— Любоў — складанае паняцце. Пра яе спяваюць песні, а я не ведаю, як пра гэта казаць, — прызнаецца Генадзь Сцяпанавіч. — Калі прыходзіць разуменне, што такое любоў?.. Калі дзіця адчувае злучнасць з маці? Але ў мяне тут праблема: з маленства выхоўвала цётка-настаўніца. А любоў да радзімы?.. Калі чалавек яе можа ўсвядоміць?.. Пачатак вайны, мне сем гадоў. Тады было разуменне, што немец — дрэнна, а партызан — добра. Бачыў фашыстаў. Помню, як адзін п’яны на танку ехаў і на губным гармоніку граў... А прыйшлі нашы — і адразу было адчуванне: гэта свае.

Пра вайну ў кожнага свае ўспаміны, а на мае, дзіцячыя, яшчэ налажыліся расповеды нашых старэйшых артыстаў, як яны былі ў эвакуацыі ў Томску. Тэатр туды паехаў летам, літаральна з гастроляў у Адэсе, — як былі, у летнім адзенні. А ў Томску артысты, каб выжыць, вымушаны былі гандляваць на кірмашы: грыміраваліся, жанчыны хусткі завязвалі... Народныя ці не — ніякай ганарлівасці, бо час быў такі і трэба было перацярпець і дачакацца, калі будзе магчымасць вярнуцца ў Мінск. А яны ж не сядзелі склаўшы рукі, працавалі! На фронт ездзілі з выступленнямі і спектаклі стваралі, у якія столькі было ўкладзена і сіл, і аптымізму, і любові!

— Як да вас прыйшла любоў да тэатра?

— Атрымалася выпадкова. Але так моцна захапіла, што нават з рыжскай мараходкі сышоў. Аднойчы трапіў на нейкі канцэрт, дзе мне спадабаліся гумарныя мініяцюры, тады яшчэ вучыўся ў Магілёве, у машынабудаўнічым тэхнікуме. Прапанаваў іншаму навучэнцу: «Давай і мы паспрабуем!» Выступілі — прымае нас публіка, значыць, можам! І з’явілася надакучлівая думка. Але давялося яшчэ павучыцца ў Рызе, каб ужо страляным вераб’ём вярнуцца ў дзявяты клас школы раённага горада Бялынічы. Папярэдні досвед налажыў на мяне адбітак унутранай раскаванасці, чаго не было ў маіх аднакласнікаў. У школе працавала цудоўная настаўніца нямецкай мовы Марья Мікалаеўна Геда, якая прыглядалася да мяне і аднойчы прапанавала: «У нас ёсць драматычны гурток. Ці не хочаш далучыцца?» Яны працавалі над «Рэвізорам» Гогаля, ім патрэбны быў Хлестакоў — яна мела на ўвазе мяне. Не памятаю, як я іграў таго Хлестакова (ужо будучы артыстам Купалаўскага тэатра іграў Бобчынскага). Напэўна, вырашальным у маім выбары было тое, што ў самога нешта стала атрымлівацца: калі нехта цябе слухае і смяецца, а пасля яшчэ і пляскаюць у ладкі...

Таму пайшоў у тэатральны інстытут. Ён тады месціўся ў памяшканні опернага тэатра. Курс набіраў Канстанцін Мікалаевіч Саннікаў, але ён быў на гастролях. Таму Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў вёў набор для Саннікава. Я быў залічаны. Мы месяц займаліся, а Саннікава ў вочы не бачылі. А калі ён вярнуўся з гастроляў, то зноў наладзіў нам іспыт — каб пазнаёміцца, каго яму «падсунулі». Быў патрабавальны і вельмі ўважлівы да кожнага з нас. Казаў нам пільна назіраць за людзьмі, прыкмячаць дэталі, каб быць дакладнымі, бо на сцэне не можа быць незаўважных дробязяў. Шмат што ў прафесіі залежыць ад таго, хто вучыць — што ён сам умее.

— Як так атрымалася, што пасля заканчэння вас адразу накіравалі ў Купалаўскі, які на той час ужо быў легендарным тэатрам?!..

— Мы выпусціліся ў 1957 годзе, і тады быў першы вялікі набор у тэатр. Але з той нашай вялікай групы цяпер толькі двое засталіся — Марыя Георгіеўна Захарэвіч і я.

