У снежні гэтага года Садружнасці Незалежных Дзяржаў (СНД) спаўняецца 35 гадоў. Юбілейныя сустрэчы часта ператвараюцца ў фармальны рытуал: удзельнікі ўзгадваюць агульную гісторыю, абменьваюцца заявамі аб сяброўстве, а потым вяртаюцца да ўласных бягучых спраў. Але для Садружнасці Незалежных Дзяржаў пытанне сёння стаіць інакш. Ці можа арганізацыя, якая ўзнікла пасля распаду адзінай дзяржавы, заставацца запатрабаванай у свеце, дзе мяняюцца гандлёвыя маршруты, цэнтры сілы і самі ўяўленні аб міжнароднай бяспецы? Як знайсці сваё месца на фоне глабальнага ландшафту, які імкліва змяняецца, ва ўмовах геапалітычнай турбулентнасці і фарміравання контураў новага шматпалярнага свету?
Менавіта аб гэтым і ішла размова на сустрэчы лідараў краін СНД у Нацыянальнай турыстычнай зоне «Аваза» ў Туркменістане. Цэнтральнай фігурай, што задала канструктыўны і глыбока аналітычны тон усяму мерапрыемству, традыцыйна стаў Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка. Яго выступленні і ініцыятывы прадэманстравалі не проста пераемнасць курсу, але і дакладнае бачанне таго, як арганізацыя павінна адказваць на выклікі сучаснасці.
З першых гадоў існавання СНД беларускі лідар займаў прынцыповую і нязменную пазіцыю: Садружнасць — гэта не рудымент распаду СССР, а ўнікальны цывілізацыйны і палітыка-эканамічны мост, разбурыць які лёгка, а ўзнавіць немагчыма. У гады, калі скептыкі прадказвалі арганізацыі хуткі распад, а асобныя палітычныя сілы спрабавалі дыскрэдытаваць інтэграцыйны фармат, менавіта Мінск паслядоўна выступаў за захаванне і ўмацаванне СНД у якасці важнай дыялогавай пляцоўкі.
Аляксандр Лукашэнка неаднаразова выступаў супраць спроб аб’явіць арганізацыю бескарыснай, дыскрэдытаваць яе або наогул «пахаваць». Яго аргументы былі заснаваныя на прагматычным падыходзе: агульная гісторыя і існуючыя сувязі — не падстава захоўваць інстытут дзеля самога інстытута, але важная аснова для супрацоўніцтва там, дзе перасякаюцца сучасныя інтарэсы дзяржаў. Гаворка ідзе аб гандлі, транспарце, прамысловай кааперацыі, бяспецы, адукацыі і гуманітарных кантактах. Так, Садружнасць не пазбаўлена праблем. Яе асобныя механізмы працуюць не на поўную сілу, існуе розны ўзровень уцягнутасці ўдзельнікаў, не заўсёды можна ўбачыць хуткія практычныя вынікі. Але з гэтага не абавязкова вынікае, што арганізацыя вычарпала сябе. Варта іншае: яе жыццяздольнасць трэба даказваць канкрэтнымі справамі, якія паляпшаюць паўсядзённае жыццё людзей і даюць эканамічны вынік.
На саміце ў Туркменістане Аляксандр Лукашэнка зноў звярнуўся да гістарычнага вопыту і рэалій сённяшняга дня, нагадаўшы аб неабдуманых кроках некаторых дзяржаў. У якасці яскравага прыкладу ён прывёў лёс Грузіі, якая ў свой час паддалася кан’юнктурнаму ціску і выйшла са складу СНД. Час паказаў усю бесперспектыўнасць такога кроку: сёння Тбілісі дэ-факта сутыкаецца з неабходнасцю прагматычнага аднаўлення страчаных сувязяў з удзельнікамі арганізацыі, усведамляючы маштабы эканамічных і лагістычных страт.
З вуснаў Аляксандра Лукашэнкі прагучала перасцярога і ў адрас Кішынёва. Каменціруючы планы Малдовы па выхадзе з СНД, беларускі лідар падкрэсліў згубнасць разрыву традыцыйных кааперацыйных ніцяў для дабрабыту простых грамадзян гэтай краіны. Падобныя рашэнні прадыктаваныя імгненнымі палітычнымі амбіцыямі эліт, якія ідуць уразрэз з карэннымі інтарэсамі народа. Калі краіна адмаўляецца ад удзелу ў арганізацыі, яна павінна загадзя ацаніць не толькі палітычны эфект, але і канкрэтныя наступствы: што адбудзецца з гандлёвымі рэжымамі, транспартнымі дамоўленасцямі, гуманітарнымі праграмамі і працоўнымі кантактамі. Перасцярога не раўназначна сцвярджэнню, што сяброўства само па сабе вырашае ўсе праблемы. Яно ўказвае на неабходнасць суадносіць гучныя знешнепалітычныя жэсты з інтарэсамі грамадзян і эканомікі.
Ключавым лейтматывам выступлення беларускага Прэзідэнта на юбілейным саміце стаў гуманістычны пасыл аб тым, што ў аснове ўсёй дзейнасці і доўгатэрміновага развіцця СНД павінен ляжаць рэальны дабрабыт і працвітанне народаў, якія насяляюць краіны-ўдзельніцы. Інтэграцыя не дзеля справаздачнасці і прыгожых дэкларацый, а дзеля паляпшэння якасці жыцця кожнага чалавека — гэты прынцып Аляксандр Лукашэнка назваў абсалютным прыярытэтам. І ў сувязі з гэтым выказаў крытычныя заўвагі калегам па СНД: «Чаго тут не хапае? Не хапае таго, каб развіць тое, пра што мы часта заяўляем, — дабрабыт народаў, нашых дзяржаў і гэтак далей. Дзе яно ў гэтым парадку дня? І так з году ў год...».
