Вы тут

Вя­зень ДУ­ЛА­Га — 125 (За­кан­чэн­не. Па­ча­так у ну­ма­ры за 1 лю­та­га 2014 го­да)


У якас­ці ва­ен­на­па­лон­на­га Мі­ха­іл Скра­бін паў­та­рыў ня­даў­на прой­дзе­ны шлях у ад­ва­рот­ным на­прам­ку: Вя­лі­кія Лу­кі — Не­вель — По­лацк. У па­ло­не ака­за­ла­ся ўся яго са­ні­тар­ная ро­та, бо ўра­чы не кі­ну­лі па­ра­не­ных.

[caption id="attachment_31566" align="alignnone" width="600"]11-21 Се­лек­цыя ва­ен­на­па­лон­ных.
Фо­та з ад­кры­тых кры­ніц.[/caption]

«Стрэ­лы па­лёг­кі»

Пе­рад тым, як ад­пра­віць па­лон­ных па эта­пе, нем­цы на­коп­лі­ва­лі іх у пе­ра­сыль­ных ла­ге­рах пад ад­кры­тым не­бам, прос­та на по­лі, ага­ро­джа­ным ка­лю­чым дро­там, тры­ма­ю­чы доў­гі час без ва­ды і ежы. У 1941‑м снег вы­паў на па­чат­ку каст­рыч­ні­ка. На­двор'е на аку­па­ва­ных тэ­ры­то­ры­ях ста­я­ла ха­лод­нае і зол­кае. І ўжо ў пер­шыя дні ня­во­лі мно­гія зда­ро­выя ма­ла­дыя муж­чы­ны па­мі­ра­лі ад го­ла­ду.

Вя­ліз­ная коль­касць ва­ен­на­па­лон­ных на па­чат­ку вай­ны ста­ла пэў­най праб­ле­май для ня­мец­кай ар­міі. Не­маг­чы­ма бы­ло ўсіх рас­стра­ляць, і не­бяс­печ­на бы­ло тры­маць у ты­ле та­кую коль­касць пра­ціў­ні­ка, ня­хай і за дро­там. Та­му га­лоў­най за­да­чай кан­вою бы­ло — мак­сі­маль­на зня­сі­лець лю­дзей, каб яны ака­за­лі­ся фі­зіч­на не здоль­ныя на па­бег. Вяз­ні пе­ра­сыль­ных ла­ге­раў бы­лі да­ве­дзе­ны да та­ко­га ста­ну, што пад­час пе­ра­го­ну кі­да­лі­ся да кон­скіх тру­паў, ад­ры­ва­лі змерз­лае мя­са, а вар­та­выя ў іх стра­ля­лі.

Пас­ля кож­на­га пры­пын­ку ў спе­цы­яль­ных за­го­нах з вы­шка­мі па пе­ры­мет­ры ты­ся­чы па­лон­ных чыр­во­на­ар­мей­цаў больш не па­ды­ма­лі­ся. Але гэ­та­га бы­ло не­да­стат­ко­ва. Кож­ны раз пе­рад эта­пам з двух ба­коў ка­лон­ны вы­строй­ва­лі­ся кан­ва­і­ры з пал­ка­мі і за­гад­ва­лі па­лон­ным бег­чы кі­ла­мет­ры два. Пас­ля гэ­та­га раз­га­ра­ча­ных лю­дзей спы­ня­лі пад ха­лод­ным во­сень­скім даж­джом і вет­рам на га­дзі­ну, і так паў­та­ра­лі не­каль­кі ра­зоў, ад­ся­ва­ю­чы тых, хто не вы­трым­лі­ваў.

