Нягледзячы на ўсе глабальныя ўзрушэнні, за пяць гадоў нам удалося не толькі захаваць, але і планамерна нарасціць аб’ём ЗВР. Што такое золатавалютныя рэзервы? Навошта яны патрэбныя дзяржаве, як рупліваму гаспадару? З чаго складаецца наш «залаты запас»? Дзе ён захоўваецца і як уплывае на стабільнасць курсу рубля і кошты ў крамах? Адказаў на гэтыя пытанні першы намеснік праўлення Нацбанка Аляксандр Ягораў у аўтарскай праграме «ПраГрошы» на «Першым інфармацыйным». 

Што ў «скарбонцы» краіны? 

Лепшае параўнанне для золатавалютных рэзерваў — зберажэнні вялікай і дружнай сям’і. Уявіце, вы адкладаеце грошы на адпачынак або буйную куплю, але раптам — канчаткова псуецца халадзільнік або патрэбна тэрміновая медыцынская дапамога. Непрыемна, але не катастрофа, таму што ў вас ёсць «заначка». Вось ЗВР — гэта такая ж «заначка», толькі ў маштабах краіны. 

Трымаць частку багацця краіны ў такіх рэзервах неабходна для падтрымання стабільнасці нацыянальнай валюты і выканання знешніх плацяжоў. Калі раптам эканоміка сутыкаецца з сур’ёзным крызісам або шокам назапашаныя рэзервы дазваляюць перажыць гэты перыяд спакойна, пакрываючы магчымы дэфіцыт валюты.

З чаго складаецца гэтая падушка бяспекі? ЗВР — складаны партфель актываў. Калі мы зазірнём у дзяржаўную «скарбонку», то ўбачым там тры асноўныя кампаненты.

1. Па-першае, манетарнае золата. Гэта тыя самыя зліткі вышэйшай пробы. Яны надзейна захоўваюцца ў цэнтральным сховішчы Нацбанка і з’яўляюцца актывам «на ўсе часы», які не залежыць ад чужых банкаўскіх сістэм.
2. Па-другое, замежная валюта. Гэта ўкладанні ў надзейныя каштоўныя паперы і запасы наяўных долараў, еўра і іншых валют, якія размешчаны ў першакласных фінансавых інстытутах. 
3. Па-трэцяе, іншыя высокаліквідныя актывы, уключаючы спецыяльныя правы запазычанняў. 

Калі паглядзець на дынаміку ЗВР у апошнія пяць гадоў, то відаць, што нягледзячы на ўсе ўзрушэнні ў сусветнай эканоміцы, нам удаецца падтрымліваць і планамерна нарошчваць аб’ём рэзерваў.

На 1 мая 2026 года аб’ём рэзерваў перавысіў 15 мільярдаў долараў. Гэта рэкордныя лічбы. Рост рэзерваў у апошнія паўтара года стаў устойлівым трэндам, нягледзячы на знешнія складанасці. 

За паўтара года ЗВР дадалі амаль 6,5 мільярдаў долараў. Гэта адбылося таму, што Нацбанк дакладна кіраваў актывамі (напрыклад, інвеставаў часткі рэзерваў у золата). Кошты на золата выраслі, і гэта дадало да рэзерваў 3,5 мільярда долараў. 

Мерка фінансавай «вагавой катэгорыі» краіны

Абсалютным лідарам з’яўляецца Кітай — яго рэзервы складаюць 3,4 трыльёна долараў. На другім месцы — Японія з запасам больш за 1,4 трыльёна. У Еўропе вылучаецца Швейцарыя, чыя скарбонка падбіраецца да 900 мільярдаў долараў.

Дарэчы, у ЗША рэзерваў няма, таму што яны самі друкуюць долары. Іх ЗВР — гэта, па сутнасці, толькі золата, якое захоўваецца ў Фортэ Нокс. 

Калі ж мы паглядзім на нашых бліжэйшых суседзяў, то ўбачым вельмі розную карціну.

Расійская Федэрацыя, нягледзячы на замарозку часткі актываў, захоўвае наймагутны шчыт у памеры каля 750 мільярдаў долараў. Польшча актыўна нарошчвае свае запасы, дасягнуўшы адзнакі ў 300 мільярдаў долараў, прычым робіць стаўку на золата. Літва і Латвія валодаюць значна меншымі рэзервамі — у раёне 5 мільярдаў долараў.

— Для тых жа мэт, што і нам: забеспячэння суверэнітэту і абароны ад спекулятыўных нападаў. Ва ўмовах глабальнай нестабільнасці менавіта памер ЗВР вызначае, наколькі гучна голас краіны гучыць на сусветнай арэне. І нашы 15 мільярдаў — гэта ўжо важкі аргумент для эканомікі нашага маштабу, які гарантуе, што мы гуляем па сваіх правілах, — тлумачыць топ-менеджар Нацбанка. 

Навошта назапашваць рэзервы?

У кагосьці можа ўзнікаць пытанне, можа, лепш пабудаваць заводы, раздаць у выглядзе прэмій або субсідый? 

