Вы тут

Аляксандр Каваленя: Багацце Беларусі мусіць прырастаць інтэлектам


Сярод тых, хто адзначаны высокай прэміяй «За духоўнае адраджэнне» па выніках 2019 года — аўтарскі калектыў у складзе акадэміка-сакратара аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі Аляксандра Кавалені, галоўнага рэдактара РУП «Белкартаграфія» Галіны Ляхавай, дырэктара ДУ «Беларускі навукова-даследчы цэнтр электроннай дакументацыі» Вячаслава Насевіча. Узнагарода ім прысуджана за стварэнне фундаментальнага картаграфічнага выдання «Вялікі гістарычны атлас Беларусі».


Фота Яўгена Пясецкага

Доктар гістарычных навук, прафесар, член-карэспандэнт НАН Беларусі Аляксандр КАВАЛЕНЯ, які, дарэчы, нядаўна быў прызнаны калегамі «Навукоўцам года Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі — 2019», згадвае, што напачатку аб'ём маштабнай працы не да канца ўяўлялі нават самі вучоныя — так, планавалася, што «Вялікі гістарычны атлас» змесціцца ў трох тамах, а атрымаліся чатыры, і сёлета ўжо гатовы да выхаду пяты, падагульняльны том. Наогул жа на стварэнне атласа спатрэбілася больш чым 10 гадоў!

«Яшчэ ў 2005 годзе, калі мяне толькі прызначылі дырэктарам Інстытута гісторыі, да нас звярнуўся мой настаўнік, прафесар Леў Раманавіч Казлоў з прапановай выдання шэрагу гістарычных картаў, на якіх адлюстраваныя падзеі, што адбываліся на беларускіх землях, — расказвае Аляксандр Каваленя. — У ходзе абмеркавання мы выйшлі на ідэю магчымасці падрыхтоўкі і стварэння гістарычнага атласа суверэннай Беларусі».

Па словах Аляксандра Аляксандравіча, складанасцяў у гэтай рабоце не адчувалася, бо аб'ектыўна збегліся спрыяльныя абставіны, «якраз супалі тры падзеі: нацыянальная дзяржаўная самастойнасць Беларусі, магчымасці сучасных камп'ютарных тэхналогій і вялізны навуковы матэрыял, назапашаны вучонымі Інстытута гісторыі». Прапанову па стварэнні гістарычнага атласа як надзвычай значнага палітычнага і гісторыка-культурнага праекта падтрымалі ў Прэзідыуме Акадэміі навук, Дзяржаўным камітэце па маёмасці і Дзяржаўным камітэце па архівах і справаводстве — агульнымі намаганнямі гэтага трыумвірату справа і перайшла з ідэі ў практыку. У падрыхтоўцы выдання ўдзельнічала не толькі вялікая група навукоўцаў — гісторыкаў і лінгвістаў з Нацыянальнай акадэміі навук і вядучых ВНУ краіны, але таксама архівісты, мастакі, спецыялісты прадпрыемства «Белкартаграфія». Дзякуючы апошнім, дарэчы, некаторыя карты ўдалося стварыць наўпрост з чыстага ліста, захоўваючы пры гэтым аб'ектыўнасць падачы матэрыялу, узаемасувязь і дынаміку тых ці іншых падзей.

Шырокая грамадскасць, натуральна, не заўважыла падводных камянёў, якімі суправаджалася гэтая няпростая праца — напрыклад, часта падрыхтаваныя карты атрымлівалі супярэчлівыя і нават супрацьлеглыя рэцэнзіі, іх даводзілася шмат разоў узгадняць і знаходзіць навукова абгрунтаваныя рашэнні. Але вынік быў таго варты — у чатырох тамах «Вялікага гістарычнага атласа Беларусі» сабрана больш чым 400 унікальных картаў, кожная з якіх мае асновай арыгінальныя крыніцы, у тым ліку прадстаўлены буйнамаштабныя карты асобных тэрыторый, планы гарадоў, схемы знакавых бітваў. Кожны том атласа дапаўняюць генеральныя карты, на якіх паказаныя ўсе больш-менш значныя населеныя пункты адпаведнага часу з абазначэннем іх прыналежнасці. Геаграфічны паказальнік утрымлівае гістарычныя і сучасныя назвы ўсіх населеных пунктаў, размешчаных на генеральнай карце, з прыналежнасцю іх да паветаў і маёнткаў, часам першай згадкі ў крыніцах, варыянтамі і зменамі назваў... Дзякуючы прафесійнай, карпатлівай і зладжанай працы вучоных і картографаў першы том атласа ўбачыў свет ужо ў 2009 годзе, чацвёрты — у кастрычніку 2018 года. Цяпер найлепшыя карты і выніковая інфармацыя сабраныя ў асобным, падагульняльным томе «Вялікага гістарычнага атласа».

Цяжка пераацаніць значнасць праекта для навуковага і культурнага жыцця Беларусі. Справа нават не ў тым, што падобнага выдання няма ў краінах СНД і нават Еўропы. У гэтым выданні абагульнены вопыт гісторыі Беларусі, які раскрывае цэласную, аб'ектыўную гісторыю нашай краіны і з'яўляецца яе візітоўкай у дадатак да галоўных сімвалаў — герба, сцяга і гімна. Прымаючы віншаванні з высокай узнагародай, прафесар Аляксандр Каваленя пагаджаецца: аўтарскаму калектыву насамрэч ёсць чым ганарыцца.

«Мы паказалі і даказалі ўсяму свету, а найперш самі сабе, што беларусы не проста «паны сахі і касы», якімі мы сябе лічым, а народ з багатай гісторыяй, культурай і традыцыямі, які ўмее адказваць на выклікі часу, што мы — нацыя, здольная жыць і працаваць у вянку еўрапейскіх народаў і быць шмат у чым прыкладам для іншых. Такія працы, як «Гісторыя беларускай дзяржаўнасці», як «Вялікі гістарычны атлас Беларусі», дазваляюць гаварыць аб тым, што мы высокаінтэлектуальны народ і што нашы навукоўцы здольныя вырашаць самыя складаныя задачы... У свой час Міхайла Ламаносаў гаварыў: «Багацце Расіі Сібірру прырастаць будзе», а сёння мы мусім прасоўваць у нашым грамадстве ідэю, што багацце Беларусі інтэлектам нацыі прырастаць будзе. Бо выжыць мы сёння можам, толькі захоўваючы гэтую аснову — настаўнік, школа, ВНУ, фундаментальная адукацыя і навука, — якая развівае інтэлектуальны рэсурс беларускага народа».

Вікторыя ЦЕЛЯШУК

Аб іншых лаўрэатах прэміі «За духоўнае адраджэнне» мы раскажам у наступных публікацыях.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.