22 Верасень, субота

Вы тут

Аба­вя­зак сы­ноў


На­ды­шоў час уша­на­ваць па­мяць за­бы­тых ах­вяр Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны.

Для на­шых дзя­доў тая вай­на бы­ла жыц­цём. Для нас — гіс­то­ры­яй. Але да­гэ­туль у гіс­то­рыі гэ­тай вай­ны шмат не­пра­чы­та­ных ста­ро­нак. І ад­на з та­кіх — са­вец­кія ва­ен­на­па­лон­ныя. Га­зе­та «Звяз­да» ра­зам з дэ­пу­та­там ніж­няй па­ла­ты бе­ла­рус­ка­га пар­ла­мен­та На­тал­ляй Гуй­вік пра­вя­ла «круг­лы стол», пры­све­ча­ны мес­цу ма­са­ва­га па­ха­ван­ня са­вец­кіх ва­ен­на­па­лон­ных у По­лац­ку. Мэ­та — зра­біць яшчэ адзін крок у бок ад­наў­лен­ня гіс­та­рыч­най спра­вяд­лі­вас­ці. Яшчэ адзін крок у спра­ве ўша­на­ван­ня па­мя­ці тых, у ка­го тая вай­на ад­ня­ла жыц­цё.

Над­на­цы­я­наль­ны і над­кан­фе­сій­ны

На­тал­ля ГУЙ­ВІК, дэ­пу­тат Па­ла­ты прад­стаў­ні­коў На­цы­я­наль­на­га схо­ду Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь:

2На ўскра­і­не го­ра­да По­лац­ка, у Спас­кім га­рад­ку, іс­нуе па­мят­нае сва­ім тра­гіз­мам мес­ца, вя­до­мае як уро­чы­шча Пяс­кі. У га­ды ня­мец­ка-фа­шысц­кай аку­па­цыі ў пе­ры­яд з 1941 па 1944 га­ды там знай­шлі свой апош­ні пры­ту­лак ах­вя­ры гіт­ле­раў­ска­га рэ­жы­му. На не­вя­лі­кай пло­шчы па­ха­ва­ны астан­кі дзя­сят­каў ты­сяч лю­дзей: ва­ен­на­слу­жа­чых, пад­поль­шчы­каў, пар­ты­зан, мір­ных жы­ха­роў роз­ных на­цы­я­наль­нас­цяў і роз­на­га ве­ра­выз­нан­ня. Коль­кі іх — дак­лад­на не­вя­до­ма. Ёсць да­ныя пра 38 ты­сяч ва­ен­на­па­лон­ных ня­мец­ка­га пе­ра­сыль­на­га ла­ге­ра Ду­лаг-125, які зна­хо­дзіў­ся па­блі­зу. Ра­зам з тым, у ак­це Над­звы­чай­най ка­мі­сіі па ўста­наў­лен­ні і расcледаванні фак­таў зла­чын­стваў, здзейс­не­ных ня­мец­ка-фа­шысц­кі­мі за­хоп­ні­ка­мі, га­во­рыц­ца, што ў По­лац­ку з 15 лі­пе­ня 1941 го­да па 4 лі­пе­ня 1944-га бы­ло зні­шча­на больш за 150 ты­сяч са­вец­кіх лю­дзей, у тым лі­ку ва­ен­на­па­лон­ных звыш за 100 ты­сяч ча­ла­век. Акт да­ту­ец­ца 7 мая 1945 го­да.

Уро­чы­шча Пяс­кі зна­хо­дзіц­ца па­між дву­ма бы­лы­мі ла­ге­ра­мі для са­вец­кіх гра­ма­дзян: з ад­на­го бо­ку — вы­шэй­зга­да­ны Ду­лаг-125, з дру­го­га — ла­гер для мір­на­га на­сель­ніц­тва. У апош­нім утрым­лі­ва­лі­ся лю­дзі, у тым лі­ку жан­чы­ны і дзе­ці, пры­гна­ныя з пар­ты­зан­скіх зон, за­хоп­ле­ных аку­пан­та­мі пад­час кар­ных апе­ра­цый. Свед­кі па­каз­ва­юць, што ва ўро­чы­шчы Пяс­кі ха­ва­лі тых, хто па­мёр у гэ­тым ла­ге­ры, а так­са­ма рас­стрэль­ва­лі пад­поль­шчы­каў і пар­ты­зан, якіх пры­во­зі­лі з га­рад­ской тур­мы і гес­та­па.

Жы­ха­ры По­лац­ка і По­лац­ка­га ра­ё­на ве­да­лі тра­гіч­ную гіс­то­рыю гэ­та­га мес­ца і ўвесь час імк­ну­лі­ся ўве­ка­ве­чыць па­мяць ах­вяр фа­шыз­му. Ад­нак та­го, што бы­ло зроб­ле­на да­гэ­туль, не­да­стат­ко­ва. Спра­ва ў тым, што лю­дзі ў гэ­тым мес­цы па­ха­ва­ны на­спех, ма­гі­лы не­глы­бо­кія. Мес­ца­мі астан­кі ледзь пры­кры­ты пяс­ком, які раз­мы­ва­ец­ца пад­час даж­джу, раз­но­сіц­ца вет­рам і з-за гэ­та­га яны аказ­ва­юц­ца на па­верх­ні.

Та­му ў 2010 го­дзе По­лац­кае ад­дзя­лен­не Бе­ла­рус­ка­га фон­ду мі­ру зноў звяр­ну­ла­ся ў По­лац­кі гар­вы­кан­кам і По­лац­кі га­рад­скі Са­вет дэ­пу­та­таў з просьбай аб ства­рэн­ні на гэ­тым мес­цы ме­ма­ры­я­ла. З та­го ча­су і па сён­ня вя­дуц­ца ра­бо­ты па збо­ры срод­каў і бу­даў­ніц­тве год­на­га пом­ні­ка.