— Калі раздаць усе рэзервы цяпер, мы атрымаем кароткатэрміновы ўсплёск спажывання, які імгненна будзе з’едзены інфляцыяй, а імпартныя тавары проста знікнуць з паліц, таму што іх няма за што будзе купіць заўтра, — тлумачыць логіку Аляксандр Ягораў. — Рэзервы — гэта не пра спажыванне, гэта пра выжыванне сістэмы. 

У іх ёсць тры найважнейшыя задачы.

Гарантыя плацяжоў па знешніх даўгах. Гэта пытанне рэпутацыі краіны на сусветнай арэне. Калі дзяржава не плаціць па даўгах — яна становіцца ізгоем. Ёй перастаюць давяраць, не даюць крэдыты, а нашы прадпрыемствы не могуць закупіць абсталяванне. У канчатковым выніку дэфолт б’е па кішэні кожнага: зачыняюцца заводы, зніжаюцца заробкі. ЗВР — гэта паручыцельства плацежаздольнасці.

Аплата крытычнага імпарту. Гаворка пра лекі, якія ратуюць жыцці, прыродны газ для абагравання гарадоў зімой, сыравіну для флагманаў прамысловасці. Рэзервы — гарантыя таго, што нават калі заўтра сусветныя рынкі зачыняцца, у краіны будзе запас часу і сродкаў, каб не дапусціць гуманітарнай катастрофы.

Стабільнасць на валютным рынку. ЗВР — гэта інструмент, які не дае курсу рубля ператварыцца ў амерыканскія горкі. Без важкай «скарбонкі» любы слых мог бы абрынуць нацыянальную валюту, а за ёй — і цэны ў крамах.

Дзейсны інструмент 

У міжнароднай практыцы ёсць залаты стандарт бяспекі: рэзервы павінны пакрываць як мінімум тры месяцы імпарту. Нашы 15 мільярдаў пакрываюць 3,4 месяцы імпарту. Мы выйшлі за межы «чырвонай зоны» і замацаваліся на бяспечным плато. Цяпер ЗВР Беларусі ўстойліва растуць. Але рэзервы — гэта не склад, гэта рабочы інструмент палітыкі Нацбанка.

— Уявіце, сёння долар каштуе 2,8 рубля, а заўтра праз якую-небудзь навіны ў свеце — ужо 4. А праз тыдзень — знізіцца да 3. Як бізнэсу планаваць закупкі? Як чалавеку планаваць выдаткі? Гэта быў бы хаос, — прыводзіць прыклад Аляксандр Ягораў. — Каб гэтага не дапусціць, Нацбанк выходзіць на рынак: калі ўсе кінуліся купляць валюту, і яе не хапае — мы прадаём яе з рэзерваў. Калі, наадварот, на рынку лішак валюты — мы яе купляем, папаўняючы рэзервы. Так мы забяспечваем прадказальнасць. Аднак, мы згладжвае толькі кароткатэрміновыя ваганні. 

Такі продаж валюты называюць інтэрвенцыяй і выкарыстоўваюць не ўвесь час, а хутчэй, як экстраную меру, калі на рынку ўзнікае паніка або дысбаланс.

У звычайны час курс рубля фармуецца галоўным чынам пад уплывам попыту і прапановы — у Беларусі дзейнічае рэжым плаваючага курсу. Але калі пачынаюцца рэзкія ваганні, рэгулятар можа часова ўмяшацца, каб не дапусціць фінансавай нестабільнасці. У цэлым, наяўнасць салідных рэзерваў сама па сабе умацоўвае давер: інвестары і грамадзяне спакайней ставяцца да нацыянальнай валюты, ведаючы, што ў краіны ёсць запас трываласці на выпадак крызісу.

Трэнд — у змене мыслення

Даныя сведчаць, што на працягу ўжо доўгага часу грамадзяне з’яўляюцца чыстымі прадаўцамі замежнай валюты. Гэта значыць, людзі прыносяць у банкі і прадаюць долараў і еўра, расійскія рублі больш, чым купляюць. З чым гэта звязана? Перш за ўсё з тым, што рублёвыя ўклады сталі больш выгаднымі — больш высокія стаўкі падахвочваюць захоўваць зберажэнні ў беларускіх рублях. Нацбанк праводзіць палітыку, якая называецца ашчаднай прывабнасцю рубля: працэнты па дэпазітах у BYN вышэйшыя, чым па валютных, таму захоўваць грошы ў рублях больш выгадна.

Усяго за студзень-красавік чысты продаж валюты насельніцтвам склаў каля 640 мільёнаў долараў, і гэтая тэндэнцыя працягваецца. Прададзеная людзьмі валюта не знікае — яе значную частку выкупляе Нацбанк і ўключае ў золатавалютныя рэзервы. 

З акадэмічнага пункту гледжання мы назіраем якаснае змяненне эфектыўнасці грашова-крэдытнай палітыкі. Рост ЗВР адначасова з працэсам дэдаларызацыі эканомікі стварае новыя ўмовы для эканамічнага росту. 

— Усе нашы рэзервы працуюць на адну агульную мэту — эканамічны суверэнітэт. А гэта значыць і дабрабыт беларускіх сем’яў, і ўпэўненае развіццё нашай прамысловасці, і стабільны доўгатэрміновы рост эканомікі. Бо грошы любяць не толькі цішыню, але і стратэгічны разлік, — рэзюмаваў аўтар.