20 Люты, аўторак

Вы тут

Вендэта наваградскага гатунку


Як спыніць кроўную варожасць: варыянт Адама Міцкевіча прапанаваў Купалаўскі тэатр

Маладому графу ёсць за што помсціць шляхціцу Тадэвушу: кроў прадстаўніка роду Гарэшкаў на яго бацьку, ды й маёмасць — замак — трэба вяртаць. І ніякіх перамоў!.. Калі трэба, мячы дастаць гатовыя ўсе: тыя, хто за Сапліцаў, і тыя, хто за Гарэшкаў. Гонар жа роду абараніць трэба. Кроў пральецца. Але не толькі гаспадароў гэтых земляў... Здаецца, што ўсё безнадзейна: пазабіваюць адзін аднаго. Дзяўчаты губляюць прытомнасць, імкнучыся спыніць сваіх каханых. Але гэта не тое, што насамрэч можа іх спыніць...

Пра тое, што можа іх спыніць, напісаў паэт Адам Міцкевіч у 30-я гады ХІХ стагоддзя, калі знаходзіўся ў Парыжы. Можа, таму, што праз пэўны час і на адлегласці было больш адчувальна тое, што стала глебай для стварэння паэмы «Пан Тадэвуш», буйнога эпічнага твору свайго часу.

На адлегласці Міцкевіч фактычна прызнаваўся ў любові да сваёй радзімы, узгадваючы мілыя краявіды, жыццёвы ўклад, традыцыі бясед, палявання, дух замкаў і вёсачак, сустрэч у карчме ці на балі... Тое, што паўстае з паэмы, нават калі сочыш у ёй за развіццём фабулы: адносін, перыпетый кахання і варожасці галоўных герояў. І зразумела: усе яны прыдуманы ім толькі для аднаго: каб распавесці пра Любоў. Пра высокую любоў да Радзімы, якая прымірае тых, хто не хоча прымірацца. Але праз якую лепш разумееш сутнасць чалавечага кахання да жанчыны — бо рознае разуменне любові да радзімы таксама дапамагае людзям утвараць пары. Міцкевіч распавёў пра тую любоў, якая ў нейкія моманты вымагае ад чалавека поўнага адрачэння ад сябе, сваіх інтарэсаў, выгады, зручнасцяў. І тады становіцца не важна, якая даўжыня і наогул будучыня тваёй дарогі ў гэтым свеце, таму што важна тое, што важна для Яе. Галоўнае — будучыня любімай краіны, памяць пра якую жыве нават тады, калі яе назва не існуе на палітычнай карце свету, як гэта было ў ХІХ стагоддзі. Таму і ў паэме яна называецца па-рознаму ў залежнасці ад таго, хто пра яе гаворыць.

Патрыятызм, у аснове якога ляжыць вечнае пачуццё любові, — тэма актуальная заўсёды. Рэжысёр спектакля «Пан Тадэвуш» Мікалай Пінігін хацеў пагаварыць з намі пра любоў да радзімы і выбраў для гэтага выдатны твор, прасякнуты гэтай любоўю. Цягам спектакля мы разумеем, што ўкладвалася ў гэтае паняцце ў часы Міцкевіча. Але адна справа — паэма. Зусім іншае — спектакль на драматычнай сцэне. Адназначна ацаніць яго немагчыма. Таму засяродзімся на момантах, якія здаюцца больш важнымі і паказальнымі.

