Вы тут

Ася Умарава. Дзед Хаса


Дзед Хаса

         Туман ахінуў саўгас імя 50-годдзя Кастрычніка. Тут адразу прыходзіць у галаву надакучлівае азначэнне “лонданскі”, што наганяе аскому, але туман мясцовы, саўгасны. У такія дні хобі некаторых старых – падпальваць на сваім падворку рэшткі сена і смецце. Паўсюль плыве смурод, і вы не зможаце пакінуць селішча без фірменнага “парфюму”. Дарэмна спрачацца з падпальшчыкамі: ні скаргі суседзяў, ні нараканні хворых не бяруцца пад увагу. Паўсюль качкі, гусі, куры: шумяць і блытаюцца пад нагамі, як тыя школьнікі на дэманстрацыі.

Ля бярвенняў, побач з трансфарматарам, як звычайна сабраліся старэйшыны – абмеркаваць апошнія навіны. Самы актыўны сярод іх – дзядзька Грыша: размахвае рукамі і паўтарае свае заўсёдныя словы: “Ну, гэта і вожыку зразумела”.

Сутонее. Дзед Хаса вяртаецца з чарадой авечак – яму насустрач выходзяць мужчыны, каб забраць сваю жывёлу. Авечкі пачынаюць  шарахацца з боку ў бок, узнімаючы пыл, што слупам стаіць у паветры. Тут яшчэ аднекуль з’явіўся статак задзірыстых гусей -- яны з шыпеннем кідаюцца на дарослых і дзяцей. Сярод гэтай мітусні, сігналячы і патрабуючы саступіць дарогу, едуць камбайны і трактары. Дзед Хаса толькі хітае галавой, час ад часу цмокае языком і ўскліквае:

         – Дуй хьуна!

Хаса носіць высокія кірзавыя боты, штаны-галіфэ, доўгі чорны плашч-дажджавік, шэры капялюш з шырокімі брылямі. Калі Хаса, горбячыся, крочыць следам за статкам, яго можна пазнаць здалёк дзякуючы своеасаблівай манеры насіць свой славуты посах: ён не абапіраецца на яго, а трымае за спінай, гарызантальна, акурат на поясе, закідваючы на яго абедзве рукі.

Штовечар дзед Хаса наведвае сваю стрыечную сястру Секімат – старэнькая амаль страціла зрок. Яшчэ з парога стукае ён посахам у дзверы і, гарэзліва смеючыся, крычыць: “Ці ты дома, старая?!”. Секімат старэйшая за яго на адзін год, і з маленства дзед Хаса кпіць з яе, называючы старой. Яна пасміхаецца, перабіраючы зялёныя пацеркі.

У іх была сяброўка, старая Паканат з суседняга сяла, якая ўсё абяцала перасяліцца да Секімат, каб быць бліжэй да прыяцелькі. “І перавязу туды свой куфар”, -- ад усяго сэрца рагатала яна. І то сказаць, чачэнская дзяўчына, ідучы замуж, вязе ў дом мужа куфар з пасагам. Традыцыя захавалася і дагэтуль, толькі цяжкія старасвецкія куфары замянілі модныя чамаданы ад “Шанэль” і “Луі Вітан”…

Старая Паканат так і не пераехала, але загадала пахаваць сябе ў іх сяле, каб хоць магілкі былі побач. Жаданне Паканат, калі надышоў яе час, выканалі…

