Вы тут

Ці аднолькавыя па значэнні словы «вінен» і «павінен»?


«Раней слова бог на старонках газет амаль не сустракалася. Цяпер яно ёсць, але пішацца то з вялікай літары, то з малой. Калі ласка, растлумачце логіку», — просіць спадарыня Галіна з Чашнікаў.

Ці аднолькавыя па значэнні словы «вінен» і «павінен» і ці ўжываецца ў беларускай мове слова «банка», цікавіцца спадар Ігар з Мінска.

Як заўжды, на моўныя пытанні чытачоў адказваюць стыльрэдактары «Звязды» Алесь Саламевіч і Леў Глушыцкі.


1. Найперш дзякуй спадарыні Галіне за даволі важнае арфаграфічнае пытанне.

Рэч у тым, што слова «Б(б)ог» можа ўжывацца і самастойна, і як частка ўстойлівага выразу. У першым выпадку (калі мы гаворым пра Бога і гэта слова ў сказе з'яўляецца асобнай адзінкай) яно пішацца з вялікай літары: Паводле Бібліі, Бог дазволіў Адаму і Еве есці плады з усіх дрэў, акрамя дрэва пазнання дабра і зла (І. Лепешаў, М. Якалцэвіч. «Тлумачальны слоўнік прыказак»). У другім (калі бог становіцца часткай устойлівага выразу) слова страчвае сваё самастойнае значэнне і пішацца з малой літары: бог яго ведае, дай бог, дзякуй богу і г. д.

2. Словы вінен (вінны) і павінен (павінны) маюць, вядома ж, рознае значэнне. Быць павінным — значыць быць абавязаным, вымушаным нешта зрабіць. Напрыклад, можна сказаць, што кожны павінен адказваць за свае словы і ўчынкі, што ён зрабіў тое, што і павінен быў.

Быць вінным або вінаватым — значыць мець доўг. Прыклад з жыцця: ён вінен мне дзесяць рублёў, з мастацкай літаратуры: Але вяселле пакуль адклалі — кмет не заплаціў капшчыну. І яшчэ ён вінен капу грошай за тое, што гатуе піва (Янка Сіпакоў. «Зубрэвіцкая сага»).

Розніцу паміж разгледжанымі словамі ілюструе народная прыказка: што вінен, аддаць павінен.

3. Слова банка (у значэнні ёмістасці) у слоўніках ёсць. Аднак выкарыстоўваецца яно вельмі рэдка, бо хапае іншых і больш канкрэтных. Напрыклад, калі гаворка пра шкляную або гліняную пасудзіну, то можна скарыстацца словамі слоік, слой. Пасудзіну з металу назавём бляшанкай. А вось шклянкі, якія выкарыстоўваліся пры лячэнні хворых, завуцца банькамі.

Слова ж банка можа прыдацца як частка фізічнага тэрміна — лейдэнская банка (прыбор для кандэнсацыі электрычнасці), а таксама як назва падводнай водмелі на марскім дне.

У абарону слоў

Сёння сярод моладзі распаўсюдзілася меркаванне, што грязь па-беларуску — бруд. Адсюль вынікаюць прапановы грязелечебницу, напрыклад, называць брудалякарняй... Аднак ці варта гэта рабіць, калі ў нашай мове ёсць абодва словы — і бруд, і гразь. Першае гаворыць аб нечым забруджаным, запэцканым. У пераносным сэнсе — аб нечым амаральным, нядобрасумленным. Гразь жа — гэта найперш вязкая, размяклая ад вады глеба. А паколькі ў множным ліку (у значэнні марскога або азёрнага глею, які мае лекавыя ўласцівасці) ужываецца толькі гразь, то гразелячэбніца якраз лагічны варыянт. Ілюстрацыя з класікі: Тут колам — хрась!.. // І кроў і гразь... // Пад кола, жаба, не падлазь (Кандрат Крапіва. «Жаба ў каляіне»).

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Што паглядзець у Хоцімску?

Што паглядзець у Хоцімску?

У Хоцімску нават ёсць кола агляду.

Грамадства

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

«За больш чым сем год былі ўсяго адны суткі без баявога выезду»

Гісторыя кар'еры падпалкоўніка ў адстаўцы Генадзя Цімахоўцава.

Палітыка

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Беларусь і ЕС падпішуць візавае пагадненне не пазней за 2 лютага 2020 года

Верагодна, гэта адбудзецца ўжо ў гэтым лістападзе. 

Грамадства

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Як праходзіў ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812»

Трэці раз ваенна-гістарычны фестываль «Мір-1812» на два дні перанёс пасёлак больш чым на два стагоддзі назад.