Мы прыйшлі, калі заснавальнікі гэтага тэатра былі ў найлепшай творчай форме. Праўда, яшчэ студэнтам я прыходзіў у «масоўку». Але паміж сабой мы гаварылі: «Удзельнічаю ў народнай сцэне». У спектаклі «Паўлінка» сядзеў на адной лаве з Глебам Паўлавічам Глебавым. І танцаваў там «польку-матылька» і «Лявоніху». А ў спектаклі «Салавей» выносіў Стафаніі Міхайлаўне Станюце маленькую лавачку. Тады мне было 18-19 гадоў.

То быў тэатр вялікай жыццёвай праўды. Тут працавала цэлая дынастыя Уладамірскіх на чале з Уладзімірам Іосіфавічам, народным артыстам Беларускай ССР і СССР. Ды з такімі ж высокім званнямі былі Глеб Паўлавіч Глебаў, Барыс Віктаравіч Платонаў, Павел Сцяпанавіч Малчанаў... Пра што мы кажам? Уся трупа Купалаўскага — гэта сапраўднае суквецце майстроў. Калі трэба было закурыць, то артыст гэта абыгрываў так, як у жыцці: тытунь прасеяў, а нешта, можа, і прасыпалася, пасля самакрутку рабіў...

— Ці быў у вас любімы рэжысёр?

— Вядома. Вельмі падабаўся ўсім Барыс Уладзіміравіч Эрын. Нават калі ён прыязджаў на пастаноўку з Масквы і хутка з’язджаў. Але гэта былі выдатныя спектаклі: «Ліса і вінаград», «Забыты ўсімі», «Трэцяя патэтычная». А пасля стаў галоўным рэжысёрам і пачаў кіраваць: каму якую ролю даць, глядзеў, хто даўно не іграў. Чалавек, які кіруе тэатрам, акрамя творчых функцый, павінен ажыццяўляць яшчэ і дыспечарскія. Гэта складана. Ён разумеў, што нельга перарабляць акцёрскую індывідуальнасць. А тут што ні артыст — сапраўдная індывідуальнасць: і характар адчуваўся, і нацыянальны каларыт маглі перадаць. А хто ўсіх арганізаваў? Легендарны Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч.

— Як карыфеі рэагавалі на вас, на моладзь?

— Маша Захарэвіч ужо рэпеціравала будучы студэнткай, шмат з кім была знаёмая. Мы амаль усіх ведалі дзякуючы працы на «народнай сцэне». І яны нас ведалі. А калі прыйшлі працаваць у трупу, то адразу з’ехалі з тэатрам на гастролі. Я ведаў усе ролі Глеба Паўлавіча і не толькі яго. Аднойчы ў «Паўлінцы» Здзіслаў Стома, які іграў Пустарэвіча, раптам захварэў, а тут гастролі. І я выйшаў на замену, бо ведаў тэкст. А самы першы мой увод быў яшчэ ў саннікаўскі варыянт «Канстанціна Заслонава», дзе я іграў спачатку Смалягу, а пазней прызначылі на ролю Кроплі, таму што быў цалкам у матэрыяле.

— Тады ў Купалаўскім было шмат спектакляў аўтараў-сучаснікаў. Ці быў любімы драматург?

— Так, тады ставілі Губарэвіча, Маўзона. А я вельмі сябраваў з Андрэем Макаёнкам. Аднойчы пытае: «Ведаеш, што я для цябе пішу маналогі?» — «Не, не ведаю». — «Неяк зойдзеш, пачытаю»... Так атрымалася, што яго п’есы добра клаліся на маю акцёрскую прыроду. У яго п’есах было шмат гумару, іроніі. Як я люблю. Напэўна, ён звярнуў на гэта ўвагу. Быў чулы як аўтар і як чалавек. Калі Макаёнак прыходзіў у тэатр, значыць, увечары будзе добрая вячэра... Я быў заняты ва ўсіх яго п’есах, акрамя першай і апошняй.

І вось тут для мяне застаецца загадка. Барыс Луцэнка паставіў бліскучы спектакль «Зацюканы апостал» у нашым тэатры. Потым яшчэ два разы ставіў — у кіно і ў тэатры імя Горкага. Але чамусьці не атрымалася так жа ярка. Зноў жа «Раскіданае гняздо» — у нас быў спектакль маштабны, вывозь яго і паказвай нацыянальны беларускі тэатр. А потым і ў кіно, і ў рускім тэатры быў ужо зусім іншы спектакль.

— Ёсць магія Купалаўскага?

