У чым важнасць інвестыцый для эканамічнага развіцця краіны на дзесяцігоддзі? Якім чынам звычайныя банкаўскія ўклады грамадзян фінансуюць мадэрнізацыю прамысловасці? Пра гэта ў аўтарскай праграме «Пра грошы» на «Першым інфармацыйным» расказаў першы намеснік старшыні праўлення Нацбанка Аляксандр ЯГОРАЎ.

Аснова росту заўтра — інвестыцыі сёння

У макраэканоміцы галоўны барометр гатоўнасці краіны працаваць на сваю будучыню — гэта доля валавога назапашвання асноўнага капіталу ВУП. 

У большасці краін, якія трапілі ў пастку сярэдняга даходу або пастку беднасці, гэта лічба вагаецца на ўзроўні 15-18 % ВУП. Гэтага ледзь хапае на кампенсацыю натуральнага зносу фондаў. Але сусветная эканамічная гісторыя ведае прыклады дзяржаў, якія здзейснілі фенаменальны штуршок менавіта за кошт мэтанакіраванай інвестыцыйнай мабілізацыі.

Паўднёвая Карэя. У пачатку 60-х гадоў ВУП на душу насельніцтва ў Паўднёвай Карэі быў ніжэйшы, чым у большасці краін Афрыкі. Норма назапашванняў была адміністрацыйна і эканамічна даведзена з 12 да 35-38 % ВУП. Зберажэнні насельніцтва і дзяржаўныя крэдыты канцэнтраваліся ў базавых галінах: цяжкае машынабудаванне, суднабудаванне, металургія і аўтапрам. Затым гэтыя рэсурсы былі перанакіраваны ў паўправаднікі і мікраэлектроніку. Краіна свядома жыла вельмі сціпла некалькі дзесяцігоддзяў, каб прафінансаваць індустрыяльную мадэрнізацыю.

Кітай. У фазе паскоранай індустрыялізацыі Кітай трымаў норму назапашвання на гістарычным рэкордным узроўні да 42-44 % ВУП. Даходы не праядаліся, яны заліваліся ў энергетыку, хуткасныя магістралі, атамную генерацыю, а затым ва ўласнае станкабудаванне і кампанентную базу. Вынік вядомы: Кітай прайшоў шлях ад экспарцёра найпростых спажывецкіх тавараў да сусветнага лідара па выпуску найскладанай прамысловай прадукцыі абсталявання для энергетыкі і высокатэхналагічнага транспарту.

— Што аб’ядноўвае ўсе гэтыя гісторыі поспеху? — задаецца пытаннем эксперт і дае тлумачэнне. — Высокая норма зберажэнняў і назапашванняў ад 30 да 40 працэнтаў ВУП, фокус на актыўных вытворчых фондах, станках, транспартных артэрыях, энергетыцы, а не на спажывецкіх сэрвісах. Жорсткая прывязка да экспарту і міжнароднай канкурэнтаздольнасці. Сінхронныя інвестыцыі ў інжынерныя кадры і чалавечы патэнцыял.

А цяпер зірнём на тых, хто пайшоў супрацьлеглым шляхам. Свежы прыклад — Грэцыя. Пасля ўступлення ў зону еўра ў 2001 годзе Афіны атрымалі неабмежаваны доступ да танных еўрапейскіх крэдытаў. Але замест таго, каб накіраваць гэтыя сродкі ў тэхналагічную мадэрнізацыю партоў, суднарамонт, аграперапрацоўкі або стварэнне навукаёмістых вытворчасцяў, краіна зладзіла спажывецкае свята. Раслі заробкі бюджэтнікаў, выплачваліся 13-я і 14-я аклады, імпартаваліся дарагія спажывецкія тавары. Доля інвестыцый у асноўны капітал дэградавала да крытычных 11-12 % ВУП. Гэтага не хапала нават на амартызацыю зношаных сетак і абсталявання. Калі ў 2008-2010 гадах пазыковая бурбалка лопнула, высветлілася, што рэальнага сектара, здольнага зарабіць валюту для выплаты доўгу, проста няма. Вынік — падзенне ВУП, жорсткае скарачэнне сацыяльных выплат, продаж нацыянальных актываў і поўная страта эканамічнай заможнасці.

— Вопыт гэтых краін даказвае няўхільную ісціну. З беднасці нельга выбрацца за кошт крэдытавання пакупак імпартных тавараў і стымулявання спажывецкага апетыту. З яе выбіраюцца выключна праз стварэнне сучасных заводаў, тэхналагічнай базы і навуковага патэнцыялу, — падкрэслівае топ-менеджар Нацбанка.

Адкуль рэсурсы?

Здаровая крыніца інвестыцый у любой суверэннай эканоміцы — унутраныя зберажэнні. Калі грамадзянін адкрывае доўгатэрміновы рублёвы ўклад у банку, гэтыя сродкі праз крэдытны механізм накіроўваюцца на перааснашчэнне канкрэтных прадпрыемстваў. У дзяржаўным сектары капітал канцэнтруецца ў стратэгічных і высокадаходных кірунках. «Беларусьнафта» накіроўвае інвестыцыі ў тэхналагічныя метады здабычы нафты і развіццё сеткі электразаправачных станцый. Холдынг «Інтэграл» інвесціруе маштабныя рэсурсы ў тэхналагічнае пераўзбраенне, фоталітаграфічнае абсталяванне і нарошчванне выпуску мікраэлектронных кампанентаў.

