Вы тут

Ці перакладуць на беларускую мову Кодэкс аб адукацыі?


Цікавы факт: у 20-я гады мінулага стагоддзя, пасля ўтварэння СССР, выданне законаў на беларускай мове распачалося ў Маскве на два гады раней, чым у Мінску. Паводле першай Канстытуцыі СССР, дэкрэты і пастановы найвышэйшых дзяржаўных устаноў павінны былі друкавацца на шасці мовах: рускай, украінскай, беларускай, грузінскай, армянскай і цюрка-татарскай. І хоць законы не ствараліся па-беларуску, а перакладаліся з рускай мовы, гэта ўсё роўна было сур'ёзным крокам наперад, бо пачала стварацца юрыдычная тэрміналогія па-беларуску.

Амаль праз стагоддзе з дваццаці шасці кодэксаў Рэспублікі Беларусь, тэксты якіх прадстаўлены сёння на Нацыянальным прававым інтэрнэт-партале, па-беларуску надрукаваны толькі Кодэкс аб культуры. Чаму беларуская мова знікла са сферы заканадаўства і як рэалізуецца на практыцы дзяржаўнае двухмоўе, абмеркавалі ўдзельнікі круглага стала, які прайшоў у Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Да ўдзелу ў дыскусіі былі запрошаны прадстаўнікі органаў дзяржаўнага кіравання, дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу, вядучыя вучоныя, педагагічныя работнікі і аматары роднага слова.


Аўтар манаграфіі «Мова беларускага заканадаўства ХХ стагоддзя: генезіс і эвалюцыя», дацэнт кафедры гісторыі беларускай мовы філфака БДУ, кандыдат філалагічных навук Ганна КУЛЕШ займаецца вывучэннем гэтай тэмы больш як 20 гадоў.

«Нягледзячы на тое, што ў грамадстве жыве стэрэатып, быццам бы беларуская мова ў заканадаўстве не ўжываецца, хачу заявіць, што ўсе кодэксы, якія прымаліся ў нашай краіне да другой паловы 90-х гадоў ХХ стагоддзя, выдаваліся па-беларуску, — падкрэслівае навуковец. — Мова заканадаўства развівалася ў тым ліку і таму, што да 2012 года ўсе законы і дапаўненні да дзеючых законаў і кодэксаў перакладаліся і публікаваліся ў афіцыйным друкаваным органе Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу — газеце «Звязда». Але з 2012 года адзіным месцам афіцыйнага апублікавання ўсіх заканадаўчых актаў стаў Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал».

— У функцыі нашага цэнтра ўваходзіць збор, апрацоўка, афіцыйнае апублікаванне і распаўсюджванне прававой інфармацыі. Згодна з артыкулам 63 Закона аб нарматыўных прававых актах, іх афіцыйнае апублікаванне адбываецца на той мове, на якой яны былі прынятыя, — тлумачыць сітуацыю начальнік упраўлення рэдакцыйна-выдавецкіх работ Нацыянальнага цэнтра прававой інфармацыі Наталля СУДЗІЛОЎСКАЯ. — Закон павінен прымацца адначасова і на рускай, і на беларускай мовах, толькі тады беларускі варыянт можна лічыць афіцыйным перакладам. Кодэкс аб культуры прымаўся на беларускай мове, таму на ёй і апублікаваны.

Дзеючая рэдакцыя Кодэкса аб адукацыі апублікаваная толькі на рускай мове. Праект новай рэдакцыі кодэкса, які плануецца ўнесці ў парламент да 1 ліпеня, таксама ствараўся на рускай мове.

Член Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Алена АНІСІМ прапанавала стварыць рабочую групу для перакладу Кодэкса аб адукацыі на беларускую мову: час да ўнясення законапраекта ў парламент яшчэ ёсць. Яна паведаміла, што ўзнімала ў парламенце пытанне аб пашырэнні выкарыстання ў заканатворчай дзейнасці беларускай мовы. І атрымала адказ з Камісіі па дзяржаўным будаўніцтве, мясцовым самакіраванні і рэгламенце, у якім сказана, што разгляд і прыняцце законапраектаў адразу на дзвюх дзяржаўных мовах пацягне істотнае ўскладненне заканадаўчай працэдуры, павелічэнне часу разгляду законапраектаў. Аптымальным варыянтам вырашэння гэтага пытання ў камісіі бачаць кардынальнае павелічэнне колькасці законапраектаў, якія ўносяцца і разглядаюцца ў Палаце прадстаўнікоў на беларускай мове. У прыватнасці, выключна на беларускай мове маглі б прымацца законы, якія рэгулююць грамадскія адносіны ў сферы адукацыі, навукі, культуры, нацыянальныя адносіны, а таксама законы, якія тычацца пытанняў правоў чалавека, сям'і і моладзі, дзейнасці сродкаў масавай інфармацыі і г. д.»

Ва ўмовах білінгвізму

— Сутнасць дзяржаўнага двухмоўя заключаецца ў наступным: кожны грамадзянін краіны мае права карыстацца ў сваёй дзейнасці любой дзяржаўнай мовай і атрымліваць любую інфармацыю — прававую, культурную і паўсядзённую — на любой дзяржаўнай мове, — падзяліўся сваім бачаннем сітуацыі першы намеснік дырэктара па навуковай рабоце Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Аляксандр ЛУКАШАНЕЦ. — Другі асноўны прынцып — дзяржава праз свае інстытуты і сваіх прадстаўнікоў павінна забяспечыць кожнаму грамадзяніну рэальнае права карыстацца любой з дзяржаўных моў.

Калі мы будзем падыходзіць да прававой сферы дзейнасці менавіта з такіх моўных пазіцый, то ўсе законы, заканадаўчыя акты, указы Прэзідэнта павінны распрацоўвацца, абмяркоўвацца і зацвярджацца на дзвюх дзяржаўных мовах. Тады абодва варыянты будуць мець юрыдычную сілу.

— А ці многія з прысутных ведаюць, чаму ў Законе «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь» першай згадваецца беларуская мова?— пацікавілася ва ўдзельнікаў круглага стала прафесар кафедры беларускай і замежных моў Акадэміі МУС, доктар філалагічных навук, дацэнт Валянціна МАРОЗ. — У законе напісана, што «...дзяржаўнымі мовамі Рэспублікі Беларусь з'яўляюцца беларуская і руская мовы». У розных аўдыторыях звычайна даводзіцца чуць прыкладна такія адказы: маўляў, «літара «б» першая ў алфавіце» ці «таму што беларуская — наша родная мова». Насамрэч адказ на гэта пытанне ляжыць выключна ў прававой плоскасці. Дзяржаўны статус беларускай мове быў нададзены Законам «Аб мовах у Беларускай ССР», прынятым у студзені 1990 года. У 1994 годзе ў суверэннай Беларусі дзяржаўны статус беларускай мовы замацавалі ў Канстытуцыі. Па выніках жа рэферэндумаў 1995 і 1996 гадоў у нас устанавілася дзяржаўнае беларуска-рускае двухмоўе (білінгвізм). Пытанне на рэферэндуме гучала так: «Ці згодныя вы, каб руская мова была далучана ў дзяржаўным статусе да беларускай?» Адказ быў станоўчым. Але паколькі менавіта руская мова была далучана ў дзяржаўным статусе да беларускай, гэты парадак вытрымліваецца цяпер і ў Канстытуцыі, і ў Законе «Аб мовах», куды былі ўнесены адпаведныя змяненні ў 1996 годзе.

Здаваць дзве мовы, а не выбіраць

На думку Аляксандра Лукашанца, трэба ствараць прэферэнцыі, у тым ліку і фінансавыя, для тых педагогаў, якія выкладаюць няпрофільныя дысцыпліны на беларускай мове. Гэта сусветная практыка, калі падтрымліваюць спецыялістаў у галіне менавіта той мовы, якая вымагае грамадскай падтрымкі. Можна паглядзець на вопыт Канады ці Фінляндыі. Да таго ж выпускнікі павінны здаваць экзамен за курс сярэдняй школы па дзвюх мовах: беларускай і рускай, а не выбіраць паміж імі. Тое ж датычыцца і абітурыентаў, якія здаюць дзяржаўную мову пры паступленні ў ВНУ...

Дарэчы, магчымасць выбару адной з дзяржаўных моў прывяла да таго, што беларускую мову здавалі ў апошнія гады толькі 15—20% ад агульнай колькасці абітурыентаў.

— Для беларускамоўных сем'яў вялікая праблема — забяспечыць свайму дзіцяці бесперапыннае навучанне на беларускай мове ад дзіцячага садка да ўстановы, дзе маладыя людзі атрымліваюць прафесію, — падкрэслівае Алена Анісім. — Трэба, каб у кожным раённым і абласным цэнтры дзейнічала хоць бы адна ўстанова з беларускай мовай навучання.

Галоўны спецыяліст упраўлення агульнай сярэдняй адукацыі Міністэрства адукацыі Ірына БУЛАЎКІНА запэўнівае: усё часцей ва ўстановах адукацыі сталі адкрывацца класы з беларускай мовай навучання для аднаго, двух, трох вучняў. І заснавальнікаў устаноў адукацыі — аддзелы адукацыі, спорту і турызму — міністэрства арыентуе на правядзенне гутарак з бацькамі будучых першакласнікаў, каб тыя выбіралі беларускую мову як прыярытэтную. На папулярызацыю мовы скіраваны правядзенне ў школах Тыдня роднай мовы, а ў дзіцячых садках — рэгулярных дзён беларускай мовы, сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, наведванне літаратурных музеяў.

Але, напрыклад, бацькі ставяць пад сумненне эфектыўнасць выкладання ў пачатковай школе беларускай мовы. Ёсць меркаванне, што яна выкладаецца як замежная (усё з рускай мовы перакладаецца на беларускую), таму і стаўленне да яе ў дзяцей адпаведнае. У дзіцячых садках выхавальнікі не валодаюць беларускай мовай, таму дні роднай мовы ператвараюцца ў фармальнасць. А ў пачатковай школе на рускую мову адводзіцца больш гадзін...

— Пачынаючы з гэтага навучальнага года ў 2-м класе на вывучэнне беларускай і рускай моў выдзяляецца аднолькавая колькасць гадзін (незалежна ад мовы навучання ва ўстанове). На наступны год аднолькавая колькасць гадзін будзе ў трэцім, а праз год — і ў чацвёртым класах, — паведаміла ўдзельнікам круглага стала Ірына Булаўкіна. Такім чынам пачатковая школа паступова прыйдзе да аднолькавай колькасці гадзін па беларускай і рускай мовах. Толькі ў першым класе мы вырашылі пакінуць усё па-ранейшаму, бо там дзеткі толькі вучацца чытаць і пісаць...

Акрамя таго, вучні 10-х класаў сярэдніх школ могуць вывучаць беларускую мову і літаратуру на павышаным узроўні ў рамках профільнага навучання. У такіх класах раскладам прадугледжаны тры гадзіны на вывучэнне беларускай мовы і літаратуры ў тыдзень.

Ірына Булаўкіна таксама паведаміла, што Міністэрствам адукацыі прынята рашэнне, што з наступнага навучальнага года ўсе інструкцыйна-метадычныя пісьмы па вучэбных прадметах будуць рыхтавацца для педагогаў на дзвюх мовах: беларускай і рускай. Раней на беларускай мове рыхтаваліся толькі пісьмы для педагогаў пачатковай школы і настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры.

Мэта, дзеля якой варта жыць

Падчас круглага стала прагучала прапанова: для таго, каб забяспечыць выкладанне ўсіх прадметаў у школе на беларускай мове, трэба забяспечыць падрыхтоўку педагагічных кадраў з адпаведнай моўнай кампетэнцыяй. Ці хоць бы ствараць беларускамоўныя плыні і групы ў педагагічных універсітэтах і на педагагічных спецыяльнасцях.

