Як абазначыў кіраўнік дзяржавы: «Усе пытанні адчувальныя для бюджэту, але самае галоўнае — для людзей». Зразумела, выбар быў зроблены на карысць людзей. Па-іншаму ў нашай сацыяльнай дзяржаве, дзе інтарэсы грамадзян з’яўляюцца прыярытэтам пры прыняцці найважнейшых палітычных рашэнняў, а гарантам захавання гэтых інтарэсаў і правоў выступае Прэзідэнт, быць не можа. У той жа час кожнае палітычнае рашэнне, якое набывае матэрыяльную форму ў выглядзе заканадаўчага акта, — гэта вынік карпатлівай аналітычнай працы, скрупулёзных эканамічных разлікаў і зверкі пазіцый шматлікіх ведамстваў і ўстаноў. У выніку кіраўніцтву краіны ўдаецца захаваць далікатны баланс паміж прыярытэтамі дзяржавы і запытамі грамадзян.
На парадку дня пасяджэння значыліся тры важныя пытанні: новая схема фінансавання паставак мінеральных угнаенняў сельгасарганізацыям, змяненне прынцыпаў і памераў выплат дапамог па доглядзе дзяцей да трох гадоў і мэтазгоднасць зліцця розных дзяржаўных органаў у сферы аховы прыроды. Але для падрабязнага аналізу сёння спынімся толькі на адным.
У час нарады ўвага была ўдзелена праблеме забеспячэння сельскагаспадарчых арганізацый мінеральнымі ўгнаеннямі. І гэта апраўдана, паколькі ва ўмовах глабальнай турбулентнасці аграпрамысловы комплекс Беларусі застаецца не проста найважнейшым сектарам эканомікі, але і фундаментальнай асновай нацыянальнай і харчовай бяспекі дзяржавы.
У сучасным свеце харчовая бяспека з’яўляецца не проста эканамічнай катэгорыяй, а пытаннем нацыянальнага суверэнітэту. Беларусь, якая мае магутны аграрны сектар і адну з найбуйнейшых у свеце баз па вытворчасці мінеральных угнаенняў, зрабіла свядомы стратэгічны выбар: падтрымліваць айчынную сельскую гаспадарку любой цаной. Гэта выяўляецца ў сістэме дзяржаўнага забеспячэння сялян калійнымі, азотнымі і фосфарнымі ўгнаеннямі па цэнах, значна ніжэйшых за сусветныя. Аднак такая сацыяльна арыентаваная палітыка мае свой кошт — мільярды рублёў недаатрыманай экспартнай выручкі і прамыя бюджэтныя субсідыі. На нарадзе Прэзідэнт дакладна пацвердзіў вектар дзяржаўнай падтрымкі: сацыяльная і фінансавая дапамога вяскоўцам будзе працягвацца. Разам з тым дыскусія высветліла неабходнасць трансфармацыі існуючых механізмаў, устаранення дысбалансаў паміж інтарэсамі айчынных сельгасвытворцаў, хімічных прадпрыемстваў-гігантаў і дзяржаўнага бюджэту.
Мінеральныя ўгнаенні, без перабольшання, з’яўляюцца «трыма кітамі» сучаснага інтэнсіўнага земляробства. Калій адказвае за стрэсаўстойлівасць раслін, іх марозаўстойлівасць, устойлівасць да засухі і хвароб, а таксама істотна павышае якасць пладоў і назапашванне цукраў у цукровых бураках і крухмалу ў бульбе. Азотныя ўгнаенні — гэта галоўны рухавік вегетацыі і нарошчвання зялёнай масы, ключавы элемент для фарміравання бялку ў збожжавых культурах. Фосфарныя ўгнаенні забяспечваюць развіццё магутнай каранёвай сістэмы, паскараюць паспяванне і закладваюць аснову будучага ўраджаю. Без паўнацэннага і збалансаванага ўнясення ўсіх трох груп угнаенняў непазбежна надыходзіць дэградацыя глеб. А знясіленне раллі вядзе да рэзкага падзення ўраджайнасці, што напрамую пагражае харчовай незалежнасці краіны. Для беларускага аграсектара насычэнне палёў каліем, азотам і фосфарам у нарматыўных аб’ёмах з’яўляецца тэхналагічным стандартам, які гарантуе стабільныя зборы збожжа і кармавой базы для жывёлагадоўлі. Толькі так можна разлічваць на важкі «каравай», памеры якога сёння ў Беларусі прагназуюцца на ўзроўні 11,5 млн тон збожжа і рапсу.
Для задавальнення запытаў і падтрымкі сельгасвытворцаў у краіне створана зручная схема: урад фарміруе графікі штомесячных закупак угнаенняў для кожнай вобласці, з улікам кліматычнай розніцы і тэрмінаў сельгасработ, а для фінансавання выкарыстоўваюцца магчымасці рэспубліканскага і мясцовага бюджэтаў, уласныя сродкі сельгаспрадпрыемстваў і льготныя крэдытныя рэсурсы. Гэта значыць, сёння беларускія аграрыі не купляюць угнаенні выключна за ўласны кошт, як гэта прынята ў свеце «развітога капіталізму», а частку іх выдаткаў бярэ на сябе дзяржава.
