Перш чым будаваць дыялог, трэба разумець асноўныя прычыны імпульсіўных і эмацыйных паводзін падлеткаў:

• Бура гармонаў і нейронаў: Фізіялагічныя змены б’юць па эмацыйнай устойлівасці. Рэакцыі могуць быць неадэкватнымі, настрой — скакаць. Гэта не капрыз, а біялогія.
• Пошук сябе: галоўная задача падлетка — аддзяліцца ад бацькоў, знайсці сваю ідэнтычнасць, адказаць на пытанні «Хто я?», «Куды іду?». Адсюль — бунт, эксперыменты, рэзкая крытыка «старых» каштоўнасцяў.
• Прыярытэт аднагодкаў. Меркаванне сяброў становіцца важнейшым за бацькоўскае.
• Гіперадчувальнасць да ацэнкі. Падлеткі востра ўспрымаюць крытыку, асабліва публічную.
• Патрэба ў аўтаноміі. Жаданне самастойнасці і кантролю над сваім жыццём, прасторай, целам, рашэннямі.

• Актыўнае слуханне — ваш галоўны Ключ. Адкладзіце справы, выключыце тэлефон, адвярніцеся ад камп'ютара.
• Слухайце ўважліва, не перабівайце. Дайце вымавіцца, нават калі вам здаецца гэта глупствам.
• Адлюстроўвайце і Удакладняйце: «Ці правільна я зразумеў, ты адчуваеш...?», «Цябе што раззлавала...?» Гэта паказвае, што вы сапраўды чуеце.
• Прымайце пачуцці падлетка: «Разумею, гэта цябе пакрыўдзіла/раззлавала/засмуціла». Не кажыце: «Не хвалюйся з-за глупства!».
• «Я-паведамленні» замест «Ты-абвінавачванняў»: Дрэнна: «Ты зноў не прыбраў пакой! Ты неахайны!» Добра: «Я адчуваю неспакой, калі бачу беспарадак у пакоі. Мне складана паслабіцца. Давай падумаем, як нам дамовіцца аб уборцы?» Фокус на вашых пачуццях і наступствах, а не на асобе падлетка.
• Павага меж — мвяты прынцып. Стукайцеся: Перад уваходам у пакой — стукайцеся. Заўсёды. Гэта знак павагі да яго асабістай прасторы.
• Не капацца ў асабістых рэчах: перапіскі, дзённікі — табу (калі няма рэальнай пагрозы жыццю і здароўю). Давер лёгка разбурыць, цяжка аднавіць.
• Прызнайце права на меркаванне: Нават калі вы катэгарычна не згодны, прызнайце яго права думаць інакш: «Я разумею, што ты так бачыш. У мяне іншы погляд, і я хачу яго растлумачыць».
• Рознакаляровыя валасы, дзіўнае (на ваш погляд) адзенне, музыка — гэта часта спосаб самавыяўлення і «прыкладкі» роляў. Захоўвайце спакой.
• Факусуйцеся на галоўным: Бяспека, здароўе, павага да сябе і іншым, выкананне базавых абавязкаў (вучоба, дапамога па хаце ў разумных межах) — вось зоны вашай адказнасці. Астатняе — поле для перамоваў і кампрамісаў.
• Крытыкуйце дзеянне, а не асобу. Дрэнна: «Ты безадказны і лянівы!» Добра: «Мяне засмуціў твой учынак (канкрэтна што). Давай падумаем, як выправіць сітуацыю і пазбегнуць гэтага ў будучыні?».
• Будзьце даступныя, але недакучлівыя. Дайце зразумець, што вы заўсёды побач і гатовыя выслухаць БЕЗ асуджэння, калі яму гэта спатрэбіцца («Ведай, што, калі захочаш пагаварыць — я тут»).
• Не ўладкоўвайце допыты з прыхільнасцю кожны вечар. Часам маўклівая прысутнасць (за кубкам гарбаты, падчас паездкі ў машыне) — лепшы спосаб даць магчымасць загаварыць самому.
• Шукайце тое, што вас можа зблізіць. Што яго цікавіць? Музыка, гульні, спорт, навука, мастацтва? Праявіце шчырую цікавасць. Паглядзіце разам яго каханы серыял, згуляйце ў гульню, схадзіце на канцэрт. Агульныя інтарэсы — магутны мост.
• Пазбягайце! Натацыі і Маралі: «Вось я ў твае гады...».
• Крыкі, Абразы, Пагрозы: Разбураюць давер і самаацэнку. Канфлікт не вырашаецца, а пагаршаецца.
• Параўнанне з іншымі: «А вось Пеця...» — выклікае толькі нянавісць да Пеці і крыўду на вас.
• Ігнараванне або пагарда: «Адстань, не да цябе!». Нават калі вы стаміліся, знайдзіце сілы на кароткі кантакт.
• Празмерны кантроль і гіперапека: Не дае магчымасці навучыцца самастойнасці і адказнасці, выклікае бунт.
• Нявыкананыя абяцанні і непаслядоўнасць падрываюць ваш аўтарытэт.
• Важна памятаць. Канфлікты — гэта нармальна: яны непазбежныя ў працэсе сепарацыі. Важна, як вы іх дазваляеце.
• Ваш спакой — ваша сіла: Падлетак можа правакаваць. Ваша задача — захоўваць эмацыйную ўстойлівасць. Калі адчуваеце, што закіпаеце — зрабіце паўзу: «Мне патрэбны час, каб супакоіцца. Працягнем пазней».