Секімат ледзь соваецца па пакоях: хворая паясніца перавязана шэрай пуховай хусткай, на нагах – вязаныя шкарпэткі. Ёй пасуе карычневая сукенка, каляровая, у славянскім стылі, хустка на галаве і бурштынавыя каралі на шыі -- жоўтыя праменьчыкі трапляюць на скуру. Ёй нядужыцца, і яна просіць дачку Ліпхан змераць ціск, хоць старэйшае пакаленне больш давярае звыклым метадам вызначэння прычын хваробы. Яшчэ здавён у чачэнцаў захаваўся традыцыйны метад дыягностыкі і лячэння – дол дзілар.  Бяруць галаўную хустку, некалькі разоў праводзяць над галавой хворага. Пасля завязваюць вузельчык на самым канцы хусткі і вымяраюць адлегласць да яго локцем, шэпчучы заклінанне. Так вызначаецца наяўнасць сурокаў, псоты, зайздрасці, а яшчэ – незадаволенасці нябожчыкаў. Пасля чытаюць малітву, над агнём кідаюць соль, і вось адбываецца цуд – хвароба адступае! Мужчыны толькі пасміхаюцца. А можа, гэта сапраўды проста недавер да тутэйшых дактароў?

Навіны па тэлевізары Секімат хоць і не бачыць, але просіць зрабіць гучней. Дыктарка бадзёрым голасам паведамляе пра прыродныя катаклізмы, пра тысячы пацярпелых і параненых: цунамі ў Азіі, землятрус у Паўднёвай Амерыцы… “У Багдадзе закідалі камянямі чатырнаццаць падлеткаў эма”. Пасля ўсяго сказанага тэлевядучая раптам робіць сумны твар, трымае паўзу і жалобным голасам абвяшчае: “А зараз самая трагічная навіна – памёр вядомы артыст…”

Хаса ў засмучэнні хітае галавой: няўжо папярэднія навіны былі не такімі ж трагічнымі, як паведамленне пра смерць аднаго кінаартыста?..

Ніхто не разумеў дзеда Хасу. Заўсёды ўлетку і ўвосень Хаса на сваёй драўлянай рыпучай брычцы, у якую быў запрэжаны лядашчы конік, ездзіў у закінутыя сады – нарыхтоўваў сена для кароў, бычкоў, авечак. Суседзі дзівіліся: куды столькі, і так у каморы поўна?!. Але Хаса ўсё працаваў і працаваў, нарыхтоўваў сена, авёс, ячмень… “Сам можаш недаесці, але пра жывёлу, за якую ты адказваеш перад Усявышнім, павінен паклапаціцца. Вось і нарыхтоўваю, пакуль сілы ёсць…” – гаварыў ён.

Дзед доўга не мог забыць сваю жонку. Людзі часта бачылі яго ў закінутым садзе, калі ён нерухома сядзеў на брычцы, утаропіўшыся ў адну кропку. 

Жонка Хасы памерла дваццаць чатыры гады таму ад бранхіяльнай астмы, але ён, нягледзячы на ўгаворы сваякоў, так больш і не жаніўся – надта ж любіў сваю прыгажуню. Гэта цалкам у адпаведнасці са словамі “пакуль смерць не прыйдзе па нас”… Ён выкраў яе, калі ёй было ўсяго шаснаццаць. І выкраў не таму, што яна не згаджалася пайсці за яго, – яе бацькі былі супраць, бо лічылі дачку занадта маладзенькай.

Але не толькі ўспамінаў не мог пазбыцца Хаса. У адрыне было многа рэчаў, якія даўно трэба было б павыкідаць. Але кожная рэч пра кагосьці нагадвала: пра жонку, бацькоў, якіх больш няма, пра дзяцей, сваякоў… 

У асобных размаляваных куфрах захоўваліся лялькі і вышываныя тканіны. Вышыванне было любімым заняткам яго жонкі. Ён толькі здзіўляўся, калі яна паспявала гэтым займацца: усё ж такі  дзевяць дзяцей і ўвесь дзень на працы.  Яна і лялькі рабіла  вельмі проста. Брала дзве дошчачкі, адну даўжэйшую, другую карацейшую, і складала іх крыж-накрыж, а потым абвязвала вяроўкай. Даўжэйшая – гэта тулава і галава, а карацейшая – рукі. Галаву робяць са шматка тканіны, напханага ватай. Дзве чорныя пацерачкі – вочы, адна чырвоная – вусны, валасы са звычайнай махры. А пасля для лялькі шыюць сукенку, апранаюць яе. Такія лялькі здавён рабілі нашы прабабкі.