Ча­сам вяз­няў зга­ня­лі на або­чы­ну для раз­мі­ні­ра­ван­ня да­ро­гі. За­слу­жа­ны мас­так РСФСР Мі­ка­лай Аб­рынь­ба, які тра­піў у ня­мец­кі па­лон у каст­рыч­ні­ку 1941 го­да пад Ель­няй, згад­ваў, як ад­ной­чы на бе­ра­зе Дняп­ра нем­цы па­ста­ві­лі іх на ка­ле­ні ў на­бры­ня­лы ва­дой пя­сок і за­га­да­лі так ста­яць на пра­ця­гу но­чы. Тых, хто па­ды­маў­ся аль­бо клаў­ся, пры­стрэль­ва­лі. Ноч­чу ўда­рыў ма­роз, і ка­ле­ні лю­дзей пры­мерз­лі да пяс­ку. Да ра­ні­цы мно­гія за­мерз­лі да смер­ці. Тых, хто на до­світ­ку не змог ра­за­гнуць ка­ле­ні, да­бі­ва­лі з аў­та­ма­таў… Та­кія за­бой­ствы нем­цы на­зы­ва­лі «стрэ­ла­мі па­лёг­кі». Да тран­зіт­ных ла­ге­раў не да­хо­дзі­ла чвэрць узя­тых у па­лон са­вец­кіх вай­скоў­цаў.

«Ка­му ша­лу­пін­не з ня­мец­кай кух­ні?»

Мі­ха­іл Скра­бін не ве­дае да­ту, ка­лі ака­заў­ся ў По­лац­кім Ду­ла­гу‑125. Бо даў­но ўжо, з часу ад­ступ­лен­ня і спроб вы­рвац­ца з акру­жэн­ня, яны стра­ці­лі лік дням.

Ду­лаг‑125 раз­мя­шчаў­ся ў бу­дын­ках Чыр­во­на­га ва­ен­на­га га­рад­ка імя Фрун­зэ (ця­пер Спас­кі га­ра­док). У па­мяш­кан­нях, раз­лі­ча­ных на 4,5 ты­ся­чы ча­ла­век, ужо ў жніў­ні 1941‑га бы­ло раз­ме­шча­на ка­ля 20 ты­сяч па­лон­ных, але асноў­ная іх коль­касць пры­бы­ла ў ла­гер у каст­рыч­ні­ку, пас­ля няўдачы на За­ход­нім фронце на мас­коў­скім на­прам­ку. Ка­лі па­мяш­кан­ні пе­ра­ста­лі ўмя­шчаць лю­дзей, лю­дзі кла­лі­ся спаць на ву­лі­цы.

— Тыя, хто ўста­ваў па па­трэ­бе ноч­чу, вы­му­ша­ны былі іс­ці па лю­дзях, — згад­вае бы­лы вя­зень Мі­ха­іл Скра­бін. — Сла­быя бы­лі на­столь­кі, што на лес­ві­цы спы­ня­лі­ся 3–4 ра­зы, каб дух пе­ра­вес­ці. А не­ка­то­рыя больш ужо і не па­ды­ма­лі­ся.

Той пер­шай во­сен­ню ён па­зна­ё­міў­ся ў ла­ге­ры з ве­тэ­ра­нам Пер­шай су­свет­най вай­ны (як та­ды ка­за­лі — ім­пе­ры­я­ліс­тыч­най), укра­ін­цам. Ён па­пя­рэ­дзіў Скра­бі­на, што бу­дзе не­вы­нос­на цяж­ка, што аба­вяз­ко­ва ўспых­не тыф і хва­рэць не бу­дуць толь­кі тыя, хто хва­рэў да­гэ­туль. І са­праў­ды, зі­мой па­чаў­ся сып­ны тыф. Гэ­та быў біч, ка­жа Мі­ха­іл Якаў­ле­віч. Але, як ні дзіў­на, сып­няк шка­да­ваў ва­ен­на­па­лон­ных: ад ты­фу гі­ну­лі не ў та­кой коль­кас­ці, як мож­на бы­ло ча­каць. Мі­ха­іл Якаў­ле­віч тлу­ма­чыць гэ­та па­ра­дак­саль­ным чы­нам: маў­ляў, лю­дзі бы­лі та­кія зня­сі­ле­ныя, што час­та тыф іх не за­бі­ваў.