тэатр

5. Вы­дат­на, што звяр­ну­лі­ся да цу­доў­на­га тво­ра Міц­ке­ві­ча, яко­га да­гэ­туль шмат хто з на­шых су­гра­ма­дзян пра­цяг­вае па інер­цыі лі­чыць поль­скім паэ­там. Так, пі­саў па-поль­ску, част­ко­ва і таму, што сам стра­ціў ра­дзі­му, вы­му­ша­ны быў з'е­хаць і вес­ці жыц­цё эміг­ран­та. І ме­на­ві­та гэ­тая паэ­ма най­лепш тлу­ма­чыць факт бія­гра­фіі аў­та­ра, да­зва­ляе зра­зу­мець яго тво­ры: ча­му ў іх столь­кі «на­ша­га» — у згад­ках пра ней­кія тра­ды­цыі ці аб­ра­ды, у на­звах і апі­сан­нях края­ві­даў, у ад­люст­ра­ван­ні гіс­та­рыч­ных па­дзей. «Пан Та­дэ­вуш» — твор пра тое, як мож­на за­ста­вац­ца па­тры­ё­там, на­ват стра­ціў­шы ра­дзі­му. Тое, што Міц­ке­віч дэ­ман­стра­ваў сва­ім жыц­цём. І мы яго ба­чым на­па­чат­ку — праў­да, у вы­гля­дзе... пом­ні­ка, які вя­дзе га­вор­ку пра куль­тур­ную ад­мет­насць на­ро­да (на­прык­лад, моў­ную). Але ду­ма­ец­ца, што ме­на­ві­та ў гэ­тым на­ро­дзе ня­ма стаў­лен­ня да Міц­ке­ві­ча як да пом­ні­ка (хоць пом­ні­кі і ёсць): яго ідэі, тэ­мы, дум­кі нам яшчэ спа­сці­гаць і чы­таць, чы­таць...

4. Доб­ра, што ёсць маг­чы­масць чы­таць тво­ры Ада­ма Міц­ке­ві­ча ў пе­ра­кла­дзе на бе­ла­рус­кую мо­ву. І доб­ра, што ёсць маг­чы­масць да­лу­чац­ца да яе праз тэ­ат­раль­ныя па­ста­ноў­кі яго па­эм «Дзя­ды» («Тэ­атр «Ч») і «Пан Та­дэ­вуш» (Ку­па­лаў­скі): заў­сё­ды ёсць част­ка лю­дзей, якія ад­да­юць (на жаль) пе­ра­ва­гу ві­зу­аль­най куль­ту­ры, ім важ­на ўба­чыць ге­ро­яў Міц­ке­ві­ча. Зра­зу­мець паэ­та праз тэ­атр — так­са­ма доб­ры ва­ры­янт. Клю­ча­вое сло­ва тут «зра­зу­мець». Не­ка­то­рым бы­вае да­стат­ко­ва. І ёсць вя­лі­кая част­ка тэ­ат­раль­ных гле­да­чоў, якія звер­нуц­ца да са­мой паэ­мы — да ці пас­ля спек­так­лю. І зро­бяць пра­віль­на: та­му што лі­рызм, рас­тво­ра­ны ў рад­ках паэ­мы, шмат­лі­кіх апі­сан­нях і аў­тар­скіх ад­ступ­лен­нях, на сцэ­не са­сту­пае пер­шын­ство сю­жэ­ту, у якім ёсць ча­ты­ры га­лоў­ныя ге­роі.

тэатр 2

3. Задаволіць цікавасць пэўнай часткі публікі гэтым таксама можна. За каханнем прыгожых паненак з высакароднымі маладымі людзьмі назі-раць забаўна: тагачасны рамантызм, які Міцкевічувасобіў у лініі кахання, можа сёння здавацца трош-кі наіўным, і акцёры іграюць так, каб гэтую наіўнасцьнават падкрэсліць, часам пераводзяць у фарс (ці нез-за сённяшняга нашага лёгкага стаўлення да гэ-тага пачуцця?). Хоць гэтыя словы і развагі Міцкевічпісаў абсалютна сур'ёзна ў адпаведнасці з духамчасу (рамантызм жа!). А развагі, якога хлопца лепшвыбраць і чаму, напэўна, па сутнасці мала змяніліся. І сярод сучасных паненак у час прагматызму таксама знойдуцца такія, хто будзе думаць пра тое, наколькі яе выбраннік шчыра любіць радзіму. Талімэна, напрыклад, пра Тадэвуша гаворыць: «Сапелкава хвароба://апроч айчыны, нішто не даспадобы». Саперніцтва яго з Графам пачынаецца ж таксама на глебе кахання: адзін сустракае Зоську і захапляецца ёй, і другі на яе вока кінуў. Адзін заляцаецца да Талімэны, і другі круціць з ёй. Але ў выніку кожны знайшоў сваю пару па духу. І кожная з паненак гатовая чакаць свайго каханага з вайны.

