Вы тут

Крывавы след хатынскіх катаў


Сёння ўсяму свету вядома, што трагедыя беларускай вёскі Хатынь на Лагойшчыне, спаленай разам са 149 жыхарамі ў сакавіку 1943 года, жорскія расправы з партызанамі і мірнымі жыхарамі Міншчыны і Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці — справа рук паліцаяў 118-га ўкраінскага батальёна. А далейшы шлях катаў пралягаў па Гродзенскай вобласці.
Пачаткам дзейнасці калабарантаў на новым месцы стала забойства начальнікам штаба батальёна Рыгорам Васюрам ні ў чым не вінаватага падлетка па прозвішчы Пудзелка на станцыі Наваельня Дзятлаўскага раёна. У хлопца, які бег па пероне, бразгала накрыўка чайніка. Васюры гэта не спадабалася. Ён затрымаў падлетка і стрэліў яму ў галаву з пісталета.
У ліпені 1943 г. батальён на працягу двух тыдняў знаходзіўся ў Навагрудку. Адтуль ён быў накіраваны ў Налібоцкую пушчу для ўдзелу ў карнай аперацыі супраць партызан і мірных жыхароў пад кодавай назвай «Герман». 118-ы батальён разам з іншымі гестапаўска-паліцэйскімі фарміраваннямі наступаў з боку Любчы, Іўя, Карэлічаў. А з усходу рухаліся іншыя карнікі, у тым ліку з эсэсаўскага батальёна Аскара Дзірлевангера — яшчэ аднаго ката Беларусі. Вялі баі з партызанскімі атрадамі, расстрэльвалі западозраных у сувязі з імі людзей, захоплівалі моладзь для адпраўкі ў Германію, рабавалі і палілі вёскі.
Сярод іншых трапіла ў рукі паліцэйскіх са 118-га батальёна Люда Сечка, дзяўчына з вёскі Чарэшля Навагрудскага (былога Любчанскага) раёна. Сувязную партызанскага атрада імя Катоўскага выратавала ад расправы толькі тое, што ніхто пра яе дзейнасць не ведаў. Разам з іншымі хлопцамі і дзяўчатамі Любу на аўтамашыне прывезлі на чыгуначную станцыю Наваельня і запіхнулі ў таварны вагон. Але да Германіі Люда не даехала: каля Баранавічаў у прыцемках яна выскачыла з цягніка і вярнулася ў свой партызанскі атрад.
Карная аперацыя «Герман» доўжылася з 4 ліпеня па 9 жніўня 1943 г. Паводле нямецкіх трафейных дакументаў, яна была выніковай. У сталіцу рэйха паведамлялі, што на тэрыторыі Навагрудскага, Іўеўскага, Карэліцкага раёнаў Гродзенскай вобласці, Валожынскага і Стаўбцоўскага раёнаў Мінскай вобласці падчас аперацыі забілі 4280 «бандытаў» (партызан), у тым ліку шэсць камандзіраў і двух камісараў, узялі ў палон 6654 чалавекі, у якасці рабочай сілы захапілі 9065 мужчын, 7801 жанчыну і 4178 дзяцей, рэквізавалі 6766 кароў, 9570 авечак, 1517 свіней, спалілі каля 75 населеных пунктаў.
Аднак на справе гэта выглядала інакш. Так, партызаны ўступалі ў бой, але такіх ахвяр яны не панеслі. Толькі адзінкі загінулі ці былі паранены, у палон ніхто не здаваўся. Пра гэта сведчыў, у прыватнасці, Міхаіл Лідзеяў, былы камандзір партызанскага атрада імя А. Андрэева брыгады «За савецкую Беларусь», які дзейнічаў у зоне Налібоцкай пушчы. Партызаны, калі станавілася відавочнай няроўнасць сіл, адыходзілі ў лес. А значыць, за перададзенай у Берлін статыстыкай забітых і ўзятых у палон стаялі пераважна жыцці і пакуты мірных жыхароў, якія дапамагалі партызанам.
У Лучынскім бары Налібоцкай пушчы, каля вёскі Каменная Слабада знайшлі сабе сховішча некалькі яўрэйскіх сем'яў з Іўя і суседніх вёсак: Бакшты, Ладзуны і іншых. Жанчыны, дзеці, старыя — з паўсотні чалавек (дакладная колькасць невядомая) жылі ў трох вялізных зямлянках. Гэта быў іх апошні зямны прыстанак: карнікі са 118-га батальёна закідалі зямлянкі з людзьмі гранатамі. Жахлівыя сляды таго зладзейства ўбачылі гродзенскія следчыя (аўтар гэтага артыкула — адзін з іх), якія праз чвэрць стагоддзя пасля вайны вывучалі «баявы» шлях гэтага батальёна па беларускай зямлі.