Ця­жэй ста­ла ад та­го, што пад­час ка­ран­ці­ну вяз­няў не ва­дзі­лі на ра­бо­ту. Аку­пан­ты шы­ро­ка вы­ка­рыс­тоў­ва­лі пра­цу ва­е­нна­па­лон­ных. Да эпі­дэ­міі пра­цоў­ныя ка­ман­ды што­дня ад­праў­ля­лі ад­наў­ляць мас­ты, гру­зіць і раз­гру­жаць ва­го­ны, на­рых­тоў­ваць лес і торф, ра­ман­та­ваць да­ро­гі, рыць тран­шэі для па­ха­ван­ня па­мер­лых у ла­ге­ры, вы­кон­ваць ін­шыя ра­бо­ты. Гэ­та бы­ла вель­мі цяж­кая пра­ца для зня­сі­ле­ных го­ла­дам лю­дзей. Але та­кія вы­ха­ды за ме­жы ла­ге­ра да­ва­лі ней­кую над­зею, ча­сам — маг­чы­масць па­да­браць ней­кае ша­лу­пін­не, якое мож­на бы­ло з'ес­ці. Пад­час ка­ран­ці­ну ла­гер ака­заў­ся ў поў­най іза­ля­цыі.

Зі­мой у ка­зар­мах, дзе бы­лі раз­ме­шча­ны ва­ен­на­па­лон­ныя, ацяп­лен­не бы­ло ад­клю­ча­на. Пе­чы па­ста­ві­лі ў ка­лі­до­рах, і ка­ля іх грэ­лі­ся па чар­зе. Там жа, пад адзі­най лям­пач­кай на ўвесь ка­лі­дор, утва­рыў­ся свое­асаб­лі­вы «ры­нак».

— Вы б чу­лі, — ка­чае га­ла­вой ве­тэ­ран. — «Ка­му ша­лу­пін­не з ня­мец­кай кух­ні? Ка­му — з лі­тоў­скай кух­ні? Ка­му — з рус­кай кух­ні?» Хто што…

Сам Скра­бін, які не ку­рыў, на ма­хор­ку аб­мя­няў тут са­бе лыж­ку ды ін­шыя не­аб­ход­ныя рэ­чы. Ад­сут­насць па­трэ­бы ў ты­ту­ні ў не­ка­то­рай сту­пе­ні па­ляг­ча­ла яго жыц­цё.

[caption id="attachment_31567" align="alignnone" width="600"]11-22

Рэ­гіст­ра­цый­ная кар­та ва­ен­на­па­лон­на­га Ду­ла­га‑125 і Шта­ла­га‑354 Кан­стан­ці­на Еў­да­кі­ма­ві­ча МУ­РАШ­КІ, 1912 го­да на­ра­джэн­ня. Пра­жы­ваў у вёс­цы Сяр­гей­чы­кі Діс­нен­ска­га ра­ё­на По­лац­кай воб­лас­ці (ця­пер Мёр­скі ра­ён Ві­цеб­скай воб­лас­ці). На ад­ва­рот­ным ба­ку над­піс: «Рас­стра­ля­ны 7 лі­пе­ня 1944 го­да».
http://www.obd-memorіal.ruУда­ло­ся да­ве­дац­ца, што Кан­стан­цін Му­раш­ка сам быў з вёс­кі Сяль­цо (ця­пер Яз­нен­скі сель­са­вет Мёр­ска­га ра­ё­на), пад­час аку­па­цыі пай­шоў з жон­кай На­дзе­яй у пар­ты­за­ны, і та­ды жыў у цес­ця Іва­на Якаў­ле­ві­ча Дзе­мі­дзён­кі ў вёс­цы Сяр­гей­чы­кі. Не­дзе ў Бе­ла­ру­сі па­він­ны пра­жы­ваць уну­ча­тыя пля­мен­ні­кі Кан­стан­ці­на — дзе­ці Да­ні­і­ла Іва­на­ві­ча Му­раш­кі. Вель­мі про­сім іх ад­гук­нуц­ца. 