Кошт ме­ма­ры­я­ла скла­дае ка­ля 5 млрд руб­лёў. Су­ма ах­вя­ра­ван­няў (на сён­ня) — 600 міль­ё­наў руб­лёў. Да­дат­ко­ва дзяр­жа­вай вы­дзе­ле­на 480 міль­ё­наў. На гэ­тыя гро­шы ўста­ноў­ле­на Сця­на па­мя­ці, знак, які сім­ва­лі­зуе, што тут спа­чы­ва­юць прад­стаў­ні­кі роз­на­га ве­ра­выз­нан­ня, вы­раб­ле­на ага­ро­джа, якая па­куль не ўста­ноў­ле­на, бо не­аб­ход­на доб­ра­ўпа­рад­ка­ваць са­мо мес­ца па­ха­ван­ня. Гра­мад­скія ар­га­ні­за­цыі го­ра­да-па­бра­ці­ма Фрыд­рыхс­ха­фен (Гер­ма­нія) па­абя­ца­лі апла­ціць вы­раб пар­та­ла, які каш­туе 30 ты­сяч еў­ра.

Пра­шу ўдзель­ні­каў «круг­ла­га ста­ла» са­дзей­ні­чаць по­шу­ку ім­ён тых, хто па­ха­ва­ны ў Пяс­ках, іх сва­я­коў, а так­са­ма ака­зан­ню ма­тэ­ры­яль­най да­па­мо­гі ў бу­даў­ніц­тве ме­ма­ры­я­ла, каб да 9 мая 2015 го­да мы змаг­лі яго за­вяр­шыць. Га­зе­та «Звяз­да» ў каст­рыч­ні­ку 2013 го­да аб'­яві­ла спе­цы­яль­ны пра­ект па ін­фар­ма­цый­най пад­трым­цы збо­ру срод­каў на ме­ма­ры­ял, па­ста­віў­шы мэ­ту — вы­вес­ці яго ства­рэн­не на рэс­пуб­лі­кан­скі і між­на­род­ны ўзроў­ні.

Спа­дзя­ю­ся, што комп­лекс ста­не са­праўд­ным сім­ва­лам яд­нан­ня лю­дзей, сім­ва­лам агуль­най па­мя­ці.

«Звяз­да»:

— На наш «круг­лы стол» мы за­пра­сі­лі жан­чы­ну, баць­ка якой з вя­лі­кай до­ляй ве­ра­год­нас­ці па­ха­ва­ны ў Пяс­ках. Зі­на­і­да Іва­наў­на Тра­фі­ма­ва-Пан­ко­ва, пен­сі­я­нер­ка і ўда­ва, пе­ра­лі­чы­ла на бу­даў­ніц­тва ме­ма­ры­я­ла ледзь не са­мую вя­лі­кую су­му ся­род пры­ват­ных асоб — 2 міль­ё­ны руб­лёў.

Зі­на­і­да Тра­фі­ма­ва-Пан­ко­ва:

Мой баць­ка, Іван Елі­се­е­віч Пан­коў, жы­хар го­ра­да По­лац­ка, у пер­шы дзень вай­ны быў пры­зва­ны ў Чыр­во­ную Ар­мію. Пад Лі­дай ён тра­піў у акру­жэн­не, але змог пра­брац­ца да­до­му. На па­чат­ку во­се­ні 1943 го­да быў схоп­ле­ны гес­та­па ра­зам з ін­шым па­ла­ча­ні­нам — Ко­лень­кам Шпа­цэ­ві­чам. Не­ка­то­ры час іх утрым­лі­ва­лі ў гес­та­па, по­тым у га­рад­ской тур­ме. Баць­ку бы­ло 33 га­ды, а Ко­лень­ку Шпа­цэ­ві­чу — 19.

«Звяз­да»:

— Зі­на­і­дзе Іва­наў­не та­ды бы­ло 10 га­доў. Яна па­мя­тае, як прый­шлі па баць­ку. Та­ды яна не ве­да­ла, што ён прымаў удзел у ар­га­ні­за­цыі ўцё­каў ва­ен­на­па­лон­ных з по­лац­кіх ла­ге­раў, да­па­ма­гаў ім пе­ра­брац­ца да пар­ты­зан, за­бяс­печ­ваў збро­яй. Праз шмат га­доў пас­ля вай­ны яна пра­чы­та­ла пра гэ­та ва ўспа­мі­нах ура­та­ва­ных Іва­нам Пан­ко­вым чыр­во­на­ар­мей­цаў. Не­ка­то­рыя з іх пад­трым­лі­ва­лі су­вязь з сям'­ёй Пан­ко­вых на пра­ця­гу ўся­го жыц­ця.

