Вы тут

Павел Сапега (1610—1665)


Бываюць часы цяжкіх выпрабаванняў, калі патрэбны самаахвярны і мужны правадыр, які павёў бы за сабой іншых, усяліў у іх сэрцы веру ў перамогу. Роля асобы ў гісторыі часам бывае выключнай і нават вырашальнай. Такім чалавекам быў Павел Сапега, які ў гады «крывавага патопу» ўзначаліў абарону Рэчы Паспалітай ад заваёўнікаў. Як ён пісаў: «З удзячнасці мілай маёй Маці-Айчыне не шкадаваў для яе фартун, здароўя і крыві маёй».


Сын усвяцкага старосты Яна Пятра Сапегі і Софіі Вэйгар Павел вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Брунсбургу і ў 1631 годзе пасля заканчэння вучобы вярнуўся на радзіму. Пачалася яго палітычная і ваенная кар'ера. Ён удзельнічаў у 1632—1633 гадах у Смаленскай вайне і кіраваў коннай харугвай. І ледзь не загінуў пры штурме крэпасці Белай, калі побач з ім выбухнула міна. У часы вайны з украінскімі казакамі ён узначаліў полк і ўдзельнічаў у найбуйнейшых бітвах. Кароль Ян Казімір высока ацаніў заслугі і падараваў яму мястэчка Лёзны. А пасля смерці стрыечнага брата Казіміра Леона Сапегі, калі яму дасталіся Ружаны, Косава, Ляхавічы, Стары Быхаў, Бяроза, Чарэя і іншыя ўладанні, Павел Сапега стаў адным з найбагацейшых людзей у дзяржаве.

Так ужо здарылася, што ў першы перыяд вайны з Маскоўскай дзяржавай у 1654 годзе Павел Сапега знаходзіўся ў Бярэсці і збіраў войскі. Загадаў біць са свайго родавага срэбра грошы і плаціць жалаванне жаўнерам. У гэты час амаль усё Вялікае Княства Літоўскае разам са сталіцай была захоплена рускімі войскамі, а Жамойць акупавалі шведы. Частка магнатаў ВКЛ на чале з віленскім ваяводам і вялікім гетманам Янушам Радзівілам перайшла на бок Швецыі і заключыла з ёй Кейданаўскую унію. Войска Вялікага Княства пакінула свайго правадыра і падалося да Паўла Сапегі. Толькі ён у гэты цяжкі час мог абараніць Айчыну. Першае баявое хрышчэнне войска Сапегі адбылося 27 лістапада 1655 года каля вёскі Вярховічы, што за 25 вёрст ад Бярэсця. У Сапегі на той час было 6 тысяч жаўнераў супраць 28-тысячнага корпуса ваяводы Урусава, але ён прыняў бой і спыніў варожую раць. Гэта была першая перамога войска ВКЛ у вайне, якая ўзняла патрыятычныя памкненні ліцвінаў.

Неўзабаве войска Паўла Сапегі вырасла да 12 тысяч жаўнераў. Шведскі кароль і рускі цар прапаноўвалі Сапегу сваю пратэкцыю, але ён заставаўся верным каралю і вялікаму князю Яну Казіміру. І ўзнагародай яму сталі пасады віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага. Кароль прасіў Паўла Сапегу весці войска ў Польшчу ваяваць супраць шведаў, і ён у пачатку 1656 года выступіў у паход.

Прыход сапежынскага войска быў дарэчы. Каля Сандаміра польскае войска акружыла 10-тысячнае шведскае войска на чале з каралём Карлам Густавам. Сапега з 8 тысячамі жаўнераў спыніўся на правым беразе ракі Сана і закрыў шведам адзіны выхад з акружэння. Аднак 5 красавіка 1656 года шведы пераправіліся цераз Сан, збілі перадавыя заставы сапежынцаў і вырваліся з вонкі. Сапега вызваліў ад шведаў Люблін, а пасля ўзяў у аблогу Варшаву. 1 ліпеня пасля штурму шведскі гарнізон капітуляваў. Утрымаць сталіцу ў сваіх руках Яну Казіміру не ўдалося. Шведы зноў захапілі Варшаву, але ўтрымаць яе не змаглі. 8 кастрычніка пад Просткамі ў Прусіі войска Сапегі разбіла шведска-брандэбургскі корпус. Пералом у вайне са Швецыяй надышоў. Павел Сапега вярнуў веру ў перамогу, паказаў прыклад самаахвярнасці. Ён не шкадаваў сябе: «... усё ў сябе страціў, са скрухі знясілеў, не чую сваёй галавы, сэрца ўсё ссохла».

Новы вораг рушыў у 1657 годзе на Рэч Паспалітую — семіградскі князь Юрый Ракашы. У Вялікае Княства Літоўскае Ракашы паслаў універсалы, у якіх заклікаў выбраць яго вялікім князем. Ліцвінская шляхта і шляхта Люблінскага ваяводства пастанавілі на з'ездзе ў Бельску: «З кім будзе гетман Павел Сапега, з тым будзем і мы». А Сапега быў верны законнаму ўладару каралю Яну Казіміру.

Ракашы і яго саюзнік шведскі кароль Карл Густаў захапілі Бярэсце. Аднак Сапега вызваліў горад і пайшоў у пагоню за Ракашы. Пад Меджыбогам на Валыні польскае войка і войска Сапегі акружылі Ракашы, і той вымушаны быў капітуляваць.

У 1658—1659 гады Сапегу давялося змагацца на два франты — супраць шведаў і маскавітаў. Сіл не ставала. Сапежынскае войска (якое называлі Сапежынскай дывізіяй) ваявала ў Курляндыі са шведамі і вызваліла там шэраг гарадоў. І толькі калі ў 1660 годзе быў заключаны мір з Швецыяй, стала магчыма кінуць усе сілы супраць царскіх рацей. «Я увесь знясілены на здароўе, але не стамлюся зычліва старацца, каб айчыну ў такім цяжкім становішчы выратаваць», — заявіў Сапега.

28 чэрвеня 1660 года каля вёскі Палонка непадалёк ад Ляхавіч адбылася найбуйнейшая ў гэтай вайне бітва. Супраць 24-тысячнага войска ваяводы Івана Хаванскага выступіла дывізія Сапегі ў 8 тысяч жаўнераў і дывізія Стэфана Чарнецкага ў 6 тысяч жаўнераў. Хаванскі быў разбіты і ганебна ўцёк з поля сечы. Павел Сапега сціпла прамаўчаў пра сябе, але адзначыў гераізм жаўнераў. «Ахвоту, працу і непараўнальную дзейнасць войска цяжка выказаць. Сэрца радуецца, гледзячы, як іх Бог падбадзёрваў, і ўсе спадзяюцца і надзею нашу праз іх справавуюць». Затое Стэфан Чарнецкі адзначыў чынны ўнёсак у перамогу Паўла Сапегі: «Гетман мужна здароўя свайго не шкадаваў і супраць непрыяцеля працавіта стаяў».

Гэтая перамога была пачаткам пералому ў вайне з Маскоўскім царствам. Войска ВКЛ перайшло ў наступ і 3 ліпеня вызваліла Менск. Цар Аляксей Міхайлавіч паслаў на Беларусь 45-тысячную раць пад камандай князя Юрыя Даўгарукага. Бітва з ёй адбылася 8 кастрычніка 1660 года за дзве мілі ад Магілёва на рацэ Бася. У Сапегі і Чарнецкага было разам 12 тысяч жаўнераў. Хаванскі пахваляўся, што разаб'е іх за гадзіну. Але польскія і ліцвінскія воіны змагаліся як героі. Галоўны ўдар прыняла дывізія Паўла Сапегі, якая трымала цэнтр. Сам гетман знаходзіўся ў гушчы бітвы. Пад ім забілі каня, і Сапега цудам выратаваўся ад смерці. Гераізм сапежнікаў даў магчымасць флангам перайсці ў наступ і адкінуць непрыяцеля. Нягледзячы на колькасную перавагу, Даўгарукі схаваўся ў лагеры і стаў чакаць падыходу з Полацка войска Івана Хаванскага. Насустрач яму выступіў са сваёй дывізіяй Павел Сапега. І на гэты раз Хаванскі быў разбіты. З рэшткамі свайго войска ён уцёк у Полацк. Маральны дух рускіх воінаў быў падарваны.

Ян Казімір адзначыў, што Сапега, «не шкадуючы фартуны, дастатку свайго, без ніякага для сябе прыбытку не толькі ўласнасць сваю аддаваў, але і ў розных крэдытораў вялікія сумы на тыя высокія патрэбы браў і ахвотна даваў». Так была адзначана арганізацыйная роля Сапегі ў перамозе.

Пасля выступу жаўнераў (канфедэрацыі) Павел Сапега доўгі час не мог узначальваць войска — вельмі перажываў з гэтага. «Сіроцтва краёў беларускіх... і маё сціскае сэрца. Але што рабіць, калі Айчына прыходзіць на такую нешчаслівасць?» Састарэлы гетман гатовы быў служыць «асірацелай Айчыне». І ў 1663 годзе Сапега зноў узначаліў войска і падрыхтаваў яго для паходаў на Украіну, але ад хваробы вымушаны застацца дома.

Апошнія падзеі вайны адбываліся без удзелу Паўла Сапегі. Хвароба адняла сілы. 30 снежня 1665 года гетман памёр у Ружанскім палацы і быў пахаваны ў Бярозаўскім кляштары картэзіянцаў. Сучаснікі назвалі яго Lіberator Lіtvanіae — вызваліцелем Літвы. А гісторыкі адзначылі яго асаблівыя заслугі. «Калі Вялікае Княства Літоўскае захавалася ў цэласці і адабрана з непрыяцельскіх рук, то гэта ўсё Паўла Сапегі дзейнасць».

Вітаўт ЧАРОПКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.