Вы тут

Розныя мовы. Адзін Сусвет


Заканчэнне нататкаў пра лютаўскую сустрэчу ў мінскай кнігарні “Дружба”

Рэальныя кантакты. Адкрытыя дзяржаўныя межы. Госці з розных краін. Крыху больш за два месяцы прайшло — а як шмат перамянілася! Тады, на пачатку лютага, не ўсе, можа, у поўнай меры ўсведамлялі: як жа гэта здорава — зносіцца без масак. Бачыць жывыя — не віртуальныя — усмешкі. Не трымаць сацыяльную дыстанцыю, без усялякіх асцярог паціскаць гарачую руку чалавека з іншай краіны…


Зарына Канапацкая вывучае культуру татараў у Беларусі. Фота Івана Ждановіча

Каранавірус, акрамя ўсяго іншага, прывучае нас цаніць Жыццё. І тую самую вялікую ў свеце “раскошу чалавечых зносін”, пра якую пісаў Антуан дэ-Сэнт Экзюперы. І як жа сугучна каранавіруснаму часу, дарэчы, з’яўляюцца да нас вось такія мудрыя словы пісьменніка-вандроўніка з яго неверагодна шматслойнай, містычнай па змесце “Цытадэлі”: “Хто забываецца пра тое, што нашае царства — гэта карабель пасярод бязмежнага мора, той асуджаны на пагібель. Ён убачыць, як хвалі змятуць усе дурнаватыя гульні разам з караблём”. Падзеі сённяшнія — гэта ж і ёсць бушаванне мораў велізарных, неабдымных: і нябачнага простым вокам віруснага мікрасвету, і нашых выстрашаных інфавіруснымі цунамі эмоцый. Як ніколі важна ў штармавую пару быць нам усім разам, усведамляючы: хоць мовы ў нас розныя, аднак жа ўсе мы — на адным караблі-Зямлі, у адным Сусвеце-акіяне.

Кітабы: пасланні з мінулага

У тэкстах “Разнамоўе сяброў у кнігарні «Дружба»” (ГР, 26.02.2020) ды “Разнамоўе цёплае, сяброўскае” (ГР, 12.03.2020) пра духоўнае адзінства творцаў з розных краін ішла размова. У працяг яе звернемся да прамовы Зарыны Канапацкай, дацэнткі кафедры гісторыі Беларусі ды славянскіх народаў гістфака Беларускага дзяржпедуніверсітэта імя Максіма Танка. Зарына Ібрагімаўна ў 2005‑м абараніла кандыдацкую “Татары на Беларусі ды іх культура. XІV — XVІІ стагоддзі”. Сёння ў нашай краіне, паводле яе словаў, жыве каля 7 тысяч татараў, і з кожным перапісам тая колькасць скарачаецца. Прычым працэс гэты не спыніць. Беларускія татары, якія пасяліліся ў Вялікім Княстве Літоўскім яшчэ ў канцы XІV стагоддзя, у 2017‑м адзначалі 620‑годдзе “ўбеларусаўлення” сваіх продкаў. Татары на Беларусі вызнаюць іслам, збераглі сваю ўнікальную культуру, традыцыі.

Зарына Канапацкая звярнула ўвагу: менавіта беларускія татары захавалі старабеларускую мову, ствараючы рукапісы арабскай вяззю — але на мовах славянскіх. Як тое адбылося? “У XVІ стагоддзі з’явіліся першыя кітабы (кнігі) на беларускай мове, а ў XVІІ–XVІІІ стагоддзях з’яўляюцца яны ў перакладах на беларуска-польскую мову, — патлумачыла спадарыня Зарына. — Тады ж у Рэчы Паспалітай былі такія гістарычныя ўмовы: ішла няўхільная паланізацыя беларускіх земляў. І пераклады татарскіх кітабаў таксама ўзнікалі на змешаных мовах. Татарскія перапісчыкі запісалі, захавалі на старонках кніг тую ўнікальную мову XVІ стагоддзя. Для таго ўвялі ў арабскую вязь тры новыя значкі, якімі пазначалі характэрныя для беларускай мовы гукі: чытаючы пераклады, мы й сёння чуем тую ўнікальную мову, можам у яе ўслухацца”. Вось якія фенаменальныя пасланні ў часе атрымаліся на памежжы дзвюх моўных традыцый — дзякуючы таму, што беларуская й татарская культуры ўступілі ў плённы творчы дыялог.

