Вы тут

Уладзімір Сіўчыкаў. Аднойчы вясною ў Амерыцы


Неакласічны калос

Ледзь не кожны жыхар Нью-Ёрка і бадай кожны госць «Вялікага Яблыка» лічаць за абавязак калі не ўскараскацца на гэтую статую, дык хаця б агледзець яе з борта парома, прагулачнага цеплахода або катара, якія рэгулярна курсіруюць да выспы Свабоды (Liberty Island), што раней звалася Бэдлаў (Bedloe’s Island), пераважна з Паўднёвага порта (South Street Seaport) на Манхэтане.

Статуя Свабоды (Statue of Liberty), поўнае найменне якой «Свабода, якая азарае свет» («Liberty Enlightening the World»), уваходзіць у Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА і ёсць адным з сімвалаў Злучаных Штатаў. Гэта падарунак Францыі да Сусветнай выстаўкі 1876 года і да 100-годдзя амерыканскай незалежнасці, а таму азначана на ёй лацінскімі літарамі дата «July IV MDCCLXXVI» — дзень, калі была прынята Дэкларацыя Незалежнасці ЗША. Адной нагою статуя наступае на разбітыя ланцугі, а сем прамянёў на яе кароне сімвалізуюць сем кантынентаў паводле заходняй геаграфічнай традыцыі. Вышыня манумента разам з п’едэсталам складае 93 метры, а самой статуі — 46 метраў.

Несумненна, што французскі скульптар Фрэдэрык Агюст Бартольдзі (Frédéric Auguste Bartholdi) арыентаваўся на адзін з сямі цудаў старажытнага свету, на легендарную статую — маяк Калоса Радоскага, хоць, як некаторыя лічаць, меў і цалкам канкрэтную мадэль.

Рука статуі з паходняю была з трыумфам паказана на Сусветнай выстаўцы ў Філадэльфіі, а вось з усталяваннем гатовага манумента ўзніклі фінансавыя і арганізацыйныя праблемы.

Паводле дамоўленасці Амерыка мусіла падрыхтаваць п’едэстал, але сродкі збіраліся занадта павольна. Тады газетны магнат і адзін з вынаходнікаў прынцыпаў «жоўтай» прэсы Джозэф Пýлітцэр (Joseph Pulitzer) найперш праз сваю газету «The New York World» правёў маштабную кампанію, і патрэбныя сродкі былі закумуляваныя.

Гатовую статую разабралі на 350 частак і прывезлі ў Нью-Ёрк у чэрвені 1885 года. Каб зманціраваць гіганцкую медную скульптуру на пастаменце, французскі інжынер Густаў Эйфель (Gustave Eiffel), будучы стваральнік знакамітай парыжскай вежы, спраектаваў не толькі масіўную стальную апору, але і каркас, бо ў сярэдзіне «Свабода» пустая.

Французскі падарунак прыпазніўся ўсяго толькі на дзесяць гадоў, але манумент урэшце быў урачыста адкрыты 28 кастрычніка 1886 года ў прысутнасці тысяч гледачоў.

Напачатку Статуя Свабоды служыла і навігацыйным арыенцірам, маяком, але вось ужо больш за 130 гадоў з’яўляецца не толькі помнікам культуры, але і сусветным сімвалам свабоды і дэмакратыі.

Пасля тэрарыстычнай атакі 11 верасня 2001 года на Сусветны гандлёвы цэнтр манумент быў часова закрыты. Пазней закрывалі яго і каб усталяваць новыя лесвіцы і ліфты, але ўжо больш за пяць гадоў адкрыты поўны доступ да статуі ажно да яе кароны з агляднай пляцоўкай.

Першы раз я пабачыў яе вобмільгам і здалёк познім вечарам па дарозе з аэрапорта Ньюарк. Куды лепей удалося агледзець статую праз тыдзень, падчас круізу на цеплаходзе.

Як на мой густ, дык кабета-Свабода, дарма што «францужанка», не вельмі прыгожая. Твар яе падаецца застыглым і занадта класічным, ледзь не копіяй мікеланджэлаўскага «Давіда», асабліва што датычыць ніжняй сківіцы.

У побыце некаторыя мінакі дражняць яе «швачкаю» з намёкам на тое, што пазіравала Бартольдзі нібыта Ізабэла Боер, удава Ісака Зінгера, амерыканскага стваральніка і гандляра машынкамі для шытва.

А калі пачуў, што называюць яе і «зялёнай бабаю», дык міжволі згадаў айчынную, мінскую «зялёную бабу», усталяваную пры Камароўскім базары. Толькі вось амерыканская высока ўздымае паходню і ўслаўляе свабоду, а наша, беларуская, — гандлярка, што сядзіць пры мяху з семкамі.

Бібліятэка кангрэса

Фота аўтара.

Самая буйная бібліятэка ў свеце і галоўнае кнігасховішча Амерыкі — The Library of Congress — мае поўнае і афіцыйнае найменне — Нацыянальная бібліятэка Кангрэса ЗША імя Томаса Джэферсана (Thomas Jefferson).

У 1800 годзе сталіцу перанеслі з Філадэльфіі ў невялікі тады Вашынгтон. Тагачасны прэзідэнт Джон Адамс (John Adams) выдзеліў сродкі на бібліятэку, якой карысталіся б толькі прэзідэнт з віцэ-прэзідэнтам, сенатары ды кангрэсмены. Адсюль і яе назва. Пасля «Другой вайны за незалежнасць» экс-прэзідэнт Томас Джэферсан прадаў бібліятэцы свой асабісты кнігазбор, і гэта стала сапраўдным нараджэннем бібліятэкі. Імя Джэферсана носіць і адзін з чатырох, найстарэйшы корпус, які мае статус гістарычнага і архітэктурнага помнікаў і месціцца ў цэнтры Вашынгтона, на Капіталійскім пагорку (Capitol Hill).

Гэта папраўдзе палац адукацыі, навукі і культуры, які ўражвае сваім багаццем і шыкоўнай аздобаю. Сёння ў Бібліятэцы шчыруюць тры з паловаю тысячы супрацоўнікаў, якія штогод абслугоўваюць да двух мільёнаў карыстальнікаў і экскурсантаў. У васямнаццаці чытальных залах адначасова могуць працаваць паўтары тысячы наведвальнікаў, якія дасягнулі шаснаццацігадовага ўзросту.

 Кожнае публічнае выданне краіны павінна перадаваць туды адзін асобнік. Аб’ём фонду — кніг, часопісаў, газет, мапаў і іншых носьбітаў інфармацыі на 420 мовах свету — складае пад 160 мільёнаў асобнікаў, і да дзвюх тысяч з іх аблічбоўваецца штодня.

Мабыць, праз тое, што ў галівудскіх кінастужках нярэдка выводзіцца адмоўны вобраз кангрэсмена, часам можна пачуць жарт: «А што, амерыканскія кангрэсмены яшчэ і чытаюць?!» На поўным сур’ёзе магу засведчыць: чытаюць, прынамсі, тут, бо на свае вочы бачыў спецыяльную залу, у якой яны працавалі і працуюць! Больш за тое, Бібліятэка мае сакрэтныя фонды і штодня рыхтуе сотні розных даведак, але абслугоўвае не толькі Кангрэс, але і розныя ўрадавыя органы, даследчыя ўстановы, навукоўцаў, прыватныя фірмы, прамысловыя кампаніі і адукацыйныя ўстановы.

Дырэкцыя лічыць, што самы каштоўны бібліятэчны асобнік — гэта першае друкаванае выданне Дэкларацыі Незалежнасці ЗША 1776 года. Але з тым меркаваннем можна было б паспрачацца, бо захоўваецца ў бібліятэцы пяць з паловаю тысяч інкунабул, а сярод іх і 42-радковая Біблія, першадрукаванае выданне Вульгаты ін-фоліа. Здзейсніў яго ў Майнцы на пачатку 1450-х гадоў Іаган Гутэнберг, і служыць яно традыцыйным пунктам адліку ў гісторыі еўрапейскага кнігадрукавання. Асобнік гэтай Бібліі (ці яго муляж?), з шэрагу дваццаці аднаго поўнага, што захаваліся ва ўсім свеце, дэманструецца тут непадалёк ад увахода, на пачэсным месцы на другім паверсе, у адмысловым стэндзе-сейфе.

