Вы тут

Пашукаем Перунову кветку


Гэтымі днямі разам з камандай праекта «Наперад у мінулае», што выходзіць па нядзелях у эфіры тэлеканала «Беларусь 3», наш карэспандэнт вандруе па Піншчыне, дзе занатоўвае адметнасці правядзення жнівеньскіх абрадаў. А на працягу ліпеня аматары народнай песні даведаюцца, як у нашай краіне здаўна заклікалі дождж, ушаноўвалі святога Пятра на Пятровіцу і ладзілі гусінае свята. Мы пабываем на Любаншчыне, Клімавіччыне і Касцюковіччыне, дзе і пазнаёмімся з мясцовымі традыцыямі. Сёння ж зноў запрашаем на Жыткавіччыну, дзе разам з мясцовым фальклорным калектывам адзначым, бадай, самае летняе свята — Купалле.


Калі зямля ў росквіце

У даўнія часы жыццё нашых продкаў падпарадкоўвалася рытмам, зададзеным самой прыродай. Зімовы адпачынак ад працы ў полі змяняўся клопатам пра будучы ўраджай увесну, рытуаламі на абарону пасеваў летам, лёгкае паспяховае жніво ў пачатку восені. Таму і свята росквіту зямлі — Купалле — лічыцца адным з найярчэйшых у беларускім календары. Яно прымяркоўвалася (ды і сёння прымяркоўваецца) да летняга сонцастаяння і адзначаецца з 6 на
7 ліпеня (у некаторых рэгіёнах — з 24 на 25 чэрвеня).

Абрады з травой, агнём і вадой праводзяцца менавіта ў самую кароткую Купальскую ноч. Дзень летняга сонцастаяння — галоўнае свята славян, час найвышэйшага развіцця жыццёвых сіл прыроды. Лічылася, што, выканаўшы сваю місію, бог Ярыла ў гэты час памірае і адраджаецца ў выглядзе Купалы — бога лета, рознакаляровых кветак і спелых пладоў.

Гэта свята нашы продкі таксама называлі днём Івана Зёлкі: лекавыя расліны, сабраныя ў гэты час, валодаюць цудадзейнымі ўласцівасцямі. Таму і імкнуліся сабраць як мага больш духмянага чабору, святаянніку, падбелу, крываўніку, каб засцерагчы членаў сям'і і свойскую жывёлу ад хвароб на ўвесь год. А чароўныя пералёт-траву, цірліч-траву, архілін ды прамяністую кветку папараці, якая па паданнях прыносіць небывалае шчасце, марылі знайсці ведзьмы і чарадзеі. Архілін, па павер'ях, ратаваў ад падкопаў злых духаў, сок цірліча прывабліваў велізарнае багацце, а пералёт-трава дарыла шчасце таму, хто яе знайшоў.

Так, Купалле — гэта яшчэ і магчымасць сустрэчы з тагасветам, у якім жывуць чароўныя духі. Вабіла нашых продкаў сустрэча з разрыў-травой, для здабычы якой існаваў складаны цікавы рытуал: касілі ў Купальскую ноч траву на пустцы, пакуль не пераломвалася лязо касы. Дзе яно падала, мураву збіралі і кідалі ў раку; зеляніну, што плыла супраць плыні, называлі разрыў-травой.

Натуральна, не абыходзілася свята без варожбаў. Усім добра вядомы рытуал пляцення вянкоў і пускання іх па вадзе. Калі ў плыні ракі вянкі дзяўчыны і хлопца сустрэнуцца — быць ім разам. А вось на Жыткавіччыне прынята гуляць у іншую гульню: хлопцу трэба злавіць у паветры вянок, кінуты дзяўчынай. А для дзяўчат існавала дакладная прыкмета, звязаная з зёлкамі: у поўнач, заплюшчыўшы вочы, трэба было набраць кветак і пакласці пад падушку, а раніцай праверыць, ці набралася 12 розных траў. Калі так, то дзяўчына ў гэтым годзе магла чакаць жаніха.