А вось стварэнне ў Беларусі Нацыянальнага ўніверсітэта з беларускай мовай навучання — пакуль дыскусійная тэма.

— Міністр адукацыі Ігар Карпенка сказаў, што гэта пытанне патрабуе вывучэння. Мы сабралі з нашых універсітэтаў інфармацыю, каб атрымаць карціну наконт перспектыў пашырэння выкарыстання ў адукацыйным працэсе ў вышэйшай школе беларускай мовы і магчымасцяў выкладання на ёй, — праінфармаваў удзельнікаў круглага стала галоўны спецыяліст упраўлення вышэйшай адукацыі Міністэрства адукацыі Сяргей КУЛЬ. — Усе ВНУ запэўнілі, што ў студэнтаў першага курса абавязкова пытаюцца, на якой мове яны жадаюць навучацца, але большасць з іх выбіраюць рускую. Таму набраць групу з 20 студэнтаў для арганізацыі навучання на беларускай мове не атрымліваецца. На сённяшні дзень у 21 ВНУ пацвердзілі, што яны з некаторымі агаворкамі гатовы перайсці на выкладанне на беларускай мове, у першую чаргу, гуманітарных дысцыплін. Філасофію, гісторыю, псіхалогію можна лёгка ўспрымаць і на беларускай мове. З іншага боку, калі нашы выпускнікі едуць у Чэхію ці Польшчу, то за кароткі тэрмін яны асвойваюць там чужую мову, на якой збіраюцца атрымліваць вышэйшую адукацыю. А тут размова ідзе пра родную мову...

Выкажу ўласныя думкі: на мой погляд, патрабуецца нейкае палітычнае рашэнне, каб частка дысцыплін у нашых ВНУ выкладалася па-беларуску. А вось ці варта ствараць Нацыянальны ўніверсітэт, так бы мовіць, з нуля, ці нават на базе нейкай дзеючай ВНУ? Сёння паміж універсітэтамі ідзе жорсткая барацьба за абітурыентаў. Мне падаецца, што змагацца за Нацыянальны ўніверсітэт ёсць сэнс у чужой краіне, калі ты адносішся да нацыянальнай меншасці...

Аляксандр Лукашанец лічыць, што беларуская мова павінна перастаць быць фактарам канфрантацыі беларускага грамадства.

Наадварот, яна павінна стаць адным з сімвалаў яго яднання. З беларускай мовы павінны быць знятыя любыя ідэалагічныя і палітычныя ярлыкі. Прапагандай беларускай мовы павінны займацца людзі аўтарытэтныя і паважаныя. Беларуская мова павінна прапагандавацца на ўсіх узроўнях, у першую чаргу, у сферы навучання, у афіцыйнай дзяржаўнай дзейнасці і сродках масавай інфармацыі. І, можа, тады ў Дзень роднай мовы, калі прынята перш за ўсё згадваць мовы, якія знаходзяцца пад пагрозай заняпаду ці знікнення, мы будзем разважаць не пра беларускую мову, а пра мовы прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў, што пражываюць у нашай краіне. Дзеля гэтай мэты варта і жыць, і працаваць...

Надзея НІКАЛАЕВА

nіkаlаеvа@zvіаzdа.bу

Фота Яўгена ПЯСЕЦКАГА

Загаловак у газеце: Юрыдычная сіла мовы

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

 Эксперт: Да новага года рост цэн на нерухомасць спыніцца

Эксперт: Да новага года рост цэн на нерухомасць спыніцца

А калі і падрасце, то не больш чым на 0,5-1 працэнт.

Грамадства

Як і хто дапамагае змагацца з восамі ў кватэры?

Як і хто дапамагае змагацца з восамі ў кватэры?

Неяк ранкам я знайшла ў сябе на кухні некалькі вос. 

Культура

Форум тэатральнага мастацтва «ТЭАРТ» пакінуў на сэрцы рваныя раны

Форум тэатральнага мастацтва «ТЭАРТ» пакінуў на сэрцы рваныя раны

Мядзведзь на сцэне, Чэхаў на мове жэстаў і самая дакладная перадача стану дэпрэсіі.