«Це­лы там ля­жа­лі ў сем сла­ёў»

Ла­ры­са Бру­е­ва, стар­шы­ня Ка­мі­сіі па ўве­ка­ве­чан­ні па­мя­ці аба­рон­цаў Ай­чы­ны і ах­вяр вой­наў Ві­цеб­ска­га аб­лас­но­га са­ве­та ве­тэ­ра­наў:

— Упер­шы­ню пра ўро­чы­шча Пяс­кі мы да­ве­да­лі­ся ў 1992 го­дзе ад Тра­пез­ні­ка­вай Яў­ге­ніі Ана­толь­еў­ны, якая та­ды ўзна­чаль­ва­ла ва­ен­на-па­тры­я­тыч­ны клуб «Раз­вед­чы­кі во­ін­скай сла­вы» ў шко­ле №2 го­ра­да На­ва­по­лац­ка. Яна рас­ка­за­ла пра тое, што ва ўро­чы­шчы Пяс­кі мяс­цо­выя хлоп­чы­кі гу­ля­юць у фут­бол ча­ла­ве­чы­мі ча­ра­па­мі. Мы па­еха­лі па­гля­дзець і вы­ра­шы­лі, што бу­дзем пра­во­дзіць там Вах­ту па­мя­ці, каб па­спра­ба­ваць ад­на­віць ім­ё-
ны, пад­няць астан­кі і па­ха­ваць іх па-ча­ла­ве­чы.

Але нас апя­рэ­дзі­лі скаў­ты між­на­род­най экс­пе­ды­цыі, якія не ста­лі ча­каць па­чат­ку Вах­ты па­мя­ці і па­ча­лі рас­коп­кі тым жа ле­там. Яны знай­шлі і пе­ра­па­ха­ва­лі 482 сал­дат. У абут­ку знай­шлі не­каль­кі сал­дац­кіх ме­даль­ё­наў. Ві­да­воч­на, па­лон­ныя та­кім чы­нам ха­ва­лі ме­даль­ё­ны ад кан­ва­і­раў. Та­ды ўда­ло­ся пра­чы­таць пяць проз­ві­шчаў.

На на­ступ­ны год мы пра­вя­лі ў Спас­кім га­рад­ку аб­лас­ны по­шу­ка­вы ла­гер. Тое, што ўба­чы­лі ў пер­шы дзень, нас над­звы­чай ура­зі­ла. Па абод­ва ба­кі ад мес­ца рас­стрэ­лу вы­сі­лі­ся ка­па­ні­ры пас­ля­ва­ен­на­га ці­ра для страль­бы з тан­каў. Уні­зе зна­хо­дзі­ла­ся стрэль­бі­шча, дзе тут жа, па кост­ках, бы­лі пра­кла­дзе­ны лі­ніі су­вя­зі. Бы­ло ві­даць, што з даль­ніх кра­ёў ка­па­ні­раў вы­во­зі­лі пе­ра­ме­ша­ны з астан­ка­мі лю­дзей пя­сок для бу­даў­ніц­тва да­ро­гі ў блі­жэй­шым дач­ным па­сёл­ку. А на мес­цы вы­ве­зе­на­га пяс­ку ва­ля­лі­ся рас­кі­да­ныя ча­ла­ве­чыя рэ­бры, скі­ві­цы, ча­ра­пы...

Мы су­стрэ­лі­ся з муж­чы­нам, які ў пас­ля­ва­ен­ныя га­ды пра­ца­ваў трак­та­рыс­там і вёў на гэ­тым мес­цы ра­бо­ты па ўста­ля­ван­ні ці­ра. Ён рас­ка­заў, што ка­лі трак­та­ры на­ткну­лі­ся на астан­кі лю­дзей, то ка­ман­дзі­ры за­га­да­лі ра­бо­ты... пра­цяг­ваць. Ва­ен­на­па­лон­ныя та­ды лі­чы­лі­ся здрад­ні­ка­мі. Гэ­ты ча­ла­век па­ве­да­міў, што це­лы там ля­жа­лі ў сем сла­ёў і ўсе яны бы­лі ссу­ну­ты ра­зам з пяс­ком на два ба­кі ці­ра. Зна­чыць, тое, што знай­шлі скаў­ты па­між ка­па­ні­ра­мі, — толь­кі ніж­нія слаі вя­ліз­на­га па­ха­ван­ня, да яко­га не даб­ра­лі­ся трак­та­ры.

Нам не да­зво­лі­лі пра­вес­ці рас­коп­кі на мес­цы ка­па­ні­раў, па­пра­сі­лі толь­кі вы­зна­чыць ме­жы па­ха­ван­ня. Мы знай­шлі яшчэ 4 сал­дац­кія ме­даль­ё­ны, а так­са­ма муш­тук ад гор­на з на­дра­па­ным проз­ві­шчам «Мі­цін» і аў­та­руч­ку з над­пі­сам: «2.3.1940 ВС — В. Снім­шчы­каў». Той жа во­сен­ню мы за­кла­лі ва ўро­чы­шчы парк з 200 дрэў, але праз год усе дрэ­вы бы­лі ўкра­дзе­ны, як і крыж, уста­ля­ва­ны ра­ней скаў­та­мі. У 2005 го­дзе ка­па­ні­ры раз­раў­ня­лі.

Трэ­ба не толь­кі ўста­ля­ваць ва ўро­чы­шчы ме­ма­ры­ял, але і ад­на­віць ім­ёны па­ха­ва­ных там лю­дзей. Без рас­ко­пак гэ­та зра­біць не­маг­чы­ма. Па­чы­на­ю­чы з 1992 го­да мы без­вы­ні­ко­ва спра­бу­ем знай­сці спі­сы вяз­няў Ду­ла­га-125 у Цэнт­раль­ным ар­хі­ве Мі­ніс­тэр­ства аба­ро­ны Ра­сій­скай Фе­дэ­ра­цыі. Ня­мец­кае аб'­яд­нан­не Сак­сон­скія ме­ма­ры­я­лы вы­сла­ла нам спіс з 528 проз­ві­шча­мі вяз­няў гэ­та­га ла­ге­ра, але ўсе гэ­тыя лю­дзі бы­лі вы­ве­зе­ны з По­лац­ка і за­гі­ну­лі ў ін­шых мяс­ці­нах. На жаль, аб'­яд­нан­не Сак­сон­скія ме­ма­ры­я­лы не мае кар­та­тэ­кі тых, хто па­ха­ва­ны ў Спас­кім га­рад­ку.