2. Абодва героі выпраўляюцца на вайну на баку . Напалеона. Граф, падобна да вядомага з гісторыі героя Дамініка Радзівіла, гатовы сфарміраваць сваё войска. Мясцовая шляхта такім чынам мела спадзяванне на адраджэнне сваёй кра і ны. Ксёндз Робак, які ўвесь гэты час уводзіў у курс, што адбываецца ў Еўропе, выканаў місію святара: блаславіў свайго сына Тадэвуша на шлюб. Насамрэч шлюбаў на сцэне два. Усе шчаслівыя і танчаць паланез напярэдадні паходу з генералам Дамброўскім. На гэтым аўтар пакідае сваіх герояў. Далей у Міцкевіча — эпілог, вельмі ўзнёслы, пранікнёны і настальгічны. Шкада, што толькі частка яго высокіх слоў гучыць са сцэны.

1. Адзінае, што заўважна трактаваў Мікалай Пінігін як рэжысёр — менавіта эпілог. Таму што ўвесь спектакль ідзе ўслед за паэмай. «Пан Тадэуш» пастаўлены так, як яго маглі б паставіць у ХІХ стагоддзі, з якога ён родам (хіба што сучасныя магчымасці сцэны дазваляюць карыстацца тэхнікай і відэапраекцыяй). Па сутнасці, мы ўсё ж маем ілюстрацыю і агучванне ідэй паэмы тэатральнымі акцёрамі. Гэта тэатральная пастаноўка паводле класіка Міцкевіча. І пра тое, як любілі радзіму ў ХІХ стагоддзі. Як гатовыя былі ахвяраваць сабой. Момант ахвяры якраз і паказаны ў пастаноўцы: разбітае напалеонаўскае войска ратуецца ад суровай зімы і моцнага снегу, цягне звергнутыя штандары...

0. Гісторыя. Гісторыя і нічога апроч гісторыі..Хоць і хацелася, каб праз гэтую гісторыю падаваліся развагі пра тое, што значыць патры-ятызм у ХХІ стагоддзі. Ці наш беларускі час спы-ніўся, калі нам усё яшчэ здаюцца дужа магутныміідэі стагоддзя ХІХ? Ці жывём? Калі нават у тэатрыжыццё паказваецца павольна, інертна і, здаецца,зусім няма ў ім руху...

Жывём. І справы часу назіраем тут жа. Тадэвуш вуснамі акцёра Паўла Харланчука ў фінале прамаўляе ўзнёслыя словы Міцкевіча з эпілога на фоне брамы, якая на нашых вачах пачынае рассыпацца, пакрывацца мхом, гарыць. Але штосьці з рэшткаў тых брам, палацаў, замкаў дагэтуль захоўвае «Той край убогі, цесны, але шчасны//Як Божы свет, быў гэткі наш уласны!»

Ларыса ЦІМОШЫК. Фота Аляксандра ДЗМІТРЫЕВА

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Ужо каторы год жыхары змагаюцца супраць агульнай паркоўкі ў двары

Ужо каторы год жыхары змагаюцца супраць агульнай паркоўкі ў двары

Гаспадары двара расказваюць, што раней тры заезды ў двор перакрывалі дэкаратыўныя металічныя вароты, унутр аўтамабілі маглі трапіць толькі праз вялікую арку з боку вуліцы Янкі Купалы.

Спорт

Штотыднёвы спартыўны агляд «Звязды»

Штотыднёвы спартыўны агляд «Звязды»

Пра соты фінал у кар'еры Максіма Мірнага, поспехі беларускіх самбістаў на дамашнім турніры і выступленні нашых гандбольных клубаў у Еўропе.

Культура

Cабраны пераклады верша Янкі Купалы «А хто там ідзе» на 101 мову свету

Cабраны пераклады верша Янкі Купалы «А хто там ідзе» на 101 мову свету

«Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» адправіла ў друкарню выданне «А хто там ідзе: на мовах свету».

Палітыка

Прэзідэнт паўдзельнічаў у выбарах і адказаў на пытанні журналістаў

Прэзідэнт паўдзельнічаў у выбарах і адказаў на пытанні журналістаў

За каго аддаць свой голас, якога кандыдата лепей абраць у дзень выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў?