Залпы па занятым немцамі чыгуначным вузле і пераправе цераз раку Аршыцу не толькі нанеслі ворагу цяжкія страты, але і выклікалі ў немцаў сапраўдны шок. Пры гэтым самі байцы-чырвонаармейцы моцна рызыкавалі: каб тэхніка не дасталася вермахту, кожную машыну мініравалі — пры пагрозе захопу экіпаж быў абавязаны яе падарваць...

Паспрабуем аднавіць падзеі першых месяцаў вайны і расказаць, якую ролю новая зброя адыграла ў лёсе краіны і як першая эксперыментальная батарэя прыняла свой апошні бой у Вяземскім катле.

«Яны і не думаюць аб адступленні»

Да зыходу трэцяга тыдня вайны здавалася, што Чырвоная Армія церпіць цяжкае паражэнне. Немцы прасунуліся далёка на ўсход, абаронцы неслі вялікія страты і здавалі горад за горадам. 28 чэрвеня 1941-га паў Мінск, 1 ліпеня — Рыга, да 9 ліпеня — Пскоў, акупанты займалі іншыя гарады ў Прыбалтыцы і Беларусі.

Але многія чыгуначныя вузлы, кантроль над якімі паказваў, што яшчэ не ўсё страчана, знаходзіліся ў руках чырвонаармейцаў. У тым ліку Орша — найважнейшы вузел Маскоўска-Брэсцкай чыгункі.

З самага пачатку вайны немцы імкнуліся ўзяць гэты горад. Самалёты люфтвафэ, пачынаючы з 22 чэрвеня, бесперапынна абсыпалі яго бомбамі. Такая настойлівасць тлумачылася стратэгічным значэннем вузла: яго захоп адкрываў ворагу дарогу на Смаленск, а следам за ім — і на Маскву.

1-я Маскоўская мотастралковая дывізія пад камандаваннем Якава Крэйзера, якая абараняла подступы да Оршы, адчайна білася з захопнікамі. У сваім «Ваенным дзённіку», апісваючы тыя дні, начальнік генштаба вермахта Франц Гальдэр здзіўляўся: нягледзячы на слабую ўкамплектаванасць сваіх часцей, рускія «і не думаюць аб адступленні».

Аднак ужо да вечара 13 ліпеня 1941-га абаронцам прыйшлося адысці. У той жа дзень асноўная частка горада апынулася пад кантролем праціўніка, немцы занялі чыгуначную станцыю «Орша-Цэнтральная».

Як адзначаў карэспандэнт «Красной звезды» Віталь Мароз, разведка даносіла, што гітлераўцы, якія занялі станцыю, «паводзілі сябе абуральна, асабліва і не хаваліся». 

Чырвонай Арміі тэрмінова патрабаваўся сродак, здольны спыніць наступленне праціўніка.

Менавіта ў гэты час завяршала маршрут Масква — Ярцава — Смаленск — ваколіцы Оршы калона савецкіх машын, адпраўленая на Заходні фронт. Гэта была эксперыментальная батарэя капітана Івана Флёрава. Яна ўключала ў сябе сем баявых установак БМ-13, пастаўленых на шасі грузавікоў ЗІС-6, плюс машыны забеспячэння. Па словах Віталя Мароза, калона ішла пераважна ў цёмны час сутак, каб пазбегнуць сустрэчы з авіяцыяй ворага.

14 ліпеня, калі большая частка горада і ў першую чаргу — чыгуначная станцыя ўжо знаходзілася пад кантролем немцаў, Флёраў атрымаў загад нанесці першы ў гісторыі ўдар з новага віду артылерыі па ворагу.

«У чым жа сіла?»

Што гэта за новая артылерыя, ведалі толькі адзінкі. Тое, што на БМ-13 не было ствалоў, бянтэжыла. Па словах камандзіра аднаго з першых палкоў рэактыўнай артылерыі, звесткі аб даручанай тэхніцы паступалі самыя бедныя: аб хуткасці ходу і далёкасці нанясення ўдару. Яны не растлумачвалі сітуацыю, а толькі заблытвалі байцоў. На першы погляд машыны даверу не выклікалі.

Вонкавы выгляд устаноўкі пад брызентавым чахлом нагадваў... пантон. А калі знялі чахол, перад здзіўленымі позіркамі байцоў паўстаў звычайны трохвосевы грузавік ЗІС-6, на шасі якога была зманціравана нейкая металічная ферма. У чым жа грозная сіла гэтай вельмі простай машыны?