Пра­па­ну­ем гэ­тым ле­там зра­біць проб­ныя шур­фы на не­вя­лі­кім участ­ку, каб упэў­ніц­ца, на­коль­кі маг­чы­ма ад­на­віць ім­ёны. Трэ­ба пра­сіць праз СМІ ад­гук­нуц­ца тых, хто ссоў­ваў ка­па­ні­ры ў 2005 го­дзе, каб яны па­ка­за­лі, дзе ля­жаць сал­да­ты.

Ры­гор Сквар­цоў, ка­ар­ды­на­тар пра­ек­та тэ­ле­ка­на­ла «Звез­да» (РФ) па по­шу­ку ва­ен­на­па­лон­ных вяз­няў ня­мец­кіх ла­ге­раў 1941 — 1945 гг.:

— Я быў ад­ным з кі­раў­ні­коў той са­май між­на­род­най экс­пе­ды­цыі ў По­лац­ку ў 1992 го­дзе, скаў­ты якой на­ткну­лі­ся ва ўро­чы­шчы Пяс­кі на ледзь пры­сы­па­ныя пяс­ком астан­кі са­вец­кіх сал­дат. Усе, асаб­лі­ва ма­ла­дыя лю­дзі з Фран­цыі і ЗША, якія ні­ко­лі з па­доб­ным не су­ты­ка­лі­ся, пе­ра­жы­лі моц­нае ду­шэў­нае ўзру­шэн­не, і по­тым я ўвесь час імк­нуў­ся вяр­нуц­ца на тое мес­ца. У 2013 го­дзе гэ­та мне ўда­ло­ся. Тое, што ўба­чыў, вы­клі­ка­ла жах. Ча­ла­ве­чыя кост­кі па-ра­ней­ша­му мож­на знай­сці на па­верх­ні. Та­му я па­лі­чыў сва­ім абавязкам да­біц­ца ней­кіх вы­ні­каў. Гэ­та — абавязак не толь­кі пе­рад па­мер­лы­мі, але і пе­рад жы­вым яшчэ бы­лым вяз­нем Ду­ла­га-125 Мі­ха­і­лам Скра­бі­ным, ка­ва­ле­рам ор­дэ­наў Чыр­во­най Зоркі і Ай­чын­най вай­ны, яко­му ўда­ло­ся ўця­чы з ла­ге­ра і да­лу­чыц­ца да пар­ты­зан, а по­тым з част­ка­мі Чыр­во­най Ар­міі дай­сці да Кё­нігс­бер­га...

Ства­ра­ю­чы на ра­сій­скім тэ­ле­ка­на­ле «Звез­да» пра­ект па по­шу­ку ва­ен­на­па­лон­ных ня­мец­кіх ла­ге­раў, мы су­тык­ну­лі­ся з тым, што гэ­тая тэ­ма — амаль не­вя­до­мая. Нам уда­ло­ся знай­сці сва­я­коў 15 за­гі­ну­лых вяз­няў по­лац­кіх ла­ге­раў, якія з 1941 го­да ні­чо­га не ве­да­лі пра лёс сва­іх род­ных. Усе яны збі­ра­юц­ца пры­ехаць на брац­кую ма­гі­лу ў По­лац­кі ра­ён. Та­кая ра­бо­та мае вя­лі­кі сэнс.

Та­му я ха­чу пад­тры­маць су­мес­ны з па­ла­ча­на­мі пра­ект га­зе­ты «Звяз­да» па збо­ры срод­каў для ме­ма­ры­я­ла і аб'­яд­нан­ні не­абы­яка­вых да гэ­тай тэ­мы лю­дзей. Вель­мі важ­на па вы­ні­ках «круг­ла­га ста­ла» ўсім яго ўдзель­ні­кам да­мо­віц­ца аб уза­е­ма­дзе­ян­ні.

Вік­тар Шум­скі, на­чаль­нік упраў­лен­ня па ўве­ка­ве­чан­ні па­мя­ці аба­рон­цаў Ай­чы­ны і ах­вяр вой­наў Мі­ніс­тэр­ства аба­ро­ны Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь:

— Згод­на з вы­да­дзе­ным бе­ла­рус­кі­мі ар­хі­віс­та­мі ў 2004 го­дзе да­вед­ні­ку «Ла­ге­ры са­вец­кіх ва­ен­на­па­лон­ных у Бе­ла­ру­сі. 1941 — 1944», на тэ­ры­то­рыі на­шай кра­і­ны зна­хо­дзі­ла­ся 257 мес­цаў пры­му­со­ва­га ўтры­ман­ня ва­ен­на­па­лон­ных у 158 на­се­ле­ных пунк­тах. Па да­ных над­звы­чай­ных ка­мі­сій, у 27 ла­ге­рах не было свед­чан­няў пра коль­касць вяз­няў. І толь­кі ў 16 ла­ге­рах захавалася ін­фар­ма­цыя пра коль­касць за­гі­ну­лых — 571 434 ча­ла­ве­кі. Агуль­ная коль­касць за­гі­ну­лых ва­ен­на­па­лон­ных на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі — ад 1 млн — да 1 млн 200 тыс. ча­ла­век.