— Напэўна, усё ідзе ад каранёў, ад разумення жыцця. Сёння гэтага бракуе. У нечым блізкая таму Купалаўскаму Тамара Міронава, з якой мы «Вечар» ігралі паводле Аляксея Дударава. Нешта ў ёй ёсць падобнае на Галіну Кліменцьеўну Макараву — у той быў магутны характар, індывідуальнасць. Я з ёй шмат дзе іграў: «Трыбунал», «Паўлінка», «Таблетка пад язык», «Жарсці па Аўдзею», «Святая прастата»... Калі Кліменьцьеўна, скажа, то як прыпячатае — і я сапраўды баяўся нешта не тое зрабіць або недапрацаваць. Калі ігралі «Трыбунал», то ўжо за заслонай пытала: «Ці не балюча было сёння?..» Бо калі лупіла рамянём ці лейцамі, то, як і належыць, — ад душы. Мне пад нагавіцы нават падкладвалі тоўсты слой ваты, таму што сінякі заставаліся. Мы ўсё рабілі па-сапраўднаму.

«Трыбунал» паставіў Валерый Раеўскі. Ён гадоў трыццаць прапрацаваў у тэатры. І шмат што з Макаёнка ставіў. Ён прымушаў артыста страсянуць самога сябе — часам здавалася, што пяць слоў сыграць больш складана, чым ролю... Ён жа ў Любімава пабыў на стажыроўцы, дык і ў нас хацеў зрабіць тэатр, не падобны на іншыя. Але я з ім кожны дзень не сустракаўся, у яго была кампанія, з якой яны ездзілі на рыбалку, а я не рыбак...

Эрын працаваў інакш. Прыедзе, паставіць, усе ачмурэюць — а ён і з’ехаў ужо. Галоўнае, каб рэжысёр прымусіў мяне мысліць і дзейнічаць. Нават калі з ім проста сустракаешся — пра што б ні размаўлялі, усё роўна думаеш пра п’есу, пра ролю...

— Ці ёсць любімая?

— Неяк для анкеты згадваў, колькі сыграў. Каля 200 роляў. Але можна вылучыць пяць, пра якія варта пагаварыць. Ну, сем. Можа дзесяць...

Самая любімая, напэўна, Цярэшка Калабок з «Трыбунала». Потым — галоўны герой спектакля «Страсці па Аўдзею». Яшчэ ў мяне была роля Дармідонта ў спектаклі «Позняе каханне» Астроўскага, які аднавіла Ірына Фларыянаўна Ждановіч. Лідзія Ржэцкая маму іграла, а Станюту ёй далі ў дапамогу на змену. Але з Ржэцкай і Станютай — гэта былі два розныя спектаклі, таму што не падобныя індывідуальнасці. Нідзе чамусьці не ўспамінаюць гэты спектакль, можа, мала бачылі ці наогул не бачылі наш варыянт. А там быў заняты увесь наш найлепшы склад — «выязны», як казалі тады. Мне самому падабалася, і іншым выканаўцам. Як мне было не верыць самой Лідзіі Іванаўне, калі яна казала, што ў мяне сёння добра атрымалася?..

Яна ўмела быць пераканаўчай. Бывала, прыедзем у калгас, а там цёпла прымалі Цярэшку Калабка ці дзеда Цыбульку («Таблетка пад язык»), моцна смяяліся. А пасля да Лідзіі Іванаўны прыходзілі за заслону бабулі: «Стань ты ў нас старшынёй!..» Пасля таго як пабачылі ў спектаклі, дзе яе пыталі: «А што ты рабіла пры акупацыі?» — «Ах, што я рабіла?» — і ў наступным выхадзе з’яўляецца ў парадным пінжаку з ордэнамі: «Во, што я рабіла!..» Як да такіх выпадкаў ставіцца? З удзячнасцю: значыць, глыбока кранула. Чалавека зачапіць можна толькі сцэнічнай праўдай.

У нашым тэатры было так: калі акцёр выйшаў, то ён ведае, навошта. Галоўнай была дакладная думка, а яе забяспечвала канкрэтнае дзеянне. Можна было выручыць спектакль, калі нехта захварэў, можна было ўвесці іншага артыста, і ён іграў, што трэба... А бываюць такія майстры на ўводы, як Сцяпан Сцяпанавіч Бірыла. Едзе на выязны граць п’есу, якую яшчэ нават не чытаў. Тут чытае, тут грае ў карты, але выходзіць — і працуе. А ёсць такія акцёрскія індывідуальнасці, якім трэба было падрабязна растлумачыць, што ў яго за персанаж. Павел Кармунін прыехаў з Татарстана. Помню, як ён з акцэнтам, падобным на грузінскі, казаў «каханенькі-родненькі». Першая яго роля была ў спектаклі «Я, бабуля, Іліко і Ларывон». Як з грузінскім акцэнтам навучыўся, так і ў іншыя ролі яго дадаваў. Аўгуст Мілаванаў першы гэта заўважыў і аднойчы яму таксама нешта адказаў з грузінскім акцэнтам. Было такое недзе на выездзе...