[/caption]

Шаг­рэ­не­вая ску­ра

До­сыць поз­на, ужо зі­мой, у Ду­лаг‑125 па­тра­пі­лі не­каль­кі сі­бі­ра­коў. Яны ака­за­лі­ся ў тым жа па­коі, дзе і Скра­бін. Маг­чы­ма, яны бы­лі раз­вед­чы­кі, мяр­куе Мі­ха­іл Якаў­ле­віч, бо го­лас у іх яшчэ быў гуч­ны. Пад­час эпі­дэ­міі сі­бі­ра­кі пры­зна­чы­лі дня­валь­ных, каб ні­хто ін­шы да іх у па­кой не за­хо­дзіў, а ўве­ча­ры, ка­лі раз­да­ва­лі хлеб, яны за­га­да­лі ўсім сва­ім су­се­дзям па па­коі пры­хо­дзіць апош­ні­мі, каб па­мен­шыць шан­цы на­брац­ца во­шай ад хво­рых.

— І вось мы гля­дзім у акно, ча­ка­ем, — рас­каз­вае Мі­ха­іл Скра­бін. — Ба­чым: ад­на ка­ло­на ста­іць па хлеб, дру­гая, трэ­цяя, чац­вёр­тая… На на­ступ­ны дзень — тры з па­ло­вай ка­ло­ны, на на­ступ­ны — тры і чвэрць, по­тым — тры… Я гля­джу, і ў мя­не не вы­хо­дзіць з га­ла­вы воб­раз баль­за­каў­скай шаг­рэ­не­вай ску­ры, якая ўвесь час сціс­ка­ла­ся, і ра­зам з ёй змян­ша­ла­ся жыц­цё га­лоў­на­га ге­роя. Праз акно я гля­дзеў, як смерць ня­ў-
моль­на пад­бі­ра­ец­ца да мя­не.

Ка­лі я спы­та­ла Мі­ха­і­ла Якаў­ле­ві­ча, што да­па­ма­га­ла лю­дзям вы­жыць, ён, не за­дум­ва­ю­чы­ся, ад­ка­заў: «Сяб­роў­ства». Адзі­ноч­кі гі­ну­лі. Сяб­ры вы­ра­тоў­ва­лі адзін ад­на­го, дзя­лі­лі­ся апош­нім, кла­па­ці­лі­ся пра хво­рых, па­пя­рэдж­ва­лі пра не­бяс­пе­ку, на­рэш­це, ар­га­ні­зоў­ва­лі ўцё­кі.

Па­ха­валь­ная ка­ман­да

— Бы­ло, вя­до­ма ж, страш­на, — ко­рат­ка ха­рак­та­ры­зуе той пе­ры­яд свай­го жыц­ця Мі­ха­іл Скра­бін. І каб пра­ілюст­ра­ваць, да­дае: — Быў па­кой, дзе спа­чат­ку змя­шча­лі па­мер­лых. Па­клі­ка­лі мя­не да­па­маг­чы па­клас­ці ту­ды труп. Я за­ўва­жыў у яго кі­шэ­ні па­свед­чан­не кі­роў­цы. Па­гля­дзеў на фа­та­гра­фію і не змог па­знаць. Ла­гер мя­няў лю­дзей да не­па­зна­валь­нас­ці.

Зі­мой смя­рот­насць ся­род па­лон­ных па­вя­лі­чы­ла­ся да 200 ча­ла­век што­дня. Па­ха­валь­ная ка­ман­да вы­во­зі­ла па­мер­лых мет­раў за 200–300 ад ла­ге­ра, ва ўро­чы­шча Пяс­кі. У той час там быў вя­ліз­ны кат­ла­ван, на ўскрай­ку яко­га так­са­ма рас­стрэль­ва­лі вяз­няў га­рад­ской тур­мы — пад­поль­шчы­каў і пар­ты­зан.

Ты­по­вая кар­ці­на для Ду­ла­га‑125 тых дзён: па­ха­валь­ная ка­ман­да ста­іць, па­куль па­мер­лых па­гру­зяць на ме­ды­цын­скія на­сіл­кі. У ру­ках ня­ма сі­лы, та­му да на­сі­лак пры­ма­ца­ва­ны шлей­кі з аб­мо­так, пе­ра­кі­ну­тыя це­раз пле­чы. Чор­ныя сі­лу­э­ты на бе­лым сне­зе, са­мі па­доб­ныя на мерц­вя­коў. По­тым кра­на­юц­ца па­трош­ку…

— На­стаў мо­мант, ка­лі ні ў ка­го не за­ста­ло­ся сіл вы­но­сіць па­мер­лых, — ус­па­мі­нае Скра­бін. — Мы та­ды шта­бя­ля­мі кла­лі тру­пы і дро­вы і пад­паль­ва­лі. На на­шых ва­чах яны зга­ра­лі.

Бы­лыя ка­ман­дзі­ры 3‑й Бе­ла­рус­кай пар­ты­зан­скай бры­га­ды, якая дзей­ні­ча­ла ў По­лац­кім ра­ё­не, на­зы­ва­юць ліч­бу ад 50 ты­сяч да звыш 100 ты­сяч — столь­кі (згод­на з да­ны­мі пар­ты­зан­скай раз­вед­кі і свед­чан­нем тых, хто ўцёк з Ду­ла­га‑125) за зі­му 1941–1942 го­да па­мер­ла ў ла­ге­ры ад го­ла­ду і эпі­дэ­мій. Столь­кі па­ха­ва­на на па­лі­го­не 15‑га страл­ко­ва­га пал­ка — ва ўро­чы­шчы Пяс­кі. У маі 1943 го­да ў ла­ге­ры за­ста­ло­ся ўся­го 1800 ча­ла­век.

Су­вязь з пар­ты­за­на­мі

Пас­ля эпі­дэ­міі ты­фу ўпер­шы­ню, ка­жа Скра­бін, бы­лі скла­дзе­ны спі­сы вяз­няў Ду­ла­га‑125. Паз­ней Мі­ха­іл Якаў­ле­віч да­ве­даў­ся, што не ўсе па­лон­ныя на­зы­ва­лі свае са­праўд­ныя проз­ві­шчы. З ім быў ся­бар, які ў ла­ге­ры на­зы­ваў ся­бе Аб­ло­маў. А ка­лі яны пас­ля ўцё­каў прый­шлі ў пар­ты­за­ны і іх па­пра­сі­лі прад­ста­віц­ца, ся­бар устаў і не­ча­ка­на пра­мо­віў: «Ма­лод­шы лей­тэ­нант Дзміт­рый Кор­чы­наў».

Скра­бін пад­час ла­гер­на­га пе­ра­пі­су на­зваў сваё са­праўд­нае імя, і по­тым гэ­та да­па­маг­ло яму. Пас­ля па­ра­жэн­ня пад Маск­вой стаў­лен­не нем­цаў да ва­ен­на­па­лон­ных змя­ні­ла­ся да леп­ша­га, бо да іх рап­там дай­шло, што, маг­чы­ма, прый­дзец­ца ад­каз­ваць за свае зла­чын­ствы. Яны та­ды са­бра­лі не­каль­кі афі­цэ­раў-ін­ва­лі­даў і ад­пра­ві­лі іх у сё­лы на аку­па­ва­най тэ­ры­то­рыі ў да­па­мо­гу ста­рас­там. Мі­ха­іл Якаў­ле­віч ве­даў ад­на­го з тых, што ад­пра­ві­лі.

Па­зна­ё­мі­лі­ся яны, ка­лі Скра­бі­на пры­зна­чы­лі са­ні­та­рам дзвюх па­лат ка­манд­на­га скла­ду. Усе ля­жа­лі на на­рах, а гэ­ты ча­ла­век — на пад­ло­зе, бо ў яго не бы­ло на­гі. Усё, што мог для яго зра­біць Мі­ха­іл Якаў­ле­віч, — гэ­та пры­нес­ці кі­пень з кух­ні. Ле­каў не бы­ло. І вось вяс­ной гэ­та­га ча­ла­ве­ка ад­пра­ві­лі ў вёс­ку. А блі­жэй да во­се­ні ў вёс­ку прый­шлі пар­ты­за­ны і ад­ра­зу за­бра­лі яго ў пар­ты­зан­скі ла­гер, а там «смер­шаў­цы» ста­лі яго рас­пыт­ваць пра па­лон, ха­це­лі да­ве­дац­ца пра проз­ві­шчы тых, хто быў ра­зам з ім за ка­лю­чым дро­там. Ся­род ін­шых ён на­зваў і Скра­бі­на. Так пар­ты­зан­ская раз­вед­ка ўжо за­га­дзя ме­ла ін­фар­ма­цыю пра Мі­ха­і­ла Якаў­ле­ві­ча, і яму ляг­чэй бы­ло за­свед­чыць сваю асо­бу пас­ля ўцё­каў.