…Ну вось, Хаса едзе ў вазку, колы парыпваюць. Калі ён гоніць статак ці паганяе каня, дык гукае прыгожа і нават, як людзям здаецца г, на французскі лад:

         – Чэо! Чэо!

         Часам ён засынае проста ў дарозе, але гэта выключна праз старэчае начное бяссонне. Вясковая дзятва вясёлай гурмой бяжыць насустрач.

         – Дзядуля Хаса, зрабі ласку, пакатай нас!  – просяць-гукаюць яны.

Хаса прачынаецца. Да сустрэчы з дзецьмі ён рыхтаваўся загадзя і  таму загрузіў брычку сенам толькі да бартоў, бо калі нагрузіць “да ўпору”, з верхам, дык дзеці могуць пазвальвацца. Стары спыняе каня і чакае, пакуль дзеці, чапляючыся за колы, ускараскаюцца наверх. Маленькія “пасажыры” занялі свае месцы і пільна глядзяць на дзеда, чакаючы забаўляльнага працягу. А Хаса хітра пасміхаецца і раптам ускліквае:

         – Дуй хьуна! Што гэта ў мяне тут пад нагамі?!.

         Дзеці пазіраюць адзін на аднаго і смяюцца. Хаса выцягвае яблыкі, якія назбіраў у закінутым садзе.

         – Бярыце, родныя, бярыце… А вось гэтыя маленькія пакіньце для майго ўнука. Вы ж ведаеце, як яго завуць?

         – Ведаем. Яго завуць Ту-ту-рбок, – разам адгукаецца дзятва. 

         Хаса задаволены, ад яго вачэй у розныя бакі бягуць зморшчынкі…

         …Хаса пайшоў з гэтага свету праз месяц пасля таго, як нечакана памёр яго сын, бацька Ту-ту-рбока.

         Ён нават на хаўтурах гаварыў, што не зможа жыць без сына. І не змог.

Вазок Хасы доўга стаяў ля іхняга двара – у сваякоў рукі не падымаліся выкінуць ці спаліць. А можа, і яны захварэлі на  хваробу дзеда Хасы – не выкідаць рэчы, бо яны ж захоўваюць успаміны…

Дзеці часцяком гулялі ў вазку – ім гэта надта ж падабалася. Калі адно драўлянае кола зусім спарахнела, сваякі ўсё ж такі адцягнулі вазок на сметнік і спалілі. Конь спруцянеў праз некалькі гадоў.

Цяпер ты ведаеш, дарагі чытач, што саўгасны туман хавае ў сабе шмат успамінаў.

З чачэнскай. Пераклад Ірыны Качатковай

Дадаць каментар

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Прэзідэнт сустрэўся з Рамзанам Кадыравым

Прэзідэнт сустрэўся з Рамзанам Кадыравым

Кадыраў наведвае нашу дзяржаву ўпершыню.

Грамадства

Чым здзівіць турыстаў?

Чым здзівіць турыстаў?

Зялёнае кола, «дарожныя гісторыі» і сакрэты ваколіц.

Спорт

Штотыднёвы спартыўны агляд «Звязды»

Штотыднёвы спартыўны агляд «Звязды»

Пра выступленне беларускіх дзяўчат на чэмпіянаце Еўропы па валейболе і вынікі чарговага тура чэмпіянату краіны па футболе.

Грамадства

На працягу стагоддзя «Звязда» застаецца зоркай беларускай перыёдыкі

На працягу стагоддзя «Звязда» застаецца зоркай беларускай перыёдыкі

Пра гэта ўчора казалі высокія госці на ўрачыстым мерапрыемстве, прымеркаваным да юбілею газеты.