А мне асабіста прыемна было ведаць і ўсведамляць, што ў Германа-Славянскім аддзеле, у секцыі Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, захоўваюцца і тры папяровыя арыгіналы маіх аўтарскіх кніг — «Бювар: маналогі і дыялогі», «Уладзевы гісторыі: проза» і «Кошык Велікодны: вершы дзецям». Маю нават падзячны ліст за перадачу іх у фонды бібліятэкі на фірмовым бланку з адметным гербам «The Library of Congres».

Сховішча амерыканскіх таямніц

Мушу прызнацца, што немалое нервовае ўзрушэнне ўсё ж адчуў, калі апынуўся перад адным з самых пазнавальных у свеце будынкаў. Вельмі часта можна пабачыць яго ў выпусках тэлевізійных навінаў, ягоны фасад адлюстраваны на 20-доларавай банкноце.

Сам Белы дом (White House) ужо больш за два стагоддзі сімвалізуе сабою штосьці куды больш значнае і знакавае, чым проста важны будынак. Ягоная класічная архітэктура сімвалізуе адзінства і магутнасць амерыканскай нацыі. І, тым не менш, мае ён і цалкам канкрэтны, зямны адрас: Федэральная акруга Калумбія, Вашынгтон, Пенсільванія-авеню, 1600 (Washington, 1600, Pennsylvania Avenue). Ён папраўдзе візуалізаваў тое, што называюць уладаю не толькі ў ЗША, і стаіць у шэрагу такіх сусветна вядомых збудаванняў, як Апостальскі палац у Ватыкане, як Забаронны горад у Пекіне, як французскі Елісейскі палац або расійскі Крэмль. Гэта тое месца ў амерыканскай сталіцы, дзе жыве і працуе прэзідэнт Злучаных Штатаў Амерыкі, гэта ягоная рэзідэнцыя.

Ідэя ўзвесці гэты будынак належала першаму амерыканскаму прэзідэнту Джорджу Вашынгтону і зарадзілася, калі маладая нацыя пачала будаваць сваю новую сталіцу. У 1791 годзе Вашынгтон падпісаў акт, паводле якога быў абвешчаны конкурс на будаўніцтва «прэзідэнцкага дома», і заклаў сімвалічны краевугольны камень. Конкурс той выйграў ірландскі дойлід Джэймс Хобан (James Hoban), а на будоўлі працавалі эмігранты з розных афрыканскіх краін, а таксама выхадцы з Італіі, Мексікі, Шатландыі.

Збудавалі Белы дом за восем гадоў, і на той час, у што сёння даволі цяжка паверыць, быў ён у Амерыцы найвялікшай пабудовай. Сваё цяперашняе найменне (мабыць, і праз тое, што будаваўся з белага пясчаніку Aquia Greek) ён атрымаў не адразу і зваўся яшчэ «Прэзідэнцкім палацам», «Прэзідэнцкім асабняком», «Прэзідэнцкім домам» і «Белай палатай».

Паводле іроніі лёсу, самому Джорджу Вашынгтону не наканавана было ні пажыць, ні папрацаваць у лёсавызначальным для ўсіх астатніх амерыканскіх прэзідэнтаў будынку, а першым ягоным гаспадаром стаўся Вашынгтонаў наступнік Джон Адамс (John Adams).

З таго часу Белы дом перажыў некалькі перабудоў ды рамонтаў і не адзін пажар. На сёння гэта больш за сем гектараў зямлі і 132 пакоі. На цокальным паверсе размешчаны дапаможныя службы, вышэй ладзяцца грамадскія прыёмы і мерапрыемствы, а самы верхні ўзровень прызначаецца прэзідэнцкай сям’і.

Найбольш знакамітыя — Блакітны, Зялёны і Чырвоны пакоі, а таксама скарбніца. А ў Авальным кабінеце, які служыць працоўным месцам прэзідэнтам з 1909 года, прымаюцца рашэнні і падпісваюцца дакументы, якія, бывае, кардынальна мяняюць сусветную палітыку.

