Мы жывём у свеце, дзе нас увесь час ацэньваюць. Бацькі, настаўнікі, калегі, сябры, нават выпадковыя людзі ў інтэрнэце. І мы прывыкаем звярацца з іх ацэнкамі. Толькі гэта вядзе не туды, куды хочам мы, а туды, куды, на думку навакольных, правільна. У выніку мы жывём чужы сцэнарый, адчуваем пустату і не разумеем, чаму ўсё быццам бы добра, а поўнага задавальнення ад жыцця не адчуваеш. Гэты артыкул — аб тым, як вярнуць сабе права на ўласныя рашэнні. Як перастаць баяцца асуджэння і пачаць жыць так,як хочацца вам. Без пачуцця віны, без апраўданняў, без пастаяннай аглядкі.

Адкуль бярэцца залежнасць ад чужога меркавання. Гэта не прыроджаная рыса. Гэта вынік выхавання і сацыяльнага досведу. І ў гэтай залежнасці ёсць пэўныя прычыны.

Дзіцячы досвед: «Будзь добрым хлопчыкам/дзяўчынкай». З самага дзяцінства нас вучылі, што любоў і адабрэнне трэба заслужыць. «Калі атрымаеш пяцёрку, мы табой будзем ганарыцца». «Калі будзеш плакаць, ніхто з табой не будзе сябраваць». Дзіця робіць выснову: каб яго прымалі, трэба адпавядаць чаканням. І гэты механізм застаецца з ім на ўсё жыццё. У дарослым узросце ён працягвае шукаць адабрэння. Толькі цяпер замест маці — начальнік, партнёр, сябры, сацсеткі. І ён па-ранейшаму баіцца, што, калі ён будзе сабой, яго адкінуць.

Страх адхілення. Чалавек — істота сацыяльная. Для нашых продкаў быць выгнаным з племені азначала смерць. Таму страх закладзены ў нас на ўзроўні інстынктаў. Нам жыццёва важна быць прынятымі. І калі мы робім нешта, што можа не спадабацца іншым, наш мозг успрымае гэта як пагрозу выжыванню. Вядома, зараз выгнанне не азначае смерць. Але мозг рэагуе гэтак жа. Таму мы згаджаемся, маўчым, падладжваемся — абы не быць адкінутымі.

Нізкая самаацэнка. Калі чалавек не верыць у сябе, ён шукае пацвярджэнне сваёй каштоўнасці. «Скажыце мне, што я добры, і тады я паверу». Але чужая ацэнка нестабільная. Сёння вас хваляць, заўтра — крытыкуюць. Чалавек з устойлівай самаацэнкай не мае патрэбы ў пастаянным адабрэнні. Ён ведае сабе цану і можа абапірацца на ўласную думку. Залежнасць ад чужога меркавання — гэта прыкмета таго, што ўнутраная апора адсутнічае.

Сацыяльныя сеткі і культура параўнання. Мы жывём у эпоху, калі чужое жыццё ў нас перад вачыма. Сацсеткі паказваюць ідэальныя карцінкі: паспяховыя кар’еры, шчаслівыя сем’і, падарожжы, рамонты. І мы мімаволі параўноўваем сябе з гэтымі версіямі рэальнасці. Здаецца, што ўсе жывуць лепш, а мы — не. І мы пачынаем падладжвацца, каб адпавядаць.

Як залежнасць ад чужога меркавання разбурае жыццё. Гэта можа здацца нявіннай рысай — ну, падумаеш, хочаш падабацца. Але насамрэч наступствы сур’ёзныя. Вы жывяце не сваё жыццё. Выбіраеце прафесію, таму што «прэстыжна». Выходзіце замуж, таму што «час». Застаяцеся ў адносінах, бо «што скажуць людзі». І ў нейкі момант разумееце, што ўсё гэта не ваша. Вы губляеце сябе. Увесь час падладжваючыся пад іншых, вы забываеце, што вам падабаецца, чаго вы хочаце, які вы на самай справе. Ваша «я» раствараецца ў чужых чаканнях. 

Вы ўвесь час стамляецеся. Жыць у пастаянным напружанні, сачыць за тым, як вас успрымаюць, баяцца асуджэння — вымотвае. Вы марнуеце сілы не на жыццё, а на абарону.

Вы не адчуваеце шчасця. Нават калі ў вас усё «як трэба», усярэдзіне пуста. Чужое адабрэнне не замяняе ўласнага задавальнення.

Як перастаць залежаць ад чужога меркавання: канкрэтныя крокі

Першы крок — дакладна сказаць сабе: «Так, я часта аглядаюся на іншых. Я баюся асуджэння. Я хачу ўсім падабацца». Без гэтага прызнання нічога не зменіцца. Гэта не сорамна. Гэта нармальна. Гэта тое, з чым можна працаваць.