Невялічкае адступленне. Чытаючы публіцыстыку Аляксея Талстога, з цікавасцю даведаўся, што аўтар знакамітага рамана “Пётр І” ды шэрагу іншых вядомых твораў спасцігаў глыбіні рускай народнай мовы… з судовых актаў ХVІІ стагоддзя! Вось як пра тое ў арыгінале: “Эти розыскные акты записывались дьяками, которые старались записать в наиболее сжатой и красочной форме наиболее точно рассказ пытаемого. Не преследуя никаких “литературных” задач, премудрые дьяки творили высокую словесность. В их записях — алмазы литературной русской речи. В их записях — ключ к трансформации народной речи в литературу” (“Чистота русского языка”, 1924). Як гэта й для беларусаў, амаль праз сто гадоў, актуальна: шукаць свае моўныя алмазы. Уводзіць іх ва ўжытак, пераадольваючы спусташальныя тэндэнцыі машынных перакладаў тэкстаў, засілле запазычанасцяў з іншых моваў.

Цяпер, удакладніла для гасцей сустрэчы Зарына Ібрагімаўна, у бібліятэках Беларусі зберагаюцца тыя ўнікальныя зборнікі. А з мінулагодняга лістапада ў Нацыянальнай бібліятэцы праводзяцца семінары па іх: вывучэнне кітабаў. Праўда, нячаста. (І сітуацыя з каранавірусам, пэўна ж, таму не спрыяе.) Ды ўсё ж, лічыць даследчыца татарскай культуры на Беларусі, гэта знакавая падзея: што мы можам дакрануцца да вось такой унікальнай спадчыны. Цяпер шмат кітабаў, розных іх відаў, у выглядзе рукапісных зборнікаў зберагаюцца ў прыватных калекцыях. І пакуль што яны далёка не ўсе ўлічаныя. А новыя тэхналогіі адкрываюць магчымасці да папаўнення фондаў бібліятэк высакаякаснымі копіямі каштоўных кніг.

Беларускія весткі з Казахстана

Святлана Ананьева (злева), Іван Ждановіч і казахстанская пісьменніца Уміт Тажкен

У ліку гасцей на сустрэчы ў кнігарні “Дружба” (5 лютага) была й госця з Алматы, наша супляменніца Святлана Ананьева: літаратуразнаўца, кандыдат філалагічных навук, дацэнт. Пра яе повязі з Беларуссю мы раней пісалі: (“Добры бераг дзяцінства”— ГР, 18.11.2010). Святлана Віктараўна загадвае аддзелам аналітыкі й знешніх літаратурных сувязяў Інстытута літаратуры й мастацтва імя Мухтара Ауэзава Міністэрства адукацыі й навукі Казахстана.

На сустрэчы казахстанская госця не выступала. Пасля імпрэзы мы цёпла павіталіся, сфатаграфаваліся разам, згадалі ранейшыя кантакты. А што новага ў жыцці беларусаў Алматы? Спадарыня Святлана ў актывістах дыяспары, казала пра святкаванне 25‑годдзя Асамблеі народа Казахстана, якое ініцыяваў першы Прэзідэнт Нурсултан Назарбаеў. Ён жа па-ранейшаму і ўзначальвае АНК. Мы згадалі, што ўраджэнец вёскі Мархачоўшчыны, з‑пад Стоўбцаў, Павел Атрушкевіч (тады рэктар Казахскай дзяржаўнай архітэктурна-будаўнічай акадэмі) быў, як кажуць, праваю рукой Нурсултана Абішавіча ў справах па стварэнні АНК. І дзякуючы яму ў цэнтры Нур-Султана ёсць вуліца ўраджэнца Нясвіжа, даследчыка этнаграфіі й культуры казахаў Адольфа Янушкевіча.

Мяркую, пра іх абодвух напішуць супляменнікі, бо да свята задумана серыя публікацый “Асамблея народа Казахстана ў маім лёсе”. А Святлана Віктараўна ў складзе праўлення “Нацыянальнага культурнага цэнтра Беларусь” (Алматы), які па-ранейшаму ўзначальвае Леанід Піталенка. То можа й кнігу зробяць там беларусы? “Пэўна, так і будзе, — падзялілася развагамі суразмоўца. — У Доме дружбы Алматы (яны ёсць ва ўсіх абласных цэнтрах Казахстана) ствараецца музей АНК. І мы туды свае ўсе навуковыя манаграфіі перададзім. У нашым інстытуце выходзілі кнігі пра казахстанска-беларускае літаратурнае супрацоўніцтва. У 2008‑м — “Міжнародныя кантакты казахскай літаратуры ў перыяд незалежнасці”. Потым яшчэ дзве: “Беларусь у маім лёсе” ды наша сумесная з Аляксандрам Карлюкевічам “Творчасць ёсць воля. Казахска-беларускае літаратурнае супрацоўніцтва”. Так што ёсць чым ганарыцца”.

Мы дамовіліся са Святланай Ананьевай прадоўжыць супрацу. І адзін тэкст яна ўжо даслала. Будзем рыхтаваць да друку.

Іван Ждановіч

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.