Прадуктовая інфляцыя ў пэўнай ступені можа парадаваць вытворцаў і пастаўшчыкоў. На той жа агародніннай групе сёння, мяркуючы па цэнах, можна нават вельмі і нядрэнна зарабляць. Але шчасце мінае хутка, а прысмак можа быць даволі працяглым і горкім да крыўды. Попыт знізіцца. І не столькі ў моманце, колькі ў больш доўгачасовым перыядзе. У пастаўшчыкоў агародніны і, у нейкай ступені, садавіны ёсць магутны канкурэнт — асабістыя агароды на дачах і ў вёсках. Буйныя вытворцы могуць зверху ўніз пазіраць на невялікія ўчасткі ў некалькі сотак, але іх шмат, таму яны здольныя ўплываць нават на макрапаказчыкі. Па некаторых сегментах, мабыць, нават не менш, чым аграрныя вытворцы прамысловага маштабу.
Успамінаецца выступленне ў 1980-х Сяргея Даўлатава, які трапна адзначыў, што дачныя шэсць сотак кормяць краіну. І ў публіцыстычнай вобразнасці няма ні гіпербалізаванасці, ні іроніі. Паводле статыстыкі, на палетках грамадзян вырабляецца звыш 18 % валавой сельскагаспадарчай прадукцыі на суму, эквівалентную больш за 6 мільярдаў рублёў. І для сябе, і на продаж. Сур’ёзны сегмент, наяўнасць якога немагчыма ігнараваць.
Дарэчы, у статыстыку трапляюць толькі асабістыя падсобныя гаспадаркі. Ураджаі з агародаў дачнікаў не падлічваюцца. Хоць плошча дачных участкаў у краіне каля 60 тысяч гектараў, паводле звестак Міністэрства эканомікі, у сезон на іх выязджаюць да 5 мільёнаў беларусаў — больш за палову насельніцтва краіны. І гэта з’яўляецца таксама прыстойным сегментам па забеспячэнні, так бы мовіць, асабістай харчовай бяспекі.
У савецкія і раннія постсавецкія часы татальнага дэфіцыту ўласныя агароды і ўгоддзі сваякоў з вёскі ў значнай ступені забяспечвалі насельніцтва агароднінай, ягадамі, садавіной. Большасць яшчэ рабіла і шматлікія нарыхтоўкі на зіму. У навуцы такая эканоміка называецца па-рознаму: нефармальная, хатняя або абшчынная — калі самавытворчасць і неграшовы абмен ажыццяўляюцца ўнутры сям’і. Калі гаварыць простай мовай, зяць пабудаваў хлеў, а цешча аддзячыла салам, салёнымі агурочкамі і кабачковай ікрой уласнай вытворчасці. Натуральная гаспадарка існавала і існуе заўсёды. І ў 1990-я гады вытворцы і нават імпарцёры з цяжкасцю раскручвалі свае брэнды: сокі, кансервацыю. Пабіць у канкурэнтнай барацьбе традыцыйныя савецкія трохлітровыя слоікі з кампотамі ўдалося без асаблівай цяжкасці. Але хатнія ўзвары, варэнні, саленні і іншыя нарыхтоўкі змаглі больш-менш перамагчы толькі пры змене пакаленняў, ды і то не канчаткова.
Дзеля справядлівасці трэба адзначыць: пакупная бакалея ў сучасным пакаванні і з годнай якасцю ў 1990-я каштавала даволі дорага і слаба адпавядала пакупніцкай здольнасці заробкаў таго часу. На недаступнасць нейкага прадукту — фізічную або цэнавую — грамадзяне адказваюць аднолькава: актывізуюць хатнюю эканоміку. У нейкай ступені за апошнія дзесяцігоддзі ад гэтай практыкі мы сталі паступова адыходзіць. Хатняя кансервацыя — смачная, натуральная і арыгінальная, але забірае шмат часу. Як і апрацоўка ўласных градак, тым больш калі ў краме пануе поўная разнастайнасць і па прымальных цэнах. Аднак традыцыя нефармальнай эканомікі не знікла канчаткова, яна жывая ў нашым соцыуме. І можа вельмі хутка адрадзіцца. Не забываемся: у хатніх гаспадарках вырабляецца прадуктаў харчавання больш чым на 6 мільярдаў рублёў. Рознічны тавараабарот харчовых тавараў летась склаў 42,3 мільярда рублёў. Таму хатняя і прысядзібная эканоміка вельмі істотна, а па некаторых пазіцыях татальна можа ўплываць на рыначны попыт.
