Кожны беларус штогод стварае амаль 430 кг цвёрдых камунальных адходаў. У маштабах краіны гэта каля 4 мільёнаў тон. Што адбываецца з гэтым смеццем? Як выбудаваная сістэма ад кантэйнера да перапрацоўчага завода? І чаму Беларусь, нягледзячы на каласальныя намаганні, пакуль перапрацоўвае толькі палову? Пра гэта і іншае расказалі эксперты ў ток-шоу на «Першым інфармацыйным».

У 2025 годзе ўзровень перапрацоўкі ЦКА ў Беларусі наблізіўся да 50 %

— Штогод у нас у Беларусі ўтвараецца каля 4 мільёнаў тон цвёрдых камунальных адходаў. Калі перавесці ў статыстыку, штогод кожны беларус утварае практычна 430 кілаграмаў адходаў. З імі нам трэба прайсці пэўны цыкл, каб максімальна адсартаваць, — растлумачыла дырэктар дзяржаўнай установы «Аператар другасных матэрыяльных рэсурсаў» Аксана ГАЙДУК.

Цыкл пачынаецца з інфраструктуры для збору: кантэйнерныя пляцоўкі, кантэйнеры для розных відаў адходаў, спецыялізаваны парк тэхнікі. Затым адходы вязуць на сартаванне.

— Існуе 10 смеццесартавальных заводаў, 73 лініі сартавання, агульная магутнасць — парадку 1,7 мільёна тон адходаў у год. Таму ў нас ёсць зачын, каб удасканаліць гэту інфраструктуру, — падкрэсліла спікер.

Яна нагадала, што перад мінулай пяцігодкай ставілася амбіцыйная задача — дасягнуць узроўню выкарыстання цвёрдых камунальных адходаў у 64 %.

— На жаль, мы дайшлі да 48,9 %, але я лічу, гэта каласальная праца і поспех. Другасная сыравіна, якую мы вынялі (945 тысяч тон: шкло, пластык, папера, маторныя маслы, зношаныя шыны, электрычнае абсталяванне), была ў поўным аб’ёме перапрацавана на вытворчых прадпрыемствах.

Трэба сказаць, што да 2040 года ўстаноўлена новая мэта — выйсці на ўзровень выкарыстання адходаў не менш за 90 %. Як плануюць нарошчваць гэты параметр?

— Стратэгія па абыходжанні з адходамі скіравана на 15 гадоў наперад. Па пяцігодках разбітыя мерапрыемствы, якія мы павінны выканаць. Кіраўнік дзяржавы казаў, што павінен быць вызначаны адзіны дзяржаўны рэгулятар у гэтай сферы, які будзе кіраваць працэсам. Гэта вельмі важна, таму што адходы ўтвараюць і людзі, і прамысловыя прадпрыемствы. Каб кіраваць такім вялікім аб’ёмам, патрэбны дзяржрэгулятар. Таксама павінен быць аператар, ён у нас ёсць, — растлумачыла старшыня Пастаяннай камісіі па экалогіі і прыродакарыстанні Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Жанна Чарняўская.

Сёння гэта сістэма прасочваецца, аднак трэба рэалізаваць яшчэ шэраг мерапрыемстваў, лічыць парламентарый:

— Напрыклад, у нас павінна быць электронная база ўсіх пунктаў стварэння адходаў і іх далейшы рух. Трэба разумець, што адбываецца з гэтымі адходамі на этапе іх ператварэння ў другасныя матэрыяльныя рэсурсы. Мы павінны разумець і ўзровень запатрабаванасці з боку прадпрыемстваў, у тым ліку прыватнай формы ўласнасці, якія выкарыстоўваюць ДМР. Акрамя таго, мы павінны ўдасканальваць саму сістэму збору і сартавання смецця. Неабходна ўсталяваць (і ў прынцыпе гэта праца праводзіцца) пералік тых тавараў і прадукцыі, якія вырабляюцца з выкарыстаннем другасных матэрыяльных рэсурсаў, — а гэта ўжо першапачатковая задача для вытворчай сферы.

Старшыня профільнай камісіі дадала, што ў Беларусі плануюць павялічыць колькасць сартавальна-перапрацоўчых прадпрыемстваў.

RDF — не смеццевае паліва

У Беларусі набірае абароты тэма RDF-паліва — гранул, якія вырабляюцца з рэшткаў смецця пасля сартавання.

Загадчык сектара эколага-эканамічных даследаванняў Інстытута эканомікі Акадэміі навук Надзея БАТАВА падкрэсліла, што гэта не смеццевае паліва ў звыклым разуменні:

— RDF-паліва — важны элемент сучаснай сістэмы кіравання адходамі і энергіяй. У Рэспубліцы Беларусь мы рэалізуем на дадзенай стадыі пілотныя праекты ў цэментнай прамысловасці.