— Што для вас паняцце «купалавец»?

— У мяне ёць разуменні і ўяўленні, але ж яны не заўсёды могуць быць выкананы, бо я памятаю найлепшыя ўзоры, найлепшых акцёраў. Калі ў спектаклі ёсць дакладная думка — тое, чаго без добрага рэжысёра не атрымаецца. Таксама важна ўмець перадаць адчуванне, што гэта адбываецца сёння, тут, зараз, упершыню — таксама нехта павінен накіраваць. Калі не жывуць, а гараць, калі не змаўкаюць, а нямеюць, калі не здзіўляюцца, а агаломшваюцца — вось такое месцамі я бачыў у гэтым тэатры. Раней, і не з маім удзелам. Гэта калі вобразна.

— Але ж у вас і фільмаграфія сур’ёзная. Дзе вы больш раскрываліся?

— Вядома, у тэатры. Кіно, што, — прыйшоў, за дзень адну фразу знялі. Ну, добра, яна лягла, і вобраз прыдуманы ўдала. Але мне самому не асабліва падабалася, што атрымлівалася... Хіба што магу згадаць фільм Вані Паўлава «Свежына з салютам». Іншая справа — тэлеспектаклі паводле нашых купалаўскіх пастановак. Але я і на радыё быў шмат у чым задзейнічаны. Нават крокі Леніна іграў! Неяк прыйшоў Павел Малчанаў у студыю, а надвор’е ў той дзень было лагоднае, у яго быў мягкі абутак — не чуваць крокаў. Прыбралі дыван у студыі — усё адно не чуваць крокаў. А я прапанаваў: «Давайце я прайду, у мяне пантофлі скураныя з абцасамі...» І я да трыбуны бадзёра пракрочыў, а там Павел Сцяпанавіч ужо казаў за Леніна: «Таварышы!..»

— Пры такім адкрытым характары ці шмат у вас у жыцці сяброў?

— Сяброў шмат не бывае... Але былі тыя, з кім лёс звёў надоўга. З Віктарам Тарасавым, напрыклад, сябравалі яшчэ са студэнцтва. Яго тата быў ваенны, яны шмат ездзілі па Саюзу, а мама яму пасылкі дасылала і пра мяне не забывала: «...А для Геначкі — шкарпэткі». Мы ж у адным інтэрнатаўскім пакоі жылі. А цяпер мой сябра — скульптар Іван Міско. Ён зрабіў мой партрэт, лічу, вельмі ўдалы.

— Каб пражыць доўгае насычанае жыццё, павінен быць надзейны тыл. Ці ёсць у вашым жыцці жанчына, якая яго забяспечыла?

— Так, ёсць, мая жонка Ніна. Такую, як яна, не адразу і знайшоў. А з ёю ніколі хатніх клопатаў не меў — усё маё жыццё вакол тэатра круцілася. Мала таго што свае ролі, дык раптам маглі патэлефанаваць: нехта захварэў, дык ішоў на замену. Трэба на радыё — пабег... А яна не мела ніякіх адносінаў да тэатра, пазнаёміліся выпадкова. Маёй прыхільніцай не была. А потым стала.

— Вы атрымалі званні народнага артыста Беларусі і народнага артыста СССР. Ці паўплывалі яны на творчы імпэт?

— Яны ўплываюць хіба што на тое, што цябе абслугоўвалі ў лечкамісіі... А потым жыццё і праца ідуць далей. Уладзімір Іосіфавіч Уладамірскі быў увесь у ордэнах. Карыфей, стаў другім пасля Галубка народным артыстам БССР яшчэ да вайны, а пасля і званне народнага артыста СССР атрымаў. Хадзіў важна, з палкай — яна ў яго была з адметнай загнутай ручкай з сабакам наверсе. Вось гэта ішоў артыст!.. А я цяпер іду, нібыта Аркашка з «Лесу» Астроўскага: бярэцік — і наперад. Раней былі артысты — дык артысты! Глядзеў на іх і разумеў, што тэатр — гэта напраўду храм. І калі ты ў ім, то трэба не проста служыць, а «свяшчэннадзейнічаць».

Загаловак у газеце: Купалавец