У Мін­ску зна­хо­дзі­ла­ся ка­ля 22 ла­ге­раў, у аб­лас­ных цэнт­рах — 12-16, у не­ка­то­рых ра­ён­ных цэнт­рах (якія з'яў­ля­лі­ся вуз­ла­вы­мі чы­гу­нач­ны­мі стан­цы­я­мі) — ад 6 да 8 ла­ге­раў. По­лацк та­ды быў аб­лас­ным цэнт­рам.

Ва­ен­на­слу­жа­чыя 52-га асоб­на­га спе­цы­я­лі­за­ва­на­га по­шу­ка­ва­га ба­таль­ё­на Мі­ніс­тэр­ства аба­ро­ны Бе­ла­ру­сі пра­ца­ва­лі ў По­лац­кім ра­ё­не і ў По­лац­ку. У 2005 го­дзе ў 26 рас­ко­пах бы­лі зной­дзе­ны астан­кі 356 са­вец­кіх ва­ен­на­па­лон­ных, 9 ме­даль­ё­наў, надпісы на якіх уда­ло­ся пра­чы­таць.

Праб­ле­ма пра­вя­дзен­ня рас­ко­пак звя­за­на з тым, што ў ма­тэ­ры­я­лах над­звы­чай­ных ка­мі­сій, у тым лі­ку па По­лац­ку, ад­сут­ні­чае пры­вяз­ка да мяс­цо­вас­ці: не па­зна­ча­на дак­лад­нае мес­ца­зна­хо­джан­не ям з астан­ка­мі, ад­лег­ласць па­між імі. Та­му мы рэ­ка­мен­ду­ем уста­наў­лі­ваць ме­жы ме­ма­ры­яль­най зо­ны так, каб у перс­пек­ты­ве бы­ла маг­чы­масць іх змя­ніць.

Наталля Гуй­вік:

Тэ­ры­то­рыя ме­ма­ры­я­ла бу­дзе, па сут­нас­ці, уяў­ляць са­бой зя­лё­ную зо­ну, каб за­ха­ваць маг­чы­масць пра­вя­дзен­ня по­шу­ка­вых ра­бот і пе­ра­па­ха­ван­ня астан­каў.

Не­аб­ход­на су­мес­ная гру­па

Аляк­сандр СА­МО­ВІЧ, ды­рэк­тар На­цы­я­наль­на­га ар­хі­ва Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь:

— Тэ­ма, якую мы сён­ня аб­мяр­коў­ва­ем, пры­му­шае гля­дзець углыб, вы­ву­чаць праб­ле­му дэ­та­лё­ва. Ка­лі ра­ней мы пад­ліч­ва­лі агуль­ную коль­касць ва­ен­на­па­лон­ных, якія прай­шлі праз ла­ге­ры, то сён­ня ці­ка­вім­ся, як склаў­ся іх лёс. Гэ­та вель­мі пра­ца­ём­кая за­да­ча.

Ін­фар­ма­цыю агуль­на­га ха­рак­та­ру мы тра­ды­цый­на вы­да­ём у сва­іх збор­ні­ках. Там ёсць і ін­фар­ма­цыя пра Ду­лаг-125, сціс­ла апі­са­на яго гіс­то­рыя, апуб­лі­ка­ва­ны не­ка­то­рыя да­ку­мен­ты.

Але не вы­клю­ча­на, што на са­мой спра­ве да­ку­мен­таў, звя­за­ных з гіс­то­ры­яй гэ­та­га ла­ге­ра, мо­жа знай­сці­ся знач­на больш. Маг­чы­ма, бу­дзе па-ра­ней­ша­му скла­да­на пра­са­чыць лёс кан­крэт­на­га ча­ла­ве­ка, бо пад­час ва­ен­ных га­доў, асаб­лі­ва ад­ступ­лен­ня ня­мец­кай ар­міі, на­ўмыс­на зні­шча­лі­ся кар­та­тэ­кі. Ад­нак мы маг­лі б ад­на­віць гіс­та­рыч­ны фон, зра­зу­мець псі­ха­ло­гію пра­цэ­саў, якія та­ды ад­бы­ва­лі­ся.

У нас за­хоў­ва­ец­ца фак­тыч­на ўся да­ку­мен­та­цыя аку­па­цый­ных улад. Да­ку­мен­ты па­лі­тыч­ных, пра­ва­ахоў­ных ор­га­наў, ме­ды­цын­скіх уста­ноў, чы­гу­нач­на­га транс­пар­ту... Вы­ву­ча­ю­чы іх, ка­лі па­ста­віць са­бе мэ­ту пра­ца­ваць ме­на­ві­та цэ­лай гру­пай, мож­на да­біц­ца знач­ных пос­пе­хаў па тэ­ме, звя­за­най з по­лац­кай тра­ге­ды­яй. Ад­на­му ча­ла­ве­ку гэ­та не пад сі­лу, бо наш спе­цы­я­ліст, не пад­рых­та­ва­ны ў га­лі­не пе­ра­кла­ду ня­мец­кай ва­ен­най тэр­мі­на­ло­гіі, час­та мно­гія важ­ныя рэ­чы не мо­жа зра­зу­мець. Ня­мец­кія пе­ра­клад­чы­кі тут мо­гуць ака­заць знач­ную да­па­мо­гу. Та­му я за­клі­каю да су­мес­на­га ар­хіў­на­га по­шу­ку. На­цы­я­наль­ны ар­хіў Бе­ла­ру­сі ад­кры­ты для да­сле­да­ван­няў, спра­вы рас­сак­рэ­ча­ны. Мы мо­жам ства­раць су­мес­ныя бе­ла­рус­ка-ня­мец­ка-італь­ян­скія ра­бо­чыя гру­пы і пра­ца­ваць.