Адзін з былых паліцаяў, удзельнік расправы, на допыце паведаў аўтару гэтых радкоў, што ў лесе яны затрымалі прыгожую дзяўчыну гадоў васямнаццаці-дзевятнаццаці. Яна, бяззбройная, была ў дазоры каля тых зямлянак, дзе хаваліся яўрэйскія сем'і. Паведамілі ў штаб батальёна. Хутка сюды прыскакаў на кані сам начальнік штаба Васюра, пачаў допыт. За інфармацыю пра партызан абяцаў захаваць дзяўчыне жыццё. Палонная не сказала нічога, трымалася з гонарам. Тут жа яе і расстралялі...
У жніўні-верасні 1943 г. 118-ы батальён удзельнічаў у карнай аперацыі пад кодавай назвай «Вандсберг» у Ліпічанскай пушчы, на тэрыторыі Слонімскага, Дзятлаўскага і Мастоўскага раёнаў. Потым штаб батальёна разам з яго шэфам, немцам Кёрнерам і здраднікам Васюрам, размясціўся ў Слоніме, а роты дыслацыраваліся ў раёне вёсак Альберцін і Дзераўная. Кёрнер трымаў справаздачу аб выніках карнай аперацыі ў Ліпічанскай пушчы перад высокім начальствам — гаўляйтарам Кубэ і генерал-маёрам паліцыі фон Готбергам. Тады батальёну прысвоілі іншы нумар (63 замест 118) і змянілі форму адзення — з рыжых латвійскіх даваенных мундзіраў на зялёны нямецкі мундзір з карычневым каўняром.
1 кастрычніка 1943 г. батальён перавялі ў Лідскі раён. Штаб знаходзіўся ў Лідзе, куды Васюра перавёз і сваю сям'ю. Тут у яго нарадзілася дачка. Каб адсвяткаваць гэтую падзею, абрабавалі навакольныя вёскі. Адабраныя ў людзей прадукты харчавання, свойскую жывёлу, самагон даставілі ў Ліду на некалькіх павозках. Пакуль рыхтаваліся да застолля, новаспечаны бацька — вельмі люты чалавек, нават да сваіх — заўважыў адкаркаваны і ўжо няпоўны буталь. Да спіны вінаватага ў гэтым прывязалі мяшок з вільготным пяском вагой каля пяці пудоў, і той цэлы дзень поўзаў з ім па пляцы каля штаба. Гэты факт усплыў падчас следства і быў агучаны ў 1986 г. на судзе над Васюрам у Мінску.
У першай палове ліпеня 1944 г. 63-і батальён знаходзіўся ў Гродне, потым разам з адступаючай гітлераўскай арміяй прыбыў у польскі горад Ломжу. Са сваёй сям'ёй — жонкай і трыма дзецьмі, народжанымі падчас вайны, — адступаў на захад і Васюра. На некалькіх фурманках везлі нарабаваную ім у беларускіх сялян маёмасць — галоўным чынам, дробную свойскую жывёлу.
...Летам 1944 г. у французскім горадзе Страсбургу гітлераўцы сфарміравалі з паліцэйскіх 62-га і 63-га батальёнаў, якія адступілі з тэрыторыі Украіны і Беларусі, брыгаду імя Зінгеля. Яе размясцілі ў ваенным гарадку Вальдагон паблізу горада Безансон. Там паліцэйскія вялі баі з французскімі партызанамі і народнымі апалчэнцамі арміі Шарля дэ Голя. Частка паліцэйскіх з ліку радавых напярэдадні капітуляцыі Германіі далучылася да французскага Руху супраціўлення. Большасць жа працягвала служыць гітлераўскаму рэйху да заканчэння ваенных дзеянняў, а потым усяляк намагалася ўхіліцца ад рэпатрыяцыі на Радзіму. Тыя, каму гэта ўдалося, рассеяліся па ўсім свеце. Адзін з іх, 91-гадовы Уладзімір Катрук, сёння жыве ў Канадзе. Яго вылічыў летась цэнтр Сімона Візенталя, які займаецца вышукам жывых нацысцкіх злачынцаў. Праваабаронцы гэтага цэнтра заклікаюць канадскія ўлады экстрадзіраваць Катрука ў Еўропу, каб ён прадстаў перад судом.

Яўген ДАЛІДОВІЧ,

удзельнік Вялікай Айчыннай
вайны, былы старшы следчы-
крыміналіст па асабліва важных справах упраўлення КДБ
па Гродзенскай вобласці,

Святлана МАРОЗАВА,
доктар гістарычных навук, прафесар ГрДУ імя Янкі Купалы

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

...Гэты вясковец быў вельмі шчыры працаўнік, да таго ж ніколі не квапіўся на чужое, нават на калгаснае

Грамадства

Чаму 14 лістапада варта лічыць днём яднання?

Чаму 14 лістапада варта лічыць днём яднання?

З прапанаваных для абмеркавання дат, адна з якіх можа стаць Днём народнага адзінства — 14 лістапада.

Грамадства

Анёл па імені Алена. Як прадпрымальніца стала сацработнікам

Анёл па імені Алена. Як прадпрымальніца стала сацработнікам

Сацыяльны работнік тэрытарыяльнага цэнтра сацыяльнай абароны насельніцтва Маскоўскага раёна Мінска Алена Сцепаненка працуе на сваім месцы каля двух гадоў.