Давер — мэта, а не атартавая кропка: Давер будуецца гадамі праз сумленнасць, павагу і паслядоўнасць. Яго можна страціць у адно імгненне.

Зносіны з падлеткам — гэта не пра кантроль і гіперапеку, а пра далікатнае накіраванне і падтрымку. Гэта патрабуе неверагоднага цярпення, гнуткасці і безумоўнай любові (не блытаць з усёдазволенасцю!).

Канфлікт з падлеткам — гэта нармальна, але тое, як вы з яго выходзіце, вызначае, ці ўмацуюцца вашы адносіны або пацерпяць крах. Вось рэалістычны прыклад з разборам «правільнага выхаду».

Сітуацыя!

Мама заходзіць у пакой да 15-гадовага сына і бачыць, што там зноў бардак (бруднае адзенне на падлозе, пустыя шклянкі на стале, непрыбраная пасцеля). Яны ўжо дамаўляліся, што сын будзе падтрымліваць парадак. Мама адчувае раздражненне і стомленасць ад пастаянных напамінкаў.

Няправільны выхад (тыповая рэакцыя бацькоў):

— Маці (раздражнёная, падвышае голас): «Ну колькі можна?! Зноў тут свінарнік! Ты што, не можаш элементарна прыбраць за сабой? Ты неахайнік! Я стамілася за табой прыбіраць! Хутка ўсё прыбяры, інакш ніякага кампутара на тыдзень!»

— Сын (агрызаючыся або ігнаруючы): «Адстань! Не твая справа! Я потым прыбяру! Вечна ты лезеш!» Зачыняе дзверы.

Вынік: Узаемныя крыўды, эскалацыя канфлікту, падрыў даверу, мэта маці не дасягнута, адносіны пашкоджаны.

Правільна выйсці (ужываючы стратэгіі з артыкула):

Паўза і Самакантроль. Маці, зайшоўшы і ўбачыўшы бардак, адчувае хвалю раздражнення. Замест таго, каб падарвацца, яна робіць глыбокі ўдых і ў думках нагадвае сабе: «Гэта не пра мяне, гэта яго прастора, але дамоўленасці важныя. Крычаць бескарысна».

«Я-паведамленне» замест «Ты-абвінавачання». Мама стукае ў дзверы (павага межаў!), заходзіць і спакойна кажа:

— «Саша, я заходжу і бачу адзенне на падлозе, шклянкі на стале і непрыбраны ложак (канкрэтныя факты)».

— «Я адчуваю расчараванне і стомленасць (свае пачуцці), таму што мы з табой дамаўляліся, што ты будзеш падтрымліваць тут парадак (спасылка на дамоўленасць)».

— «Мне важна, каб у агульных зонах хаты быў парадак, і мне складана паслабіцца, калі я бачу такі беспарадак у тваім пакоі (наступствы для мяне)».

Прызнанне яго пачуццяў (Актыўнае слуханне):

— Сын (буркліва): «Ну вось ізноў! У мяне куча спраў! Я потым прыбяру, адчапіся!»

