а сярод 30 лепшых?

— Па-першае, павялічыць сваю долю продажаў на расійскім рынку. Гэта значыць, расці хутчэй рынку, — перакананы першы намеснік старшыні праўлення Нацбанка.

І другая парада ад яго — дыверсіфікаваць экспарт, прадаваць у многія краіны.

— Па сутнасці, гэта дзве асноўныя задачы, якія ставіць кіраўнік дзяржавы перад усімі без выключэння эканамічнымі органамі краіны. Без выканання гэтых задач дасягнуць сярэдняга росту за пяцігодку ў 3 % немагчыма. Але для гэтага недастаткова проста паехаць у іншыя краіны і прадаваць нашу прадукцыю. Прадукцыя абавязана быць канкурэнтаздольнай, — падкрэслівае Аляксандр Ягораў.

Зразумелыя словы, але што за імі хаваецца?

— Па-першае, мы павінны развіваць высокатэхналагічныя сектары, такія як ІT і біятэхналогіі. Па-другое, па максімуме выкарыстоўваць тое, што маем, — зямлю, лясы, развіваць вытворчасць на мясцовай сыравіне. Мы павінны хутчэй прымаць рашэнні, зніжаць сабекошт прадукцыі і, галоўнае, — быць гатовымі браць на сябе адказнасць. І самае важнае — больш эфектыўна працаваць. Працаваць хутчэй, лепш і якасней, чым грамадзяне іншых краін, — акцэнтуе ўвагу спікер.

Падводзячы вынік, ён падкрэслівае важнасць разумення таго, што ВУП — не абстрактная лічба са штомесячных справаздач Белстата, а прамое адлюстраванне жыцця беларусаў.

— Сёння старыя механізмы простага нарошчвання аб'ёмаў больш не працуюць. Каб выканаць задачу і расці ў сярэднім на 3 % у год, нашай эканоміцы трэба працаваць значна больш эфектыўна і смела асвойваць новыя сусветныя трэнды: укараняць штучны інтэлект, лічбавыя сэрвісы, глыбокую аўтаматызацыю і біятэхналогіі. Пры гэтым у нас ужо ёсць трывалая база, якая выдатна даказала сваю надзейнасць. Беларускі аграпрамысловы комплекс гарантуе харчовую бяспеку і прыносіць стабільную экспартную выручку, а перадавы ІT-сектар стварае высокую дабаўленую вартасць. Злучыўшы сучасныя тэхналогіі з нашымі традыцыйна моцнымі бакамі, мы зможам рабіць сапраўды канкурэнтную прадукцыю, зніжаць яе сабекошт і ўпэўнена прадаваць як у Расію, так і ў краіны глабальнага поўдня, — упэўнены Аляксандр Ягораў.

Пры гэтым ён адзначае, што ўстойлівасць эканомікі і дабрабыт кожнага беларуса не даруются звонку:

— Яны ствараюцца штодзённай эфектыўнай працай на сваім працоўным месцы. ВУП у канчатковым выніку залежыць ад кожнага з нас.

Сяргей ЭМБЕРГ