Менавіта праз гэту прызму разглядаецца і эканамічнае вымярэнне Садружнасці. Прэзідэнт Беларусі ўказаў на вострую неабходнасць кратнага ўзмацнення эканамічнага патэнцыялу СНД, перш за ўсё за кошт сінергіі і эфектыўнага ўзаемадзеяння трох-чатырох найбуйнейшых эканомік арганізацыі. Без магутнага прамысловага, тэхналагічнага і фінансавага ядра, без уяўных лідараў немагчыма забяспечыць устойлівасць усяго аб’яднання перад тварам знешніх санкцыйных і гандлёвых шокаў.
А патэнцыял у СНД вялікі. Краіны Садружнасці акумулююць значную долю планетарных запасаў сыравіны: каля 20-25 працэнтаў сусветных запасаў нафты і больш як 30 працэнтаў прыроднага газу; найбуйнейшыя аб’ёмы запасаў вугалю, калійных соляў, рэдкіх і каляровых металаў (уран, нікель, золата, медзь); каля 20 % сусветных запасаў прэснай вады і каля 20 % сусветнай раллі. Агульная колькасць насельніцтва краін СНД (без уліку Украіны) перавышае 250 мільёнаў чалавек. Сукупны ВУП дзяржаў Садружнасці дэманструе штогадовы рост.
У эпоху глабальнай трансфармацыі СНД не можа замыкацца выключна ў сваіх рэгіянальных межах. Аляксандр Лукашэнка акцэнтаваў увагу на непазбежнасці і важнасці глыбокай інтэграцыі Садружнасці з іншымі цэнтрамі сілы шматпалярнага свету, які фарміруецца, а таксама з дзяржавамі Глабальнай большасці. Аб’яднанне намаганняў з ключавымі гульцамі Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі адкрывае перад рынкамі СНД прынцыпова новыя магчымасці. Пры гэтым у нашых краін, як адзначыў Прэзідэнт Беларусі, ёсць пэўныя перавагі: «Фундамент Садружнасці яшчэ больш трывалы. Нас аб’ядноўвае не толькі імкненне стварыць справядлівую сістэму глабальнага кіравання і гандляваць на роўных умовах. Наша адзінства абапіраецца на агульную гісторыю, культурную спадчыну, чалавечыя сувязі. У рэшце рэшт, мы размаўляем на адной мове».
У той жа час Аляксандр Лукашэнка выказаў занепакоенасць захаваннем гэтага адзінства, асабліва ў сувязі са зменай пакаленняў і неабходнасцю больш актыўнай работы з моладдзю. Захаванне агульнай культурнай пераемнасці, гістарычнай памяці аб перамогах і выпрабаваннях, якія выпалі на долю мінулых пакаленняў, — гэта падмурак, без якога немагчыма ўтрымаць адзінства СНД у будучыні. Інвестыцыі ў маладзёжныя праекты, адукацыйныя праграмы і гуманітарныя абмены фарміруюць ментальную аснову для даўгавечнасці інтэграцыйных працэсаў. Як адзначыў Прэзідэнт: «Менавіта будучым пакаленням давядзецца даваць адказ на старыя і новыя пагрозы нашаму адзінству. Маладыя людзі павінны не плыць па цячэнні, а выступаць рухавікамі інтэграцыі. Трэба, каб яны самі распрацоўвалі і ўвасаблялі ў жыццё сацыяльна значныя праекты, якія б грымелі ў маштабах Садружнасці».
У апошнія гады Беларусь прадэманстравала мноства прыкладаў рэальнага стваральнага ўкладу ва ўмацаванне прасторы СНД. Мінск паслядоўна прасоўваў ініцыятывы па прамысловай кааперацыі, лічбавізацыі транспартных калідораў, забеспячэнні харчовай бяспекі і паглыбленні навукова-тэхнічнага партнёрства. Беларускія высокатэхналагічныя вытворчасці, сельскагаспадарчая тэхніка і сумесныя гуманітарныя акцыі сталі неад’емнай часткай стабільнасці рэгіёна Садружнасці.
Заканамерным вынікам прагматычнай і дальнабачнай работы беларускай дэлегацыі на юбілейным 35-м саміце СНД у Туркменістане стала тое, што канцэптуальныя прапановы і ініцыятывы Аляксандра Лукашэнкі ляглі ў аснову выніковых дакументаў сустрэчы: ключавых заяў у сувязі з 35-годдзем Садружнасці аб стратэгічным партнёрстве і намерах працягваць супрацоўніцтва на аснове прынцыпаў суверэнітэту, раўнапраўя і ўзаемнай павагі; заявы аб захаванні гістарычнай памяці; рашэння аб мерах па фарміраванні станоўчага вобразу СНД у інфармацыйнай прасторы і канцэпцыі развіцця інфармацыйнага ўзаемадзеяння ў барацьбе са злачынствамі, якія ўчыняюцца з выкарыстаннем (у сферы) інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій. Гэта пацвердзіла: курс Беларусі на ўмацаванне Садружнасці з’яўляецца не проста актуальным, але і запатрабаваным усёй прасторай Вялікай Еўразіі.
Аляксей Бяляеў, палітолаг