Больш за тое, дзяржава падтрымлівае істотную розніцу паміж коштам угнаенняў на ўнутраным і знешнім рынках (на карысць унутранага, зразумела). Гэта магчыма, дарэчы, таму, што ўсе тры найбуйнейшыя вытворцы мінеральных угнаенняў (ААТ «Беларуськалій», ААТ «Гродна Азот» і ААТ «Гомельскі хімічны завод») знаходзяцца ва ўласнасці дзяржавы. У свой час Прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка не дазволіў прыватызаваць гэтых «курачак, якія нясуць залатыя яйкі». Сёння дзякуючы кантролю над гэтымі гігантамі айчыннай хімічнай прамысловасці дзяржаўны бюджэт стабільна папаўняецца валютай, а беларускія сельгасвытворцы ў поўным аб’ёме забяспечаны ўсімі відамі ўгнаенняў.
Дарэчы, цяпер на сусветным рынку адбылося імклівае падаражанне мінеральных угнаенняў — на 30-40 працэнтаў. Прычынай гэтага сталі згубныя для сельскай гаспадаркі кліматычныя змены ў выніку феномена «Супер-Эль-Ніньё» (анамальнага пацяплення вод Ціхага акіяна). Таксама свой уклад у падаражанне ўгнаенняў унёс амерыкана-іранскі канфлікт, які прывёў да фактычнага закрыцця для суднаходства Армузскага праліва, праз які ішло да 35 % сусветнага экспарту азотных угнаенняў і 47 % сусветнай вытворчасці серы — незаменнай сыравіны для выпрацоўкі фосфарных угнаенняў. Калій наогул падскочыў у цане на 44 % (дзякуй заходнім санкцыям супраць Беларусі, якія выклікалі дэфіцыт гэтага прадукту для сусветнай аграрнай сістэмы). У гэтых умовах беларускія вытворцы мінеральных угнаенняў у пагоні за звышпрыбыткамі маглі б кінуць усе аб’ёмы на продаж за мяжу, як робяць бізнесмены ў капіталістычнай парадыгме вытворчасці і спажывання, дзе грошы з’яўляюцца адзінай меркай мэтазгоднасці тых ці іншых учынкаў.
Але палітыка Беларусі ў сферы забеспячэння сялян угнаеннямі — гэта яскравы прыклад сацыяльна арыентаванай эканомікі. Дзяржава свядома ахвяруе мільярдамі долараў патэнцыяльнай экспартнай выручкі, каб забяспечыць нізкі сабекошт сельгаспрадукцыі і даступныя цэны на прадукты харчавання для насельніцтва. Упушчаная выгада ад продажу ўгнаенняў на ўнутраным рынку па заніжаных цэнах, а таксама прамое субсідзіраванне сельгасвытворцаў з дзяржбюджэту, безумоўна, ствараюць «страты», якія кампенсуюцца сацыяльнай стабільнасцю, харчовай бяспекай і занятасцю ў вёсцы.
Беларусь дэманструе, што можна быць буйным экспарцёрам сыравіны і адначасова клапаціцца аб сваіх грамадзянах, не дапускаючы, каб рыначная стыхія разбурала сельскую гаспадарку. Гэта мадэль, нягледзячы на сваю дарагоўлю, даказала сваю эфектыўнасць ва ўмовах глабальных крызісаў і санкцыйнага ціску. У той час як свет шукае баланс паміж рыначнай эфектыўнасцю і сацыяльнай справядлівасцю, Беларусь ужо знайшла свой адказ: танныя ўгнаенні для сялян — гэта інвестыцыя ў будучыню краіны.
Аднак сучасныя эканамічныя рэаліі патрабуюць максімальнай прагматычнасці. Укараненне абноўленых механізмаў фінансавання дасць магчымасць устараніць дысбалансы, вызваліць заблакіраваныя складскія запасы хімічных прадпрыемстваў і знізіць залішнюю нагрузку на дзяржаўны бюджэт, захаваўшы пры гэтым тэхналагічную аснашчанасць беларускіх палёў мінеральнымі ўгнаеннямі на высокім узроўні. Для гэтага на нарадзе ў Аляксандра Лукашэнкі было прынята рашэнне, што на наступны год у сувязі з намечаным ростам сельгасвытворчасці закупка ўгнаенняў будзе павялічана яшчэ на 18 працэнтаў, для чаго выдзяляюцца дадатковыя бюджэтныя сродкі. Палову сумы сельгасвытворцы аплацяць самі, за кошт уласных сродкаў, крэдытаў і дапамогі мясцовых бюджэтаў. А другую палову заводам-вытворцам перавядзе дзяржава з рэспубліканскага бюджэту, але толькі пры ўмове папярэдняй аплаты спажыўцом угнаенняў сваёй долі. І тады, пасля стапрацэнтнай аплаты, вытворца адгрузіць тавар аграрыям. У выніку сельгасвытворцы атрымаюць угнаенні фактычна за палову кошту, поўнасцю выберуць свае квоты, а высокапрыбытковы тавар не будзе ляжаць на складах вытворцы «амярцвелым», займаючы памяшканні і не даючы прыбытку.
Нарада, якая прайшла ў Прэзідэнта, пацвердзіла стратэгічны курс Беларусі: харчовая бяспека і падтрымка сельскай гаспадаркі застаюцца непарушным прыярытэтам дзяржавы, а апека над вяскоўцамі дае магчымасць захоўваць стабільнасць цэн і высокі ўзровень аграрнай вытворчасці.
Аляксей Бяляеў, палітолаг