Разбірацца ў дэталях ні ў кога часу не было. 21 чэрвеня 1941-га ўрад дазволіў серыйны выпуск БМ-13. На наступны дзень пачалася вайна, і першыя тыдні праходзілі ў ліхаманкавым утрыманні пазіцый і адступленнях. Біліся гэтымі днямі звыклай зброяй, у тым ліку ствольнай артылерыяй. Гарматамі, у якія проста зараджаюць снарады. Гарматамі, якія зразумела, як страляюць. Многія з гэтых сістэм паспелі прайсці ўжо баявую праверку ў Іспаніі і падчас савецка-фінскай вайны. З імі ўсё было зразумела: зараджай, наводзь, страляй.

Новая зброя страляла ракетамі з дапамогай «нейкага» электрычнага імпульсу. На ўстаноўцы стаяў спецыяльны пульт кіравання агнём, які нагадвае дыск тэлефоннага апарата. Камандзір круціў ручку, пульт па правадах падаваў электрычны імпульс — той падпальваў рэактыўны зарад, і снарад сыходзіў з накіроўваючай. Усё гэта было вельмі нязвыкла.

У БМ-13 драматычная і нават трагічная перадгісторыя, якая каштавала жыцця стваральнікам яе ракет, а за права яе аўтарства будуць біцца яшчэ доўгія гады. Але на фронце ў той момант гэта хвалявала найменш. Займала толькі адно пытанне: у чым жа сіла гэтай простай машыны.

«Мы вас ведаем, капітан»

За шэсць гадоў да вайны Сталін сказаў: «Тэхніка на чале з людзьмі, якія авалодалі тэхнікай, можа і павінна даць цуды». У ліпені 1941-га стала ясна: каб стварыць цуд, гэтыя людзі павінны быць яшчэ і адчайнымі. Бо часу на засваенне БМ-13 не заставалася зусім. Адным з такіх камандзіраў стаў капітан Іван Флёраў.

Па ўспамінах яго жонкі Валянціны, раніцай 22 чэрвеня 1941 года яны снедалі, калі па радыё прагучала выступленне Молатава. Муж адразу пачаў збіраць рэчы. За плячыма ў Флёрава была савецка-фінская вайна, дзе пры прарыве лініі Манергейма ён камандаваў артылерыйскай батарэяй. Улетку 1941-га ён вучыўся ў Артылерыйскай акадэміі імя Дзяржынскага ў Маскве, вайна перапыніла яго вучобу.

Але і ён не ведаў, што такое БМ-13. Затое быў знаёмы з начальнікам Галоўнага артылерыйскага ўпраўлення Васілём Абарэнкавым, адным з галоўных арганізатараў стварэння рэактыўнага ўзбраення. Той проста паставіў Флёрава перад фактам:

«Мы вас ведаем, капітан, як вопытнага афіцэра, які атрымаў загартоўку ў савецка-фінскай вайне. Вось чаму на вас упаў выбар, калі мы вырашалі, каму даверыць камандаванне новай сакрэтнай зброяй, баявыя ўласцівасці якой з’яўляюцца нябачанымі ў гісторыі войн».

Давераная яму батарэя звалася эксперыментальнай, таму што ніхто да канца не ведаў, што з гэтага выйдзе. І адправілі яе на адзін з самых безнадзейных на той момант участкаў фронту — пад Оршу.

Менавіта ў гэтых абставінах пачалася гісторыя баявога прымянення «Кацюш».

«Суцэльнае мора агню»

14 ліпеня 1941-га ў тры гадзіны дня капітан Флёраў вывеў батарэю на пазіцыі, а ўжо праз пятнаццаць хвілін па чыгуначным вузле, занятым немцамі, ударыў першы залп БМ-13. Роўна праз гадзіну накрылі другую цэль — нямецкую пераправу цераз раку Аршыцу.

Поўны залп сямі машын БМ-13 — гэта 112 ракет. Першы ўдар накрыў станцыю, склады боепрыпасаў і чыгуначныя саставы, якія знаходзіліся там, а другі — ператварыў у руіны пераправу. У радыёданясенні камандаванню Флёраў лаканічна падвёў вынік:

«Нанеслі ўдар па фашысцкіх эшалонах на чыгуначным вузле Орша. Вынікі выдатныя. Суцэльнае мора агню».

Карціна атакі была нябачанай: над Аршыцай павіс страшэнны гул, а з-за лесу замест звыклых гарматных стрэлаў з выццём і скрыгатам пранесліся дзясяткі вогненных стрэл.

Праз імгненне станцыю схаваў чорны дым з успышкамі разрываў. Калі ён крыху рассеяўся, стала відаць, што нямецкія салдаты кідаюць чыгуначны вузел і ў паніцы разбягаюцца ў розныя бакі.

