Вы тут

Час цудаў. Зімовыя святы і забавы


Беларускія абрады і святы – каларытныя, поўныя загадак, містыкі і народнай мудрасці. Нашы продкі весяліліся з размахам! Бо толькі добра адпачыўшы, можна набрацца сіл і плённа працаваць. А зімой, як вядома, што не месяц – свята!

 

На Ганкі сядайце на санкі!

Ганкі ( Ганна) – прысветак, які адзначаецца 22 снежня ў дзень зімовага сонцастаяння. Гэта самы кароткі дзень і самая доўгая ноч года.

“На Ганкі запрагай каня ў санкі” – ужо зранку крычала моладзь, гурбой заскоквала ў санкі і каталася па ваколіцам. Сняжку ў гэты час было багата, таму  сані  нібы лёталі па даразе.

Лічылася, што ад 22 снежня зіма “разварочваецца” на лета. У гэты дзень  прадказвалі надрор’е, кіруючыся прыказкай “па зіме і лета”. Калі ішоў снег – да дажджу, мяцеліца – да дужага ветру, мароз – да сонейка.  Яшчэ ў гэты дзень заклікалі лета. Толькі прачнуўшыся, гаспадыні ішлі ў хлеў і “разварочвалі” авечак, кароўку, свінку да выхаду. Пасля абыходзілі клеці і свірны, гумны і пуні і там перастаўлялі кожную рэч, тым самым  “паварочвалі час да лета”.

У гэтага дня была і царкоўная назва “Зачацце Святой Ганны” (маці Багародзіцы). Цяжарным жанчынам не раілі  выходзіць з хаты, бо лічалася, што ў самы кароткі дзень году нячыстыя сілы маюць асаблівую ўладу.

22 снежня лічылі сваім святам пчаляры. У гэты дзень яны прамаўлялі над сваімі вуллямі замовы – на добры ўраджай мёду.

 

Прыйшлі Калядкі – добрыя святкі!

Каляды –  адно з галоўных святаў у календары нашых продкаў. Святочны, казачны час напоўнены абрадамі і таямнічымі варожбамі, ў якіх пераплятаюцца хрысціянскія і язычніцкія традыцыі.

Каляды праходзілі па пэўным сцэнары. Да вечара 6 студзеня трымаўся пост, і толькі пасля з'яўлення першай зоркі на небе садзіліся за вігілійны стол. 7 студзеня -- у першы калядны дзень адпраўляліся ў госці, віншавалі адзін да аднаго са святам, дарылі падарункі. А вечарам адной з галоўных святочных забаў было калядаванне – хаджэнне па хатах са спевамі, танцамі, тэатральнымі прадстаўленнямі. Наперадзе неслі калядную зорку, а за ёй ішла “каза”, “мядзведзь”, “кабыла”, “жораў”. За вяселае прадстаўленне калядоўчшыкаў шчодра адорвалі салам, каўбасамі, булкамі і іншымі прысмакамі. Зачыняць перад  імі дзверы было нельга, бо там можна было наклікаць бяду і на дом, і на гаспадарку.

Калядная варажба – самая таямнічая частка свята. Многім было цікава даведацца пра свой лес. Асабліва, маладым дзяўчатам. Для варажбы яны клалі ў кубачкі пярсцёнак, манетку, хлеб, цукар, лук, соль.  З завязанымі вачамі, кожная з дзяўчынак, па чарзе, выбірала кубак. Прадказанні былі наступныя: пярсцёнак -- да вяселля; манета - да багацця; хлеб - да дастатку; цукар - да весялосці; лук -- да слёз; соль -- да няшчасця. А ўжо верыць ім альбо не, кожная вырашала сама.

Нашы продкі вялікае значэнне надавалі абярэгам. Амаль у кожнай хаце  над сталом вісеў саламяны павучок.  Лічылася, што ён аберагае дом ад злых духаў. Кожны год старога павука спальвалі, а на яго месца вешалі новага.

Не жыццё, а Масленіца!

Масленіца – гэта “развітанне” з зімой, якое, на думку нашых продкаў, паскарала надыход вясны.  Кожны з сямі дзен “Масленачнага тыдню” меў сваю адметнасць. У панядзелак, які атрымаў назву “сустрэча”, ішлі ў госці адзін да аднаго сваты. Таксама ў гэты дзень, на пачатку тыдня, рабілі пудзіла. Вялікую “пані” з саломы  апраналі ў старыя адзенні і каталі яе з вясёлымі песнямі на санях па ўсёй вёсцы. У аўторак быў “зайгрыш” – агледзіны нявест. “Лакамкай” называлі сераду, у гэты дзень зяць заглядваў на бліны да цешчы. У чацвер – “разгул” – свята з гульнямі, танцамі, вогнішчам. У гэты дзень, каб дапамагчы сонцу “прагнаць” зіму, нашы продкі каталіся на коніках «па сонейку» -- то бок, па гадзіннікавай стрэлцы вакол вёскі. Па вуліцах гарадоў і вёсак навыперадкі несліся каляровыя запрэжкі. Звінелі званочкі, заліваліся гармонікі ...