Нашы продкі верылі, што ў купальскую ноч усё ажывае: дрэвы блукаюць па лесе, расліны шэпчуцца паміж сабой, жывёлы і птушкі размаўляюць. І людзі імкнуліся стаць адным цэлым з прыродай: спявалі пералівістыя песні падчас збору зёлак, дзякавалі за багаты ўраджай, добрае паляванне.

А як жа без скокаў праз вогнішча? Лічылася, што купальскі агонь валодае неймавернай ачышчальнай сілай, дапамагае пазбавіцца ад унутранага бруду, вылечвае ад хвароб, становіцца знакам абнаўлення жыцця. Ды і паваражыць можна: не дакранешся да агню, не паляцяць іскры — выйдзеш замуж ці здабудзеш поспех. А пара, якая скокне цераз агонь і не разарве рук, будзе жыць у згодзе і шчасці доўгія гады. Сам купальскі агонь лічыўся лекавым, таму пасля свята яго ўдзельнікі імкнуліся захапіць з сабой вугольчык з вогнішча і захоўвалі яго да наступнага года. Лічылася, што гэты знак абараняе хату ад пажараў, прыносіць здароўе і дабрабыт у сям'ю.

Дзе ты, папараць-кветка?

Бадай, усім вядома, што галоўным «героем» Іванава дня з'яўляецца кветка папараці — Перунова кветка, як яе называлі продкі. Кажуць, што роўна ў поўнач усяго на некалькі імгненняў раскрываецца яе чароўнае вогненнае вока і таму, хто паспее яе сарваць, становіцца відаць любы клад, як бы глыбока ён ні знаходзіўся, і ўсе жаданні ўладальніка спраўджваюцца. Натуральна, нячыстай сіле не хочацца дзяліцца са звычайнымі людзьмі сваімі магічнымі ўласцівасцямі, таму і адводзяць злыя духі аматараў пошукаў кветкі, стараюцца заблытаць сцежкі, напалохаць і ўсяляк перашкодзіць у пошуках.

На Купалле праводзіцца шмат абрадаў, звязаных з вадой. Напрыклад, у ноч напярэдадні Івана Купалы дзяўчаты апускаюць на раку вянкі з запаленымі лучынкамі або свечкамі. Калі вянок тоне адразу, значыць, суджаны разлюбіў; чый вянок даўжэй праплыве, тая будзе шчаслівай, а ў каго лучынкі даўжэй пагараць — пражыве доўгае жыццё.

Ёсць і іншая інтэрпрэтацыя гэтай варажбы: вянкі з бярозы пускаюць у ваду і сочаць: чый патануў — тую напаткае смерць, паплыў — замуж прыгажуня выйдзе, а да берага прыб'е — так незамужняй ёй быць гэты год.

Нашы продкі верылі, што Купалле — гэта час абуджэння звышнатуральных сіл, не толькі добрых, але і злых. Ведзьмы ў гэтую ноч рабіліся больш небяспечныя, таму нашы прапрадзеды клалі на парозе і на падаконніках крапіву, каб абараніць сябе ад нападу, а таксама замыкалі коней, каб ведзьмы не выкралі і не паехалі на іх на Лысую гару. А на Палессі ёсць такое павер'е: напярэдадні Купалля тут чаплялі крапіву на вароты, каб вядзьмарка апякла рукі і не змагла трапіць у двор.

Свята доўжылася ўсю ноч — яна ж найкарацейшая. А калі займаўся світанак, моладзь плюхалася ў рэках, гойдалася ў ранішніх росах. Кажуць, што купальскай раніцай можна пабачыць неверагодную з'яву, калі сонца «іграе», пераліваецца рознымі колерамі. Той, хто заўважыць прыродны цуд, будзе жыць доўга і шчасліва.