Нароўні з банкаўскім крэдытаваннем прадпрыемстваў прынцыпова важную ролю адыгрываюць прамыя дзяржаўныя інвестыцыі ў інфраструктуру. Наглядны прыклад — практыка Мінска па развіцці сеткі тэхнапаркаў за кошт сродкаў гарадскога бюджэту. Высокатэхналагічныя кампаніі малога і сярэдняга бізнесу могуць прыходзіць на ўсё гатовае, адразу завезці станкі і абсталяванне, запусціць выпуск складанай прадукцыі.

— Для беларускай эканомікі арыенцірам выступае падтрыманне нормы назапашвання асноўнага капіталу на ўзроўні 20-25 % ВУП. Гэта аптымальны калідор, які дазваляе абнаўляць асноўныя фонды без празмернага ціску на спажывецкі рынак, — звяртае ўвагу Аляксандр Ягораў. — Аднак важная не толькі агульная сума, але і тэхналагічная структура капітальных укладанняў.

У статыстыцы і аналізе асноўныя сродкі дзеляцца на дзве часткі. Пасіўная частка — гэта будынкі, збудаванні, будаўнічыя канструкцыі. І актыўная частка — машыны, абсталяванне, прыборы, транспартныя сродкі, праграмнае забеспячэнне. Менавіта актыўная частка непасрэдна вызначае прадукцыйнасць працы і якасць выпускаемай прадукцыі.

Беларускі шлях

Эксперт нагадаў сітуацыю, калі ў 2009 годзе краіна адчула наступствы сусветнага фінансавага крызісу праз скарачэнне знешняга попыту на беларускія тавары. У тым ліку гэта прывяло да скарачэння даходаў бюджэту, што ў сваю чаргу запатрабавала зніжэння выдаткаў. У выніку доля бюджэту ў фінансаванні інвестыцый звалілася з 22 да 12 %. Паралельна з гэтым у 2011 годзе адбыўся валютны крызіс, які прывёў да ўсплёску інфляцыі ў краіне. Каб не дапусціць гіперінфляцыі, былі рэзка павялічаны працэнтныя стаўкі па крэдытах банкаў. Яны даходзілі да 50 %. У выніку доля крэдытаў у інвестыцыях знізілася — з 27 да 9 %.

І вось тут мы падыходзім да самага важнага ўрока для беларускай эканамічнай палітыкі. У 2022 годзе, сутыкнуўшыся з беспрэцэдэнтным санкцыйным ціскам, Беларусь апынулася перад скрыжаваннем. Мы маглі паўтарыць сцэнарый: уключыць рэжым жорсткай эканоміі, замарозіць капітальныя выдаткі і пайсці па шляху працыклічнага сціску інвестыцый. Аднак урад і Нацбанк улічылі горкі вопыт 2012–2015 гадоў. Што было зроблена?

Па-першае, сродкі заходніх інстытутаў, якія сышлі з рынку, аператыўна замешчаныя рэсурсамі ўласнага бюджэту. Стратэгічныя дарожныя, інфраструктурныя, сацыяльныя будоўлі не спыніліся ні на адзін дзень.

Па-другое, не дапушчаны параліч крэдытавання, а інвестыцыйныя крэдыты засталіся дасягальнымі для рэальнага сектара. Маштабаваныя льготныя праграмы падтрымкі малога і сярэдняга вытворчага бізнесу праз Банк развіцця і камерцыйныя банкі. Разгорнута ключавая рэгіянальная праграма «Адзін раён — адзін праект», якая дала імпульс дзясяткам прамысловых пляцовак па ўсёй краіне. Запушчаныя сумесныя інтэграцыйныя праекты з Расіяй, скіраваныя на тэхналагічны суверэнітэт.

Па-трэцяе, у бягучай пяцігодцы зроблена стаўка на раскрыццё ўнутранага патэнцыялу тэрыторый. Дзяржава падтрымлівае рэгіянальную ініцыятыву, стымулюе стварэнне новых аб’ектаў і турыстычнай інфраструктуры, а галоўнае — рэсурсы для аграпрамысловага сектара.

— Вынік гэтай прынцыпова новай палітыкі — паскораны рост ВУП, — канстатуе эксперт. — За апошнія тры гады інвестыцыі ў рэальным выражэнні выраслі больш чым на 50 %. Больш за тое, за апошнія два гады інвестыцыйныя крэдыты беларускіх банкаў выраслі больш чым на 65 %. У нашых прадпрыемстваў зноў з’явіўся апетыт да палітыкі доўгатэрміновага развіцця і росту. Гэта доказ таго, што правільныя макраэканамічныя высновы здольныя ператварыць крызіс у пункт тэхналагічнага рыўка.

Аляксандр Ягораў канстатуе: мэта — не імгненны спекулятыўны рост, а закладка падмурка, які будзе карміць краіну і забяспечваць яе рост на дзесяцігоддзі наперад:

— Кожны рубель зберажэнняў, што працуе ў вытворчым контуры, кожны новы станок, рабатызаваная лінія ўмацоўваюць незалежнасць краіны і гарантуюць годнае жыццё нашым дзецям. Будучыню не прадказваюць, яго будуюць сваімі рукамі.