Эканамісты і чыноўнікі ва ўсіх дзяржавах не вельмі любяць хатнюю эканоміку. Нават па вельмі банальнай прычыне — з пункту гледжання ўліку яна з’яўляецца альбо цалкам няўлічанай, альбо толькі часткова ўлічанай. І зусім не кантраляванай з пазіцыі адміністрацыйнага ўплыву. На яе актыўнасць немагчыма паўплываць, напрыклад, праз фіскальны канал, як на камерцыйную вытворчасць. Аб’ёмы і наменклатура хатняй эканомікі з’яўляюцца цалкам свабодным рашэннем грамадзян, зыходзячы з іх разумення сваіх патрэб і выгод. Але, мабыць, самая значная праблема: такая эканоміка ляжыць па-за аўтаматычным улікам статыстыкі. Усе суб’екты гаспадарання кожны месяц, квартал або год (у залежнасці ад паказчыка) падаюць адпаведныя даныя, і статыстыка дакладна ўяўляе: аб’ёмы вытворчасці, наяўнасць вытворчых магутнасцяў, запасаў гатовай і прамежкавай прадукцыі... У аператыўным рэжыме за гэтым сочаць галіновыя міністэрствы і ведамствы. Вядома, любое прагназаванне ў эканоміцы — складаны працэс, які з’яўляецца сінтэзам матэматычных мадэляў і інтуіцыі. Але натуральная гаспадарка паддаецца ўліку вельмі слаба, а прагназаванню — яшчэ складаней. Пазіцыі асабістых падсобных гаспадарак яшчэ ўлічваюцца. Але, мяркуючы па ўсім, застаецца праблема якасці і рэлевантнасці атрыманых даных. Агародна-кухонная дзейнасць увогуле ляжыць за рамкамі ўліку. Адпаведна, адсутнічае і прагназаванне. А на сваіх участках грамадзяне могуць проста вырасціць (а можа і вырошчваюць) 200–300 тысяч тон той жа бульбы, калі засадзяць гэтай культурай 10 % угоддзяў. Але колькі насамрэч плошчаў аддаюць на сваіх участках пад гэту культуру — навуцы невядома. А гэта вельмі цікавае пытанне для фарміравання харчовых балансаў па некаторых відах прадукцыі. У крамах той самай бульбы прадаецца каля 100 тысяч тон. Часам — больш, часам — менш. І ўсё ж гэтыя аб’ёмы значна саступаюць патэнцыялу дачных ураджаяў.
Не варта паблажліва ці нават грэбліва ставіцца да хатняй эканомікі — і органам дзяржаўнага кіравання, і маркетолагам вытворцаў, асабліва плодаагародніннай групы тавараў. Курэй, трусоў на дачах трымаюць вельмі нямногія, а парасят і цялят — увогуле адзінкі. Затое градкі з зелянінай і рознай вітаміннай прадукцыяй ёсць практычна ва ўсіх. І вось колькі сёлета агародніны вырасцяць і нарыхтуюць грамадзяне самастойна? Пытанне не пустое. Калі бульбяны ажыятаж спарадзіў павелічэнне асабістых пасяўных плошчаў гэтага нацыянальнага прадукту, то ў будучы міжсезонны перыяд попыт на агародніну можа ўпасці да гістарычных мінімумаў. І тады, як ні парадаксальна, будзем абмяркоўваць іншую праблему: як выбраць прадукцыю са стабілізацыйных фондаў? Такія праблемы ў мінулыя гады ўзнікалі. Праўда, абмяркоўваліся ў вузкіх колах. А калі на грамадскае абмеркаванне і выносіліся, то водгуку ў душы грамадзян не знаходзілі: лішняя прадукцыя становіцца праблемай вытворцы і прадаўца, але не спажыўца.
Тым не менш, мы не настолькі багатыя, каб рабіць занадта сціплыя запасы, а потым дабіраць недахоп прадукцыі імпартам, ці каб нарыхтаваць з прафіцытам, а пасля выкінуць на звалку з-за незапатрабаванасці. Цяперашняя гісторыя з агароднінай вымушае задумацца аб больш дбайным падыходзе да фарміравання харчовых балансаў — з улікам і некантраляванай іх вытворчасці. Кантраляваць і не трэба, але ўлічваць — варта. Каб прагназаваць попыт на агародніну не зыходзячы з досведу гэтага, мінулага ці іншага года, а на аснове актуальных бягучых даных. Гэта пытанне адназначна, як відаць, трэба вывучаць.
Інтэлект ШТУЧНЫ