Пры ацэнцы эканамічнай перспектывы RDF-паліва нельга глядзець толькі на яго сабекошт.

— Сабекошт RDF-паліва, як і любой іншай прадукцыі, будзе залежаць ад маштабу вытворчасці, ад тэхналогій. Але пры гэтым мы павінны ўлічваць не толькі цану атрыманага паліва, але і выдаткі на ўтылізацыю гэтых адходаў. Калі адходы ўтвараюцца, мы ўсё роўна павінны іх альбо перапрацаваць, альбо захаваць, — падкрэсліла Надзея Батава.

Акрамя таго, у разлік ідуць экалагічныя выдаткі і эканомія прыродных рэсурсаў, якія краіна імпартуе.

— Цэментныя заводы выкарыстоўваюць прыродны газ — імпартаваны для нас рэсурс. Тэхналогія вытворчасці цэменту дазваляе выкарыстоўваць высокатэмпературныя печы, што добра для RDF-паліва. Яно бяспечна для такіх тэхналогій. І, вядома, гэта важнасць дыверсіфікацыі энергарэсурсаў, — дадала эксперт.

Нашы прамысловыя прадпрыемствы гатовыя да выкарыстання RDF-паліва. Больш за тое, у Беларусі ўпершыню складваецца сітуацыя, калі на рынку мясцовых відаў паліва з’яўляецца канкурэнцыя.

— У нас ёсць драўняныя гранулы, пелеты, біямаса, а цяпер яшчэ і RDF-паліва, — адзначыла Надзея Батава.

У перспектыве тэхналогія пойдзе далей — у сістэму ЖКГ, што дазволіць яшчэ шырэй выкарыстоўваць мясцовыя віды паліва і зніжаць залежнасць ад імпартных энергарэсурсаў.

Такім чынам, RDF-паліва — гэта не проста спосаб утылізацыі смецця, а элемент стратэгіі энергетычнай незалежнасці. Пілотныя праекты ў цэментнай галіне павінны паказаць, наколькі эфектыўна такая тэхналогія можа працаваць у Беларусі.

Чаму імпартуюцца макулатура і пластык?

Як адзначыла Надзея Батава, перапрацоўчыя прадпрыемствы нацэлены не толькі на вырашэнне экалагічных задач, але і на атрыманне эканамічнага прыбытку:

— Мы павінны прызнаць: адходы не заўсёды могуць служыць высакаякаснай другаснай сыравінай, якая патрэбна нашым перапрацоўшчыкам.

Чаму гэта адбываецца? Эксперт канстатавала, што пакуль у краіне недастаткова развітая сістэма збору і сартавання адходаў:

— Значная іх частка, якая паступае на перапрацоўку, аказваецца альбо ў мяшаным выглядзе, альбо забруджанай. У той жа час прадпрыемству для атрымання эканамічнага эфекту заўсёды трэба аднастайная сыравіна. Вытворцу патрэбны пластык пэўнага выгляду, а макулатура — без пэўных дабавак, каб працэс перапрацоўкі быў максімальна эфектыўны.

Таксама, падкрэсліла госць эфіру, перапрацоўчым прадпрыемствам, як і любому бізнесу, неабходны маштаб і стабільнасць паставак:

— Такая паасобная сістэма збору, якая ў нас яшчэ фарміруецца, пакуль не можа забяспечыць гэты маштаб. І, вядома, важныя лагістыка і выдаткі на дастаўку. Пагадзіцеся, сабраць, дасартаваць і ачысціць смецце ўнутры краіны часам можа быць даражэй, чым імпартаваць яго.

Эксперт адзначыла, што ў такой сістэмы ёсць патэнцыял эканамічнай эфектыўнасці — ён рэальны:

— Пры гэтым неабходныя тры важныя ўмовы, якія ствараюцца ў Беларусі. Перш за ўсё, наяўнасць высокаэфектыўнай сістэмы паасобнага збору смецця. Другое — наяўнасць прадпрыемстваў, якія забяспечваюць глыбокае сартаванне і дапрацоўку сыравіны. І трэцяе — стабільны попыт з боку прамысловасці. Такая камбінацыя дазволіць нам дасягнуць эфектыўнасці.

Госць эфіру дадала, што цяпер Беларусь знаходзіцца ў пераходнай стадыі, калі сістэма ўжо створана, пачынае працаваць, выстройваюцца сувязі, але пакуль не дазваляе дасягнуць патрэбнага аб’ёму і маштабу. Аднак гэта пытанне часу, бо тэмпы росту перапрацоўкі цвёрдых камунальных адходаў растуць з кожным годам, падкрэсліла яна.