Кажуць, што найболей экспанатаў пасля сябе пакінула Жаклін, жонка прэзідэнта Джона Кенэдзі (John Fitzgerald «Jack» Kennedy, JFK). Ахвотна верыцца і ў тое, што менавіта тая, у чыіх жылах цякла магнацкая кроў Радзівілаў, прывезла ў асабняк шмат шыкоўнай старадаўняй мэблі і стварыла непаўторную атмасферу, якая ўласцівая ўнутранай прасторы Белага дома і сёння.

Натуральна, што будынак, у якім захоўваюцца многія сакрэты дзяржавы, дзе жыве і працуе яе першая асоба, амаль што незаўважна, але надзейна кантралюецца і ахоўваецца.

Сакрэтная служба ЗША (Secret Service) была створана ўказам прэзідэнта Аўраама Лінкальна (Abraham Lincoln) 14 красавіка 1865 года, і менавіта ў той дзень яго смяротна параніў у тэатры акцёр Джон Уілкс Бут. Функцыю аховы першай асобы краіны яна пачала выконваць пасля забойства прэзідэнта Уільяма Макінлі (William McKinley) ў 1901 годзе. Сакрэтная служба паспрыяла і з’яўленню на свет Федэральнага бюро расследаванняў (ФБР), вядомага па абрэвіятуры FBI (Federal Bureau of Investigation). А вось паліцыю для аховы рэзідэнцыі кіраўніка дзяржавы і яго сям’і (White House Police Force) сваім распараджэннем стварыў прэзідэнт Уорэн Хардзінг (Warren Gamaliel Harding). Пазней яе перайменавалі ў Executive Protective Services (EPS) і яна стала ахоўваць таксама амерыканскія прадстаўніцтвы ў іншых краінах, а таксама кандыдатаў у прэзідэнты падчас прэзідэнцкіх выбараў. Сёння яна імянуецца Uniformed Division of the Secret Service. Сто агентаў ахоўваюць прэзідэнта на радзіме і столькі ж суправаджаюць яго ў паездках за мяжу.

Пабачыць (праўда, далёка не ўсе) інтэр’еры Белага дома можна, калі запісацца на экскурсію загадзя. А вось дэманстрантаў з пераважна палітычнымі лозунгамі і транспарантамі пры ягонай агароджы лёгка перастрэць штодня.

У прылеглым да Белага дома Лафаетскверы (Lafayette Square) цікавіў мяне найперш помнік Андрэю Тадэвушу Банавентуру Касцюшку. Цікавіў і таму, што літаральна два тыдні таму і на беларускай зямлі быў адкрыты помнік знакамітаму ваеннаму інжынеру і ваеннаму дзеячу аўтарства скульптара Гэніка Лойкі.

Каля амерыканскага помніка Касцюшку давялося мне прачытаць міні-лекцыю пра нацыянальнага героя трох краін. Адна з маіх слухачак, пяцідзесяцігадовая амерыканка Элізабэт, якая займаецца нерухомай маёмасцю і трымае ранча пад горадам Шарлотам (Charlotte) у Паўночнай Караліне, рэзюмавала: «Зразумела, Касцюшка гэты быў няміра яшчэ той: сварыўся з урадамі ўсіх краін, дзе толькі ні жыў!» Давялося парыраваць, маўляў, у Парыжы ён не ваяваў, а пераважна вучыўся і, мажліва, праз тое мае статус усяго толькі ганаровага грамадзяніна Францыі

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Беларусь і Расія зблізілі пазіцыі па праграме рэалізацыі дагавора аб Саюзнай дзяржаве

Беларусь і Расія зблізілі пазіцыі па праграме рэалізацыі дагавора аб Саюзнай дзяржаве

Аб гэтым заявіў старшыня Савета Рэспублікі Міхаіл Мясніковіч на сустрэчы са старшынёй Савета Федэрацыі Валянцінай Мацвіенка.

Грамадства

Як Брэст рыхтуецца да святкавання свайго 1000-годдзя

Як Брэст рыхтуецца да святкавання свайго 1000-годдзя

Афіцыйныя святкаванні і асноўныя мерапрыемствы гарадскога Міленіума пройдуць 6—8 верасня.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Пра ляльку з секс-шопа, галубоў на ігрушы і дзяўчынку, якая схавала пашпарты.