Імкліва мяняецца свет, сціраюцца паняцці маралі і прыстойнасці, паціху-памалу рушацца спрадвечныя сямейныя традыцыі. Маладыя (і ўжо, здаецца, не толькі) досыць лёгка збягаюцца ды разбягаюцца і ўсё чыста выносяць «на языкі» — выкладваюць у інтэрнэт. Ну ніякіх сакрэтаў больш, ніякага асабістага жыцця! Гэта некалі…

Пасля вайны хатка ў нас была — не прывядзі гасподзь: маленькая, цесная, але жанкі збіраліся часта: нешта расказвалі, спявалі, жартавалі. Найстарэйшая — удава Агата — звычайна маўчала, не ўступала ў размовы, але ж тады…

— Жыццё ў мяне змалку было няпростым, — прызналася яна. — У чатыры гадкі засталася круглай сіратой, апынулася ў дзіцячым прытулку пры панскім двары. Нас там штораніцы падымалі, строілі ў дзве шарэнгі перад дзвярыма пані. У пэўны час яна выходзіла са сваёй спачывальні, і мы, усе дзеці, павінны былі павітаць яе, пацалаваць руку.

Я — дарма што малая — не разумела, навошта ёй гэта, прычым спрасонку, нават не памыўшыся?!

Не хацела я цалаваць руку і не цалавала. Такім чынам трапіла да пані ў няміласць: мяне вельмі рана адправілі працаваць у бальніцу, прымушалі рабіць усё, што па сілах і не па сілах... Шмат батрачыла яшчэ, каб хоць нешта мець на пасаг.

Не ведаю, як тады выжыла, якім цудам замуж пайшла.

Удавец узяў (яго жонка ў родах памерла) — прывёў у сваю хаціну, у вялікую сям’ю.

Пра залвіц (мужавых сясцёр) і дзевера (яго брата) слова дрэннага не скажу. А вось свёкар — чалавек быў суровы: усю сям’ю ў кулаку трымаў.

Паспрабаваў неяк і мяне правучыць, дык я, уцякаючы, так ляснула яго дзвярыма па лбе, што ён спачатку зарокся сваю ўладу паказваць, а потым і зусім нас аддзяліў: жывіце, маўляў, як хочаце.

Ну мы і пачалі.

Помню, сабралі ўраджай са свайго надзелу, мяхоў колькі мой гаспадар у млын павёз. Я з дзецьмі дома засталася, нешта раблю, чакаю…

Гэта ўжо ў прывычцы было, бо муж — і танцор, і пяюн... Дзе фэст, там і ён... У любой бяседзе мог рэй павесці — вось яго і запрашалі.

Цвярозым — з хрэсьбін, з выпраў, з вяселляў — ён, вядома ж, не вяртаўся, але і пад плотам ніколі не ляжаў. А тут раптам з... млына людзі ў хату прынеслі — як нежывога. Пытаюся: «Дзе ж мука?» — «Няма, — кажуць, — твой гаспадар у карты прайграў».

Пры чужых не стала ні сварыцца на яго, ні плакаць: падзякавала людзям, што не кінулі. А далей... Неяк здужала — запіхнула гаспадара галавой у падпечак (рукі па швах, каб не вылез), падрыхтавала добры дубец і стала чакаць, калі ён прачухаецца.

Не помню, колькі там часу прайшло, але ж пачула, што мармытаць пачаў.

Разумею, што цесна яму, што цёмна, што павярнуцца не можа, вылезці — і пагатоў... А да ўсяго яшчэ і я з той злосці дубцом па ім — за гарэлку, за карты, за тое, што хлеба ў хаце ні крошкі... І не спячы яго ні сёння, ні заўтра, бо няма з чаго…

Адвяла душу!

Муж — то маўчаў, то лаяўся, потым прасіцца стаў.

Паслухала, хоць і страшна было, выцягнула з падпечка. А ён, бедны, слова благога мне не сказаў — ні тады, адразу, ні потым. Выскачыў з хаты, з’ездзіў да млынара — прывёз трохі мукі. Мы неяк выкруціліся. А галоўнае, — падкрэсліла жанчына, — у карты мой чалавек больш ніколі не гуляў — на ўсё жыццё зарокся.

...Гэта — даўняя гісторыя. Але ж я паспрабавала «перанесці» яе з тых часоў у сённяшнія і прыйшла да высновы, што цяпер, калі б «хлеба ў хаце ні крошкі», жонкі, напэўна, не даравалі б сваім мужам — падалі б на развод.

Не трэба казаць, і што зрабілі б мужы, калі б іх «галавой у падпечак». Нябось, да бойкі дайшло б, да міліцыі, а то і да турмы.

Іншымі словамі, развалілася б сям’я, у няпоўнай бог ведае, якімі выраслі б дзеці. А так…

У Булгакава была прымаўка: першая жонка — ад Бога, другая — ад людзей, трэцяя — ад д’ябла. Муж, напэўна, таксама?.. Калі ён, другі ці трэці, будзе яшчэ — у тых, хто так смела «збягаецца і разбягаецца».

Любоў ЧЫГРЫНАВА

г. Мінск