І будзем спяваці, і будзем плясаці!

А дзе Купала начавала?

Купала, ой, рана.

Там на гародзе, пад лебядою,

Там за пятою, пад лебядою.

Даследчыкі спеўных традыцый беларусаў сцвярджаюць, што Купалле — свята экстравертнае, яго энергія скіраваная на суладдзе існавання чалавека і прыроды. Таму і для купальскіх спеваў характэрная неверагодная звонкасць, голаснасць. Пад такія песні зручна вадзіць карагоды, гуляць у вясёлыя гульні. Нярэдкія і жартоўныя матывы, такія песні спяваліся з мэтай пакпіць з хлопцаў, дзецюкоў, прыдумаць смешную сітуацыю, у якую яны маглі б трапіць. Вось, напрыклад, такія прыпеўкі спяваюць на Жыткавіччыне:

Сёння Купала, заўтра Ян,

Ды будзе, хлопчыкі, ліха вам.

Ды якое ж ліха ліхое —

Пагоніце коней у поле.

Далей у песні вядзецца гаворка пра тое, што ў працы, доглядзе жывёлы хлопцы знойдуць сабе і «падушку», і «жонку».

Ёсць і іншы варыянт такога жарту-спеву:

Да сягоння Купала,

заўтра — Іван,

Будзе, дзецюкі, ліха вам.

А якое ліха — ліхое,

Пагоніце сабакі ў поле.

Да ад свіныя лебядзіцы

Пагоніце сабакі да вадзіцы.

Нярэдкія і песні мінорнага гучання. Яны расказваюць пра гісторыі стасункаў сімвалічнай дзяўчыны Купалкі, часам русалкі (па сутнасці, кожнай дзяўчыны ў вёсцы), пошуку свайго кахання і шчасця. Напрыклад, вось такая павольная песня з Палесся:

Ой, рана на Купала,

Ой, рана на Йвана.

Там русалка купалася

Ой, рана, ой, рана.

Купалася, умывалася.

У вянок з цвяточкаў убралася.

К свайму мілому прыбіралася.

Ліпень тым і прывабны, што цеплынёй і ласкавым сонейкам атуляе ўсю прыроду і самога чалавека. Час ляціць хутка, праца змяняецца адпачынкам, песнямі ды танцамі ўвечары. Так неўпрыкмет набліжаецца вельмі адказны час, перыяд касавіцы, збору ягад і грыбоў, натуральна, жніва. Нездарма ж у народзе кажуць: «паспелі чарніцы — паспела і жыта». Ад таго, як папрацуеш улетку, як паклапоцішся пра запасы на зіму, будуць залежаць дабрабыт і здароўе сям'і. Таму сустрэнемся ў жніўні. Мы раскажам, чаму нашы продкі перад жнівом неслі на поле хлеб, соль і грамнічную свечку, чаму першы зажынкавы сноп на Палессі называюць «імяніннікам», а зерне з яго лічаць лекавым.

Марына ВЕСЯЛУХА

vesіaluha@zvіazda.by

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Пераможца «Жанчыны года-2018»: З трыма дзецьмі можа справіцца кожная пара

Пераможца «Жанчыны года-2018»: З трыма дзецьмі можа справіцца кожная пара

Тры гады таму прозвішча Трыкоза ўжо было на слыху.

Грамадства

Мэр Брэста Аляксандр Рагачук: Дзеці ў пясочніцах на касцях гуляць не будуць

Мэр Брэста Аляксандр Рагачук: Дзеці ў пясочніцах на касцях гуляць не будуць

Кіраўнік Брэсцкага гарвыканкама адмеркаваў рэзанансную тэму раскопак на тэрыторыі гета.

Культура

Як  мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Як мастак Май Данцыг ствараў свае карціны

Наватар, «шасцідзясятнік», ваяўнічы аптыміст — гэта ўсё пра яго.