Холь­гер Ра­пі­ёр, на­мес­нік Па­сла Фе­дэ­ра­тыў­най Рэс­пуб­лі­кі Гер­ма­нія ў Рэс­пуб­лі­цы Бе­ла­русь:

— Фак­ты, якія я па­чуў, пры­му­ша­юць су­час­на­га ча­ла­ве­ка за­та­іць ды­хан­не ад жа­ху. На жаль, на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі та­кіх мес­цаў, як Пяс­кі, вель­мі шмат — мож­на ка­заць пра сот­ні. І вы ма­е­це ра­цыю: нель­га да­зво­ліць ні­ко­му за­быць пра тое, што там ад­бы­ва­ла­ся.

Я быў уз­ра­да­ва­ны, ка­лі па­чуў, што ў гэ­тай сфе­ры іс­ну­юць пры­кла­ды пра­дук­тыў­на­га су­пра­цоў­ніц­тва з ня­мец­кі­мі ар­га­ні­за­цы­я­мі. Быў зга­да­ны го­рад-па­бра­цім По­лац­ка Фрыд­рыхс­ха­фен. Мы ве­да­ем, што Мі­ніс­тэр­ства аба­ро­ны Бе­ла­ру­сі вель­мі цес­на су­пра­цоў­ні­чае з Ня­мец­кім на­род­ным са­юзам па до­гля­дзе ва­ен­ных ма­гіл, каб уве­ка­веч­ыць па­мя­ць за­гі­ну­лых.

Усе, хто вы­сту­паў да мя­не, ад­зна­ча­лі, што сён­ня вель­мі скла­да­на ўста­на­віць кан­крэт­ныя проз­ві­шчы і на­ват дак­лад­ныя мес­цы, дзе ад­бы­ва­лі­ся пэў­ныя па­дзеі. Коль­касць ім­ён, якія на сён­ня ўста­ноў­ле­ны, у па­раў­на­н-ні з агуль­най коль­кас­цю за­гі­ну­лых, вель­мі ма­лая. Але гэ­та ні ў якім ра­зе не па­він­на пры­му­сіць нас апус­ціць ру­кі. Не­аб­ход­на ар­хі­віс­там, ву­чо­ным і з ня­мец­ка­га, і з бе­ла­рус­ка­га ба­коў па­ста­рац­ца знай­сці хоць штось­ці.

На­коль­кі я ве­даю, у ста­сун­ках па­міх Гер­ма­ні­яй і Ра­сі­яй іс­нуе двух­ба­ко­вая гер­ма­на-ра­сій­ская ка­мі­сія гіс­то­ры­каў. Ка­лі та­кой ка­мі­сіі па­між Бе­ла­рус­сю і ФРГ не іс­нуе, то гэ­та пы­тан­не, якое мо­жа быць вы­ра­ша­на на ўзроў­ні ўра­даў абедз­вюх кра­ін. Адзін з ба­коў па­ві­нен вы­сту­піць з іні­цы­я­ты­вай ства­рыць та­кую ка­мі­сію, якая бу­дзе скла­дац­ца з гіс­то­ры­каў, ар­хі­віс­таў і спе­цы­я­ліс­таў з ін­шых сфер. У рам­ках гэ­тай ка­мі­сіі маг­ла б вы­ра­шыц­ца вель­мі важ­ная праб­ле­ма, якая за­раз пе­ра­шка­джае та­кім да­сле­да­ван­ням — гэ­та праб­ле­ма моў­на­га бар'­е­ра.

Ма­гу вас за­пэў­ніць, што з бо­ку ня­мец­ка­га па­соль­ства вы мо­жа­це раз­ліч­ваць на га­тоў­насць пад­трым­лі­ваць усе іні­цы­я­ты­вы та­ко­га кштал­ту.

«Звяз­да»:

— У гіс­то­рыі Ду­ла­га-125 ёсць асоб­ная ма­ла­вя­до­мая ста­рон­ка, звя­за­ная з утры­ман­нем там італь­ян­скіх ва­ен­на­па­лон­ных. У По­лац­ку, як­раз па су­сед­стве з уро­чы­шчам Пяс­кі, пра­жы­вае Ула­дзі­мір Баль­ша­коў, бы­лы ма­ла­лет­ні вя­зень Ду­ла­га-125, які па­мя­тае ў гэ­тым ла­ге­ры італь­ян­цаў, што дзя­лі­лі­ся з ім воп­рат­кай і ежай. Свед­кі ка­жуць, што італь­ян­цы ўтрым­лі­ва­лі­ся ў та­кіх жа ўмо­вах, як і са­вец­кія ва­ен­на­па­лон­ныя. Гэ­та зна­чыць, ве­ра­год­насць та­го, што нех­та з італь­ян­скіх салдат па­ха­ва­ны ў Пяс­ках, вель­мі вя­лі­кая.

Наталля Гуй­вік:

— Да­ку­мен­ты Ка­мі­тэ­та дзяр­жаў­най бяс­пе­кі БССР свед­чаць, што італь­ян­цы ўтрым­лі­ва­лі­ся ў 12 ня­мец­кіх ла­ге­рах на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі, у тым лі­ку і ў Ду­ла­гу-125 у го­ра­дзе По­лац­ку. Уся­го ў гэ­тым ла­ге­ры зна­хо­дзі­ла­ся 846 італь­ян­скіх сал­дат. На жаль, нам вя­до­мы ўста­но­вач­ныя да­ныя толь­кі на пяць з іх, але мы на­ват не ве­да­ем, ці вяр­ну­лі­ся яны да­до­му.

