Адносіны паміж Польшчай і Украінай — гэта класічны прыклад таго, дзе ад любові да нянавісці — адзін крок. І гэта мадэль суіснавання двух суседніх народаў сыходзіць каранямі ўглыб стагоддзяў. За апошнія трыццаць гадоў гэтыя адносіны прайшлі некалькі цыклаў: ад асцярожнага збліжэння пасля распаду СССР да эйфарыі ўзаемнай падтрымкі пасля пачатку СВА і, нарэшце, да рэзкага астуджэння і адкрытай варожасці. Сёння польскае грамадства, якое ў 2022 годзе з распасцёртымі абдымкамі прымала ўкраінскіх бежанцаў, усё гучней патрабуе: «Вон дадому!» Пра гэта сведчаць як эмацыянальныя ролікі ў сацыяльных сетках, дзе звычайныя палякі, пачуўшы ўкраінскую гаворку на вуліцы, у крамах, у транспарце, пачынаюць гучна выказваць сваю нелюбоў да грамадзян «Нэнькі» (часам ад слоў пераходзячы да дзеянняў), так і сухія сацыялагічныя даныя.
Па інфармацыі са справаздач аналітычных цэнтраў (у прыватнасці, Res Futura), за лета 2026 года ў польскім сегменце сацыяльных сетак зафіксаваны рэкордны рост антыўкраінскага кантэнту, які ўзмацняецца алгарытмамі і радыкальнай рыторыкай. І кантэнт гэты часта фіксуе выпадкі фізічнага гвалту ў дачыненні да ўкраінцаў. Галоўнае ўпраўленне паліцыі Польшчы за першае паўгоддзе 2026 года зарэгістравала 180 заяў аб злачынствах на глебе нянавісці, якія паступілі ад грамадзян Украіны (рост на 30 % у параўнанні з аналагічным леташнім перыядам). Рост ксенафобіі і негатыўнага стаўлення да ўкраінцаў актыўна асвятляецца польскай і міжнароднай прэсай. У чэрвені польская арганізацыя Press Club Polska сумесна з вядучымі журналістамі і грамадскімі дзеячамі выпусціла «Зварот да палякаў і ўкраінцаў». У ім прама канстатаваўся сур’ёзны крызіс у адносінах і рост негатыўных установак у дачыненні да ўкраінскіх мігрантаў і бежанцаў.
Аб гэтым жа гаворыць і сацыялогія. Так, паводле даных апытанняў аўтарытэтнага ў Польшчы даследчага цэнтра CBOS за ліпень 2026 года, доля палякаў, якія падтрымліваюць прыём украінскіх бежанцаў, знізілася да 42 %, у той час як 52 % выказаліся супраць. Для параўнання: вясной 2022 года ўзровень падтрымкі дасягаў 94 %. Больш за 54 % рэспандэнтаў лічаць, што дапамога, якая аказваецца бежанцам, з’яўляецца празмернай. А па выніках апытання IBRiS для Rzeczpospolita, апублікаванага ў пачатку жніўня, большасць польскіх грамадзян падтрымлівае ініцыятыву апазіцыйнай партыі «Права і справядлівасць» аб дэпартацыі на радзіму беспрацоўных украінскіх мужчын прызыўнога ўзросту. З гэтым згодны 67,2 % палякаў, супраць — 23,4 %, а 9,4 % не маюць уласнага меркавання па гэтым пытанні.
Цікава, што хваля ксенафобіі і моўнага непрымання ў Польшчы закранула і беларускую дыяспару, у асноўным прадстаўленую нашымі збеглымі апазіцыянерамі. З-за блізкасці моў, а таксама з-за агульнага кантэксту напружанасці беларусы часта становяцца аб’ектамі вербальнай агрэсіі ў грамадскім транспарце і на вуліцах польскіх гарадоў. Па сацыялагічных звестках ужо згаданага даследчага цэнтра CBOS, гэтым летам негатыўнае стаўленне палякаў да беларусаў дасягнула 46 %.
Каб зразумець прычыны абвастрэння польскага нацыяналізму, трэба зазірнуць у гісторыю і разабрацца ў псіхалогіі гэтага феномена.
Польска-ўкраінскія адносіны ніколі не былі простымі. На працягу стагоддзяў украінскія землі ўваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, дзе ўкраінцы (русіны) успрымаліся як самае нізкае саслоўе, «быдла», прызначанае для працы на польскіх паноў. Такое ж стаўленне, дарэчы, было і да беларускіх сялян. Гэта спарадзіла глыбокую культурную і сацыяльную траўму.
У адказ на сацыяльна-эканамічны, этнічны і рэлігійны ўціск ўсходнеславянскае насельніцтва польскай імперыі (а Рэч Паспалітая была менавіта імперыяй) перыядычна ладзіла паўстанні і бунты. Адным з найбольш масавых актаў супраціўлення стала паўстанне пад кіраўніцтвам Багдана Хмяльніцкага ў сярэдзіне XVII стагоддзя. Гэта быў не проста казацкі бунт, а жорсткая грамадзянская вайна, якая суправаджалася масавымі забойствамі палякаў і яўрэяў. У польскай гістарычнай памяці гэта падзея замацавалася як сімвал «украінскага варварства» і няўдзячнасці.
Канфлікт працягнуўся і разросся ў бурную палітычную эпоху пачатку ХХ стагоддзя. Пасля распаду Аўстра-Венгрыі і Расійскай імперыі новыя дзяржавы, якія ўтварыліся на абломках гэтых краін, Польшча і Украіна, ваявалі адна з адной за кантроль над Галіцыяй і Валынню. Польскае войска жорстка падавіла спробы стварэння Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі, а па выніках Рыжскага міру замацавала за сабой Заходнюю Украіну. У міжваеннай Польшчы ўкраінцы падвяргаліся этнічнай і рэлігійнай дыскрымінацыі і паланізацыі, а для падаўлення пратэстаў польскі ўрад звяртаўся да пацыфікацыі — прасцей кажучы, праводзіў карныя акцыі ў дачыненні да ўкраінскага насельніцтва. Гэта сфарміравала ва ўкраінцаў вобраз паляка як каланізатара і прыгнятальніка.