Крок 2. Аддзяліце свае жаданні ад чужых. Задайце сабе пытанне: «Чаго я хачу на самай справе?» І шчыра адкажыце. Часта мы нават не ведаем, таму што прывыклі думаць пра тое, чаго хочуць іншыя. Паспрабуйце напісаць спіс: «Што я раблю, таму што мне гэта падабаецца?» і «Што я раблю, таму што так трэба?» Гэта практыкаванне выцвярэжвае.

Крок 3. Пачніце з малога: кажыце «не» там, дзе раней пагаджаліся. Не трэба адразу ісці супраць усіх. Пачніце з дробязяў. Адмоўцеся ад сустрэчы, на якую не хочаце ісці. Не ешце торт, калі не хочаце, нават калі «трэба». Скажыце «мне гэта не падыходзіць» там, дзе раней маўчалі. Кожны такі выпадак умацоўвае вашу ўнутраную апору.

Крок 4. Перастаньце адгадваць думкі іншых. «Ён падумаў, што я дурнаватая», «Яна асудзіла мой выбар». Але часцей за ўсё людзі занятыя сабой, а не вамі. Перастаньце дадумваць за іншых. Калі вам важна ведаць чужое меркаванне — спытайце прама. Не фантазіруйце.

Крок 5. Дазвольце сабе быць неідэальным. Перфекцыянізм — лепшы сябар залежнасці ад чужога меркавання. Пакуль вы імкняцеся быць ідэальным, вы заўсёды будзеце залежыць ад ацэнкі. Дазвольце сабе памыляцца, быць смешным, выглядаць не так, як «трэба». Гэта вызваляе.

Крок 6. Акружайце сябе тымі, хто прымае вас сапраўднай. Калі побач людзі, якія ўвесь час крытыкуюць, асуджаюць, параўноўваюць, — вы ніколі не вызваліцеся. Пачніце будаваць адносіны з тымі, хто прымае вас без умоў. Гэта можа быць складана, але неабходна.

Крок 7. Працуйце з самаацэнкай. Залежнасць ад чужога меркавання лечыцца не ізаляцыяй, а ўмацаваннем унутранай апоры. Запісвайце свае дасягненні. Хваліце сябе. Заўважайце, што ў вас выходзіць. Згадвайце моманты, калі вы былі сабой і гэта было добра. Самаацэнка — як мышца, яе можна трэніраваць.

Крок 8. Прыміце, што не ўсім трэба падабацца. Нехта вас не зразумее, нехта асудзіць, нехта не пагодзіцца. Гэта непазбежна. Але гэта не робіць вас дрэннай. Гэта робіць вас жывой. 

Што рабіць, калі страх асуджэння ўсё роўна вяртаецца. Гэты страх не знікае назаўжды. Ён можа вярнуцца ў цяжкі момант. І гэта нармальна. Вось што можна зрабіць.

1. Дыхайце. Калі адчуваеце трывогу, зрабіце павольны ўдых, затрымайце дыханне, павольна выдыхніце. Гэта супакоіць нервовую сістэму.

2. Нагадайце сабе: гэта маё жыццё. Ніхто не пражыве яго за вас. І ніхто не будзе несці наступствы вашых рашэнняў, акрамя вас. Дык чаму чужое меркаванне важнейшае за ваша?

3. Спытайце: «Што здарыцца, калі ён/яна мяне асудзіць?» Часцей за ўсё — нічога. Свет не абрынецца. Гэта проста меркаванне. Адно з мільёна.

4. Калі ласка, вярніцеся да сваіх каштоўнасцяў. Што важна для вас? Сумленнасць? Свабода? Блізкасць? Калі вы памятаеце пра свае каштоўнасці, чужое меркаванне губляе сілу.

5. Звярніцеся да псіхолага, калі самастойна не атрымліваецца. Гэта не слабасць. А клопат аб сабе.

Залежнасць ад чужога меркавання — не прысуд. А звычка, якую можна змяніць. Так, яна фарміравалася гадамі, і за адзін дзень яе не перамагчы. Але кожны раз, калі вы выбіраеце сябе, сваё жыццё, свае жаданні — вы становіцеся больш свабоднымі. Вы не абавязаны жыць так, як «правільна» на думку іншых. Вы не абавязаны адпавядаць чаканням. Вы не павінны быць зручнай. Вы маеце права на сваё жыццё. Чужое меркаванне — проста шум. Часам ён гучны, часам ціхі. Але гэта не ваш голас. Ваш голас — унутры. І ён ведае, чаго вы хочаце. Задача — пачуць яго і пайсці за ім. Крок за крокам. Дзень за днём. І тады вы будзеце жыць сваё жыццё. Сапраўдную.

Сямейны псіхолаг, коуч па асабістых адносінах Алена Шаўчэнка

Фота: pexels.com