  Цешча ішла на бліны да зяця ў пятніцу, быў гэта “цешчын вечар”. Непавага зяця да гэтай падзеі лічылася сорамам і крыўдай, і была падставай да вечнай варожасці паміж ім і цешчай,  таму рыхтаваліся да прыхода госця старанна.

 На наступны дзень, у суботу адзначалі “залоўчыны вячоркі” --  маладыя нявесткі запрашалі ў госці родных мужа. У апошні дзень тыдня – “даравальную нядзелю”  прасілі адзін у аднаго прабачэння, а ў адказ чулі: «Бог даруе, і я дарую».

Галоўнай ежай на святочным тыдні былі, безумоўна, бліны. А да іх смачны дадатак: смятанка альбо мёд. Круглыя, румяныя блінцы нагадвалі сонца. Таму лічылася, што іх ўжыванне паспрыяе надыходу вясны.

У гэтыя дзянькі ніхто не сядзеў у хаце. Дзеці і моладзь бавілі час на горках, каталіся на коніках. Вадзілі карагоды. Ды не простыя, а вакол масленічнага сімвалу -- кола з рознакаляровымі стужкамі. Старэйшыя людзі хадзіл адзін да аднаго ў госці,  віншавалі моладзь, што ажанілася ў гэтым годзе – зычылі ім дастатку і  дабрабыту.

Тэатральная містэрыя

Адзіным з самых старажытных відаў беларускага мастацтва з’яўляецца беларускi народны тэатр батлейка. Асаблівай папулярнасцю прадстаўленні карысталіся ў зімовыя святы. Прад гледачамі разгортвалі таямнічую сцэну "Нараджэнне Хрыста".

Батлейка (шопка, яселькі) згадваецца яшчэ ў царкоўных службах Сярэднявечнай Еўропы. Праз Польшчу яна трапіла і ў Беларусь. У батлейцы адлюстроўваецца тры ўзроўні светаўпрымання нашых продкаў. Наверсе, быў рай. Унізе --пекла. Пасярэдзіне -- зямля. Так ўмельцы збудавалі домік-скрыню з трыма ярусамі і просценькімі лялькамі. Яго можна было ўзваліць на плечы і пераходзіць з мястэчак у вёскі і карчмы, паказваючы прадстаўленні пра Бога, Д’ябла, грознага цара Ірада, анёлаў, чарцей і простых сялян.

У Беларусі было шмат разнавіднасцяў народнага тэатра лялек: загадкавы тэатр ценяў з папяровымі фігуркамі,  батлейка -- куфар, двух’ярусная “скрыначка” ў выглядзе царквы. Лялькі таксама былі розныя: пальчатныя, механічныя, лялькі на цвёрдым стрыжні і г. д. Звычайна прадстаўленні праходзілі ў поўнай цемры. Батлеечнік адкрываў створкі скрыні, запальваў свечку ... і гледачы траплялі ў дзіўны казычны свет.

 

Да ўвагі

У Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь праходзіць выстава «Час цудаў. Зімовыя святы і забавы »

Арганізатары інтэрактыўнай выставы наладзілі вялікую зімовую казку з нацыянальным каларытам. Падарожжа ў Новы год тут пачынаецца з прагулкі на сапраўдных санках, у якія беларусы перасаджваліся ў дзень зімовага сонцастаяння 22 снежня. Удоваль «накатаўшыся», можна падсілкавацца ў сапраўднай сялянскай хаце. Тут жа можна паваражыць на наканаванага і пабыць у ролі батлеечніка, а пасля перанесціся на сто гадоў наперад і адзначыць Новы год у савецкай кватэры -- з мандарынамі, традыцыйным аліўе, шампанскім.

Прыходце і атрымлівайце сваю “порцыю” святочнага настроя! Выстава працуе да канца зімы.

Хрысціна ХІЛЬКО

Друкуецца ў часопісе "Алеся".

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Петришенко: Называть ЕАЭС экономическим союзом сегодня можно только авансом

Однако наша страна надеется, что это временные трудности.

Грамадства

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Апублікаваны поўны тэкст Канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі Беларусі

Дзяржаўным органам і іншым арганізацыям даручана кіравацца палажэннямі канцэпцыі ў практычнай дзейнасці.

Калейдаскоп

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Каля 150 спартсменаў-аматараў хочуць выступіць у «даеўрапейскіх гульнях»

Трэніроўкі і здымкі ўдзельнікаў пачнуцца ў красавіку.

Грамадства

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Сувораўскае вучылішча вачыма яго навучэнцаў

Быць сувораўцам ва ўсе часы было прэстыжна.