[caption id="attachment_31565" align="alignnone" width="600"]11-20 Са­вец­кія ва­ен­на­па­лон­ныя з Бе­ла­стоц­ка­га кат­ла. Па­ча­так лі­пе­ня 1941 го­да.
Фо­та з ад­кры­тых кры­ніц.[/caption]

Ла­гер­ныя ар­тыс­ты

Вяс­ной з па­лон­ных ста­лі фар­мі­ра­ваць гру­пы па сто ча­ла­век для ад­праў­кі ў Гер­ма­нію. Ла­гер­ныя ўра­чы мно­гім зда­ро­вым лю­дзям ста­ві­лі ды­яг­наз «ты­фоз­ны», каб вы­ра­та­ваць іх ад ад­праў­кі. Так Скра­бі­ну ўда­ло­ся па­збег­нуць ад­сыл­кі ў Гер­ма­нію ў пер­шы раз.

У гэ­ты час у ла­ге­ры з'я­віў­ся гар­мо­нік і са­браў­ся хор, які ка­рыс­таў­ся асаб­лі­вай па­пу­ляр­нас­цю: яго пры­хо­дзі­лі слу­хаць як вяз­ні, так і нем­цы. Тыя, хто пе­ра­жыў не­вы­нос­нае, пра­гну­лі жыц­ця. Пад­час пе­ра­кліч­кі да­зна­ва­лі­ся, што ся­род па­лон­ных ёсць ар­тыс­ты. Тру­бач Суб­ачэў­скі, бы­лы дзет­до­ма­вец, які да вай­ны іг­раў джаз у Маск­ве, па­зна­ё­міў Скра­бі­на з ар­тыс­там Мас­коў­ска­га Ма­ло­га тэ­ат­ра, вы­пуск­ні­ком Мас­коў­ска­га тэ­ат­раль­на­га ву­чы­лі­шча імя Шчэп­кі­на Не­ча­ву­хі­ным. А по­тым да іх да­лу­чыў­ся клоўн з Кір­гі­зіі. Не­ча­ву­хін хут­ка знай­шоў кан­такт з кух­няй: пра­спя­ваў пе­сень­ку, неш­та пра­чы­таў і атры­маў за гэ­та да­дат­ко­вы ка­ва­лак хле­ба і амаль паў­вяд­ра ба­лан­ды. Та­ды ён вы­ра­шыў са­браць ма­лень­кую ла­гер­ную тру­пу. Каб атры­маць зго­ду кі­раў­ніц­тва ла­ге­ра, Не­ча­ву­хін пра­дэк­ла­ма­ваў пе­рад нем­ца­мі вер­шы Ня­кра­са­ва.

— Ка­лі нем­цы па­чу­лі: «Ты і ўбо­гая, ты і ба­га­тая, ты і ма­гут­ная, ты і бяс­сіль­ная, ма­тух­на -Русь!», ім спа­да­ба­ла­ся, што ён ка­заў «Русь», а не «Са­вец­кі Са­юз», і яму да­зво­лі­лі, — ка­жа Мі­ха­іл Якаў­ле­віч. — І ён узяў мя­не ў сваю тру­пу так­са­ма клоў­нам.

Ар­тыс­таў у Гер­ма­нію не ад­праў­ля­лі, і Скра­бі­ну ў дру­гі раз уда­ло­ся па­збег­нуць ад­сыл­кі.