Да­мі­ні­ка Ка­лі­кіа, загадчык кон­суль­скім ад­дзе­лам Па­соль­ства Італь­ян­скай Рэс­пуб­лі­кі ў Рэс­пуб­лі­цы Бе­ла­русь:

— Больш за 20 га­доў Італь­ян­скае па­соль­ства ў Бе­ла­ру­сі рэа­лі­зуе пра­ект по­шу­ку і ідэн­ты­фі­ка­цыі за­гі­ну­лых су­ай­чын­ні­каў. За апош­нія га­ды бы­лі зной­дзе­ны два но­выя па­ха­ван­ні італь­ян­скіх ва­ен­на­па­лон­ных. Абод­ва зна­хо­дзяц­ца ў Го­мель­скай воб­лас­ці. Вя­до­ма, што італь­ян­скія сал­да­ты па­ха­ва­ны па ўсёй Бе­ла­ру­сі. Мы за­ці­каў­ле­ны ў тым, каб знай­сці і ідэн­ты­фі­ка­ваць усіх.

Тэ­ле­ка­нал АНТ зды­мае да­ку­мен­таль­ны фільм аб італь­ян­скіх вяз­нях, і на­ша па­соль­ства да­па­маг­ло ку­ра­та­ру гэ­та­га пра­ек­та Ка­ця­ры­не Пар­шы­ка­вай на­ла­дзіць су­вя­зі з жур­на­ліст­кай-фры­лан­се­рам Стэ­фа­ні­яй Але­най Кар­не­мо­ла, якая пад­рых­та­ва­ла шмат ар­ты­ку­лаў па гэ­тай тэ­ме і якая мо­жа ака­заць знач­ную да­па­мо­гу.

Ха­чу паў­та­рыць, што Італь­ян­скае па­соль­ства жа­дае су­пра­цоў­ні­чаць з бе­ла­рус­кі­мі ўла­да­мі ў спра­ве ўста­ля­ван­ня пом­ні­каў італь­ян­скім вяз­ням.

Ін­шыя шля­хі по­шу­ку

Наталля Гуй­вік:

— Нам па­куль не ўда­ло­ся пад­клю­чыць да ак­тыў­на­га по­шу­ку сва­я­коў ва­ен­на­па­лон­ных Ду­ла­га-125 ра­сій­скія рэ­гі­ё­ны. І гэ­та пры тым, што боль­шасць вяз­няў ла­ге­ра бы­лі ўра­джэн­ца­мі Ра­сіі.

Сяр­гей Афа­нась­еў, стар­шы па­моч­нік ва­ен­на­га ата­шэ пры Па­соль­стве Ра­сій­скай Фе­дэ­ра­цыі ў Рэс­пуб­лі­цы Бе­ла­русь:

— На жаль, не­ка­то­рыя рэ­гі­я­наль­ныя чы­ноў­ні­кі больш ду­ма­юць пра ім­гнен­ны вы­нік, та­му не­ах­вот­на пад­клю­ча­юц­ца да по­шу­ку да­ку­мен­таў аль­бо сва­я­коў за­гі­ну­лых. Але, ду­маю, ра­зам мы па­він­ны зма­гац­ца за на­шу агуль­ную па­мяць. Што да­ты­чыц­ца апа­ра­ту ва­ен­на­га ата­шэ пры Па­соль­стве Ра­сій­скай Фе­дэ­ра­цыі, без­умоў­на, праз упраў­лен­не Мі­ніс­тэр­ства аба­ро­ны па ўве­ка­ве­чан­ні па­мя­ці за­гі­ну­лых пры аба­ро­не Ай­чы­ны мы бу­дзем аказ­ваць маг­чы­мае са­дзей­ні­чан­не.

Апош­нім ча­сам гэ­тае ўпраў­лен­не ак­ты­ві­за­ва­ла ва­ен­на-ме­ма­ры­яль­ную ра­бо­ту за ме­жа­мі кра­і­ны. Мы су­пра­цоў­ні­ча­ем з бе­ла­рус­кі­мі ка­ле­га­мі па аб­ме­не паш­пар­та­мі во­ін­скіх па­ха­ван­няў. Ін­та­рэс у Ра­сіі да та­го, дзе за­гі­ну­лі дзя­ды і баць­кі ў га­ды той вай­ны, рас­це. Лі­та­раль­на ў дру­гой па­ло­ве кра­са­ві­ка ў нас бы­ла дэ­ле­га­цыя Мі­ніс­тэр­ства аба­ро­ны РФ, у скла­дзе якой зна­хо­дзіў­ся афі­цэр, які пры­вёз па­ха­ван­ку на дзе­да, што за­гі­нуў на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі. Дзя­ку­ю­чы бе­ла­рус­кім ка­ле­гам мы знай­шлі мес­ца па­ха­ван­ня, і ён змог на­ве­даць род­ную ма­гі­лу.

Ларыса Бру­е­ва:

— У Ра­сіі вель­мі шмат по­шу­ка­вых атра­даў. І ка­лі мы зна­хо­дзім проз­ві­шча сал­да­та, то звяр­та­ем­ся час­цей не ў ва­ен­ка­мат і мяс­цо­выя ор­га­ны ўла­ды, а да по­шу­ка­ві­каў, і яны хут­ка вы­хо­дзяць на сем'і за­гі­ну­лых. Яшчэ адзін шлях — по­шук праз сайт «Ад­на­клас­ні­кі».