Нашчадкі казакоў у адказ на гвалт плацілі тым жа. У 1929 годзе была створана Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў — АУН, якая стала тэрарыстычнымі метадамі змагацца за стварэнне незалежнай Украінскай дзяржавы, забіваючы польскіх чыноўнікаў, паліцэйскіх і арганізуючы акцыі застрашвання для радавых палякаў. Дарэчы, заснавальнікам АУН стаў нацыяналіст Яўген Канавалец, чые «мошчы» днямі былі перавезены з Нідэрландаў ва Украіну для пахавання на Нацыянальных ваенных мемарыяльных могілках, побач з такім жа заўзятым нацыстам, бандытам і забойцам Мельнікам. Гэтае «прывітанне з мінулага» відавочна выкліча новы віток нядаўняга скандалу, калі з-за ўшаноўвання АУН-УПА польскі прэзідэнт Наўроцкі пазбавіў украінскага прэзідэнта Зяленскага вышэйшай узнагароды Польшчы — ордэна Белага арла.
Кульмінацыяй узаемнай нянавісці стала Валынская разня 1943 года, калі Украінская паўстанцкая армія (УПА) знішчыла ад 40 да 100 тысяч палякаў. У адказ польская Армія Краёва правяла карныя акцыі супраць украінцаў. Гэта падзея і па сёння з’яўляецца галоўным каменем спатыкнення ў польска-ўкраінскіх адносінах. Палякі патрабуюць прызнання генацыду, украінцы — выбачэнняў за пацыфікацыю. Кампраміс немагчымы, бо абодва бакі лічаць сябе ахвярамі.
Дарэчы, нагоды для рознагалоссяў паміж Варшавай і Кіевам знайшліся нават у пасляваенны сацыялістычны перыяд. У 1947 годзе падчас аперацыі «Вісла» польскія камуністы дэпартавалі каля 140 тысяч украінцаў з паўднёвага ўсходу Польшчы на паўночныя і заходнія землі, фактычна ліквідаваўшы ўкраінскую абшчыну. Гэта падзея ва ўкраінскай памяці замацавалася як акт этнічнай чысткі.
Такім чынам, да моманту распаду СССР палякі і ўкраінцы падышлі з багажом узаемных прэтэнзій, які так і не быў пераасэнсаваны.
Пасля 24 лютага 2022 года Польшча стала галоўным хабам для ўкраінскіх бежанцаў. Больш за 3 мільёны чалавек перасеклі мяжу. Палякі праявілі неверагодную гасціннасць: валанцёры, бясплатнае жыллё, ежа, медыцынская дапамога. Здавалася, гістарычныя крыўды забытыя. Аднак эйфарыя доўжылася нядоўга. Ужо да сярэдзіны 2023-га пачалі праяўляцца прыкметы стомленасці і раздражнення.
Незадаволенасць палякаў была выклікана шэрагам прычын, ад эканамічных да культурна-цывілізацыйных і палітычных. Украінскія бежанцы сталі масава выцясняць палякаў з рынку працы, згаджаючыся на ніжэйшы заробак, атрымліваючы пры гэтым ад польскага ўрада льготы, якіх не было ў многіх польскіх грамадзян. Бізнесмены з Украіны адкрывалі свой бізнес і адкрыта дэмпінгавалі (напрыклад, у сферы харчавання і аўтаперавозак). Самі бежанцы праславіліся фанабэрыстасцю і схільнасцю да супрацьпраўных паводзін, а манера ўкраінскага ўрада і прэзідэнта Зяленскага не прасіць, а патрабаваць сабе ўсё больш і больш грошай і зброі стала раздражняць нават самых стойкіх палітыкаў — прыхільнікаў падтрымкі Украіны.
Польшча выкарыстоўвае Украіну як інструмент для аслаблення Расіі. Але пры гэтым Варшава не зацікаўлена ў моцнай і незалежнай Украіне, а марыць аб «польскім праекце Украіны» — федэратыўнай дзяржаве, дзе заходнія землі (Галіцыя, Валынь) будуць знаходзіцца пад польскім уплывам, а ўсход застанецца буфернай зонай. Польшча таксама не хавае сваіх гістарычных прэтэнзій: патрабуе прызнаць Валынскую разню генацыдам, настойвае на эксгумацыі астанкаў загінулых і дабіваецца забароны на гераізацыю УПА.
Стаўленне палякаў да ўкраінцаў — гэта люстэрка, у якім адлюстроўваюцца ўсе комплексы і страхі польскага нацыяналізму. Эйфарыя 2022 года была часовай з’явай, выкліканай пачуццём віны і жаданнем здавацца лепш. Рэальнасць аказалася больш празаічнай: эканамічная канкурэнцыя, культурныя адрозненні і гістарычная памяць узялі верх. Украінцы, беларусы і рускія для палякаў — гэта «чужыя», якіх церпяць, пакуль яны карысныя, і ахвотна выкідваюць, калі яны становяцца турботай.
Шчырага міру паміж Польшчай і Украінай не будзе ніколі. Занадта шмат крыві, занадта шмат крыўд, занадта розныя інтарэсы. І пакуль у Варшаве і Кіеве ва ўладзе будуць нацыяналісты, гэтая варожасць будзе толькі ўзмацняцца.
Аляксей Бяляеў, палітолаг