— Маці (спакойна, без сарказму): «Разумею, што табе зараз не да ўборкі, ты заняты/стоміўся (прызнанне яго стану). Бачу, што табе непрыемна, калі я пра гэта кажу (адлюстраванне яго эмоцыі)»ю

Фокус на рашэнні (Сумесны пошук выхаду):

— Маці: «Давай падумаем разам, як нам вырашыць гэтую сітуацыю? Я хачу, каб дамоўленасці выконваліся, і табе важна мець сваю прастору. Што мы можам зрабіць?» (Паўза, даючы сыну падумаць. Магчыма, ён прапануе варыянт).

— Калі сын маўчыць ці кажа: «Не ведаю», мама прапануе варыянты:

«Можа, ты прыбярэш — самае асноўнае прама цяпер (адзенне ў кошык, шклянкі на кухню), а астатняе — увечар перад вячэрай?» «Або табе зручней прыбірацца ў сваім пакоі ў вызначаны дзень, напрыклад, у суботу раніцай? Тады я буду ведаць і не хвалявацца ў іншыя дні.» «Які варыянт табе здаецца больш рэальным?»

Дасягненне кампрамісу і канкрэтных дзеянняў:

— Сын (ужо менш агрэсіўна): «Добра, шклянкі я зараз вынесу, а астатняе ўвечары, пасля таго як дараблю праект. У суботу раніцай я звычайна сплю...».

— Маці: «Добра, давай дамовімся так: шклянкі і талеркі ты выносіш адразу пасля ежы (гэта прынцыпова для чысціні і мурашак). Адзенне складаеш у кошык увечары. А агульную ўборку (пыласос, праціранне пылу) мы замацуем за нядзеляй пасля абеду? Я магу нагадаць табе ў нядзелю раніцай».

— Сын: «Ну, дапусцім...».

— Маці: «Выдатна, значыць, так і дамовіліся. Я веру, што ты справішся. Дзякуй, што знайшлі рашэнне (пацвярджэнне дамовы, пазітыўнае падмацаванне).»

Наступнае Падмацаванне (Важна!):

Калі сын выносіць шклянкі, маці зазначае: «Дзякуй, што адразу прыбраў шклянкі!».

Калі ў нядзелю ўборка зроблена, маці прызнае: «Пакой выглядае выдатна, дзякуй, што стрымаў слова!».

Калі сын забыўся — спакойна нагадаць аб дамоўленасці: — «Саша, мы ж дамаўляліся пра нядзелю ўборку. Калі плануеш яе зрабіць?»

Чаму гэты выхад «правільны?»

Дээскалацыя: Маці кантралявала свае эмоцыі, не крычала, не абражала.

Фокус на паводзінах, а не асобы: Крытыка накіравана на беспарадак і парушэнне дамоўленасці, а не на сына («няраха»).

«Я-паведамленні»: Маці казала аб сваіх пачуццях і запатрабаваннях, не вінавацячы.

Прызнанне яго пачуццяў: Маці паказала, што разумее яго занятасць/раздражненне, што знізіла ахоўную рэакцыю.

Сумеснае рашэнне: Сын адчуваў сябе ўдзельнікам працэсу, а не ахвярай загада.

Канкрэтыка: Дамоўленасць дакладная (што, калі).

Павага: Былі выкананы межы (стук у дзверы), размова ішла на роўных.

Пазітыўнае падмацаванне: Прызнанне намаганняў сына ўмацоўвае жаданне супрацоўнічаць у будучыні.

Захаванне адносін: Канфлікт вырашыўся без узаемных крыўд, давер не пацярпеў, а магчыма, нават умацаваўся.

Гэта патрабуе практыкі і цярпення, але такі падыход ператварае канфлікт з разбуральнай сілы ў магчымасць навучыць падлетка канструктыўна вырашаць праблемы і ўмацаваць вашу душэўную сувязь. 

Слухайце свайго падлетка больш, чым гаворыце. Паважайце яго шлях, нават калі ён здаецца вам цярністым. І памятайце: гэты шторм калі-небудзь скончыцца. А тое, якімі будуць вашыя адносіны на іншым беразе, шмат у чым залежыць ад таго, як вы маеце зносіны зараз.

Псіхолаг Алена ШАЎЧЭНКА

Фота: pexels. com