У Ду­ла­гу‑125 Мі­ха­іл Скра­бін пра­быў паў­та­ра го­да — да 5 мая 1943 го­да, па­куль ла­гер не рас­фар­мі­ра­ва­лі. По­тым ён ра­зам з ін­шы­мі ар­тыс­та­мі быў пе­ра­ве­дзе­ны ў ста­цы­я­нар­ны ла­гер для сал­дат і сяр­жан­таў Шта­лаг — 354 (вай­ско­вы га­ра­док «Ба­ра­ву­ха–1», за 12 кі­ла­мет­раў ад На­ва­по­лац­ка), ад­куль ра­зам з 17 та­ва­ры­ша­мі яму ўда­ло­ся ўця­чы. У ад­ным з атра­даў пар­ты­зан­скай бры­га­ды «Ня­ўлоў­ныя» ўзна­ча­ліў раз­вед­валь­на-ды­вер­сій­ную гру­пу, удзель­ні­чаў у мно­гіх рэй­дах па зні­шчэн­ні гіт­ле­раў­скіх і па­лі­цэй­скіх гар­ні­зо­наў. На яго ра­хун­ку сем па­да­рва­ных ня­мец­кіх эша­ло­наў. А по­тым — су­стрэ­ча з часцямі 5‑й ар­міі, у скла­дзе якой ён дай­шоў да Кё­нігс­бер­га, вай­на з Япо­ні­яй…

Мі­ха­іл Скра­бін — ка­ва­лер ча­ты­рох ба­я­вых ор­дэ­наў, мност­ва ме­да­лёў, ся­род якіх ён най­больш ша­нуе «За ад­ва­гу», «За ба­я­выя за­слу­гі» і «Пар­ты­зан Ай­чын­най вай­ны». Трое яго сяб­роў, якія ра­зам з ім уцяк­лі з ла­ге­ра, по­тым ва­я­ва­лі ў пар­ты­за­нах, бы­лі яго ад­на­год­ка­мі. Пры­чым усе трое — во­сень­скія, на­ро­джа­ныя ў каст­рыч­ні­ку—ліс­та­па­дзе. Ра­зам яны да­жы­лі да 1993 го­да. Ця­пер з усёй бры­га­ды «Ня­ўлоў­ныя» Скра­бін за­стаў­ся апош­ні. Маг­чы­ма — апош­ні з вяз­няў Ду­ла­га‑125. Але гэ­та­га дак­лад­на ні­хто не ве­дае. Мы ўво­гу­ле ма­ла ве­да­ем пра тых, хто там быў. Пра тых, хто ля­жыць ва ўро­чы­шчы Пяс­кі. Мы зра­бі­лі да­лё­ка не ўсё маг­чы­мае, каб ад­на­віць спра­вяд­лі­васць у да­чы­нен­ні да гэ­тых лю­дзей. Але мы па­він­ны гэ­та зра­біць. Інакш гэ­тую вай­ну нель­га лі­чыць скон­ча­най.

Воль­га МЯДЗ­ВЕ­ДЗЕ­ВА.

Гро­шы на ства­рэн­не ме­ма­ры­я­ла «Уро­чы­шча Пяс­кі» мож­на пе­ра­ліч­ваць у Ві­цеб­скае аб­лас­ное ад­дзя­лен­не ГА «Бе­ла­рус­кі фонд мі­ру» на ра­ху­нак

№3135411066036 (у бе­ла­рус­кіх руб­лях),

№3135411066502 (у до­ла­рах),

№3135411066805 (у ра­сій­скіх руб­лях)

у ды­рэк­цыі ААТ «Бел­ін­вест­банк» па Ві­цеб­скай воб­лас­ці, код 153001739, УНП 300126736

______________________________________________________________________________________

Іншыя матэрыялы праекта глядзіце тут:

Зямля памятае. А мы?

ТЭРЫТОРЫЯ ПАМЯЦІ

Сведкі

Лёс ваеннапалонных — боль не толькі Беларусі

Вязень ДУЛАГа — 125

«Мой баць­ка ля­жыць у Пяс­ках»

Аба­вя­зак сы­ноў

______________________________________________________________________________________

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна. 

Культура

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Харвацкі кінафестываль ZаgrеbDох даследуе рэгіён вялікім экранам

Балканскія краіны паўсталі перад гледачом з іх надзённым.