Іры­на Шыш­ко­ва, стар­шы­ня арг­ка­мі­тэ­та па ўве­ка­ве­чан­ні па­мя­ці аба­рон­цаў Ай­чы­ны і ах­вяр вой­наў пры Ві­цеб­скім абл­вы­кан­ка­ме:

— Ві­цеб­скі аб­лас­ны му­зей Ге­роя Са­вец­ка­га Са­ю­за Мі­ная Фі­лі­па­ві­ча Шмы­ро­ва з'яў­ля­ец­ца рэ­гі­я­наль­ным цэнт­рам па по­шу­ку і ўве­ка­ве­чан­ні за­гі­ну­лых у га­ды Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны. На яго ба­зе ства­ра­ец­ца аб­лас­ны аў­та­ма­ты­за­ва­ны банк да­ных, які част­ко­ва ўжо раз­ме­шча­ны на сай­це му­зея. У гэ­тай ба­зе зна­хо­дзіц­ца ка­ля 150 ты­сяч зве­ра­ных проз­ві­шчаў са­вец­кіх во­і­наў з 400 ты­сяч па­ха­ва­ных на Ві­цеб­шчы­не. З іх толь­кі 2 ты­ся­чы 760 — ва­ен­на­па­лон­ныя.

Без­умоў­на, ме­ма­ры­ял «Уро­чы­шча Пяс­кі» па­ві­нен быць. Ле­тась Ві­цеб­скай воб­лас­цю з бюд­жэ­ту бы­ло за­свое­на 4,2  млрд руб­лёў на ўве­ка­ве­чан­не аба­рон­цаў Ай­чы­ны, сё­ле­та вы­дзе­ле­на 9,5 млрд, у тым лі­ку По­лац­ку — 1 млрд. Пры фар­мі­ра­ван­ні бюд­жэ­ту По­лацк быў раз­гле­джа­ны ў асаб­лі­вым рэ­жы­ме ме­на­ві­та ў су­вя­зі з не­аб­ход­нас­цю бу­даў­ніц­тва ме­ма­ры­я­ла ў Пяс­ках.

Воль­га МЯДЗ­ВЕ­ДЗЕ­ВА,

На­дзея ЮШ­КЕ­ВІЧ.

Фо­та Ана­то­ля КЛЕ­ШЧУ­КА.

P.S. Усе пра­па­но­вы, агу­ча­ныя на па­ся­джэн­ні «круг­ла­га ста­ла», вы­ра­шылі афор­міць у вы­ні­ко­вы да­ку­мент, які кож­ны яго ўдзель­нік па­абя­цаў раз­гля­даць як кі­раў­ніц­тва да да­лей­шых дзе­ян­няў. Па сут­нас­ці, аб­мер­ка­ван­не ў «Звяз­дзе» тэ­мы ўве­ка­ве­чан­ня па­мя­ці ва­ен­на­па­лон­ных — толь­кі па­ча­так вя­лі­кай ра­бо­ты. Су­мес­ны пра­ект По­лач­чы­ны і га­зе­ты пра­цяг­ва­ец­ца.

Знай­сці ін­фар­ма­цыю пра за­гі­ну­лых аль­бо пра­па­ўшых без вес­так у га­ды Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны сва­я­коў і бліз­кіх, вы­зна­чыць мес­ца іх па­ха­ван­ня мож­на з да­па­мо­гай на­ступ­ных ад­кры­тых кры­ніц, якія ўвесь час аб­наў­ля­юц­ца:

http://www.obd-memorіal.ru — аб­агуль­нен­ны кам­п'ю­тар­ны банк да­­ных, што ўтрым­лі­вае ін­фар­ма­цыю аб аба­рон­цах Ай­чы­ны, якія за­гі­ну­лі ці пра­па­лі без вес­так у га­ды Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны (АБД Ме­ма­ры­ял)

http://www.dokst.ru — цэнтр да­ку­мен­та­цыі аб'­яд­нан­ня Сак­сон­скія ме­ма­ры­я­лы ў па­мяць ах­вяр па­лі­тыч­на­га тэ­ро­ру (ба­зы да­ных са­вец­кіх ва­ен­на­па­лон­ных, па­ха­ван­няў са­вец­кіх гра­ма­дзян на тэ­ры­то­рыі Гер­ма­ніі)

http://shmyrev.museum.by — Ві­цеб­скі аб­лас­ны му­зей Ге­роя Са­вец­ка­га Са­ю­за Мі­ная Фі­лі­па­ві­ча Шмы­ро­ва (спі­сы пар­ты­зан, ва­ен­на­слу­жа­чых, вяз­няў, звя­за­ных з Ві­цеб­шчы­най)

Гро­шы на ства­рэн­не ме­ма­ры­я­ла «Уро­чы­шча Пяс­кі» мож­на пе­ра­ліч­ваць у Ві­цеб­скае аб­лас­ное ад­дзя­лен­не ГА «Бе­ла­рус­кі фонд мі­ру» на ра­ху­нак

№ 3135411066036 (у бе­ла­рус­кіх руб­лях),

№ 3135411066502 (у до­ла­рах),

№ 3135411066805 (у ра­сій­скіх руб­лях)

у ды­рэк­цыі ААТ «Бел­ін­вест­банк» па Ві­цеб­скай воб­лас­ці, код 153001739, УНП 300126736

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Грамадства

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

75 год таму пачалося вызваленне Беларусі

23 верасня 1943 года, савецкімі войскамі быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў першы населены пункт Беларусі — раённы цэнтр Камарын.

Грамадства

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Каму і чым дапаможа ТЦСАН

Ад дапамогі дома пажылым і да стварэння крызісных пакояў для ахвяр хатняга гвалту.

Грамадства

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Маштабныя вучэнні прайшлі ў краіне

Актыўная фаза камандна-штабнога вучэння Узброеных Сіл прайшла ў Беларусі ў верасні.