Тут «Кацюшы» не проста збілі пыху з праціўніка, які заняў станцыю «Орша-Цэнтральная», але і на некалькі дзён затрымалі яго наступленне. У тых крытычных абставінах гэта мела неацэннае значэнне.

Маршал Сямён Цімашэнка дакладваў Сталіну:

«Батарэя нанесла ворагу такія страты, што ён увесь дзень толькі і рабіў, што вывозіў параненых і падбіраў забітых, спыніўшы наступленне».

У данясеннях адзначалі, што немцы ўцяклі не толькі з-пад прамога агню, але і з суседніх участкаў — за паўтара кіламетра ад месца разрываў.

«Два салдаты звар’яцелі»

Звычайна пры асвятленні гэтай тэмы робяць акцэнт на цуда-зброі, якая імгненна змяніла правілы гульні на полі бою, і на тым, як немцам так і не ўдалося скрасці яе тэхналогіі. За дзесяцігоддзі гісторыкам, якія аддзяляюць праўду ад міфаў, удалося даказаць шэраг фактаў: 14 ліпеня 1941 года БМ-13 сапраўды здзейсніла свой першы залп, а батарэяй камандаваў капітан Іван Флёраў. Праз месяц за ўстаноўкай канчаткова замацавалася назва «Кацюша».

Новая зброя хутка заслужыла давер ваенных. Байцы сталі прывыкаць да рэактыўнай артылерыі, тады як немцаў яна спачатку ўкідала ў ступар, наносячы найжорсткі ўдар па псіхіцы.

У захаваным пратаколе допыту палоннага яфрэйтара прама сказана: «Два салдаты звар’яцелі ад агню рэактыўных установак... Выпадкаў вар’яцтва ў [акупіраванай] вёсцы было шмат ад артылерыйскай кананады савецкіх войскаў».

Прыкладна ў жніўні таго ж года немцы празвалі БМ-13 Stalinorgel — «сталінскім арганам». Накіроўваючыя рэйкі візуальна нагадвалі трубы гэтай прылады, а гук дапаўняў кашмарную карціну: ракета М-13 стабілізавалася ў паветры не кручэннем, а хваставым апярэннем. Металічныя стабілізатары рассякалі паветра і разам з ровам рухавікоў стваралі выццё і скрыгат, ад якіх немцы літаральна страчвалі розум.

Лёс Флёрава

Неўзабаве выявіліся і недахопы «Кацюш». Добра ўмацаваныя бліндажы яны не паражалі, бо іх ракеты ўзрываліся ад удару аб зямлю, не пранікаючы ўглыб хованак.

Акрамя таго, пры залпах машыны БМ-13 самі сябе дэмаскіравалі воблакам дыму і полымем. Адстраляўшыся, ракетчыкі павінны былі тэрмінова змяняць пазіцыю, інакш верагоднасць трапіць пад артылерыйскі ўдар у адказ была крытычна высокая.

Немцы, ачуняўшы ад першапачатковага шоку, адкрылі на савецкія рэактыўныя ўстаноўкі мэтанакіраванае паляванне. Камандзір першай эксперыментальнай батарэі Іван Флёраў праваяваў усяго некалькі месяцаў. Яго часць прайшла цяжкія баі пад Рудняй, Ельняй і Рослаўлем, а ў кастрычніку 1941-га аказалася заціснутая ў Вяземскім катле.

У ноч на 7 кастрычніка каля вёскі Багатыр калона, якая ішла на прарыў, напаролася на засаду. Расстраляўшы рэшткі боекамплекта, цяжкапаранены Флёраў падарваў сакрэтную ўстаноўку разам з сабой, каб яна не дасталася ворагу. Большасць ракетчыкаў першай батарэі загінулі ў тым жа баі.

Іван Флёраў і дзясяткі іншых байцоў даказалі эфектыўнасць «Кацюш» цаной уласных жыццяў. І зрабілі яны гэта ў адзін з найцяжэйшых перыядаў вайны.

...Оршу вызваляць толькі ў 1944 годзе ў ходзе аперацыі «Баграціён».

Той жа ліпеньскі залп не спыніў вайну, але надаў упэўненасці ў тым, што Чырвоная Армія здольная выстаяць. Ён даў ёй не толькі выйграны час, але і веру ў сілу новай зброі, стаўшы першым крокам да цэлай сістэмы агнявой сілы, якая пазней будзе вырашаць зыходы бітваў.

Па матэрыялах інтэрнэт-выдання Лента.ру