Вы тут

Чаму вясельны каравай не бяруць голымі рукамі?


«Нядаўна былі на вяселлі ў рэстаране. Калі пачалі дзяліць каравай, адна з дзяўчат прынесла пачак сурвэтак і папярэдзіла, каб каравай не бралі голымі рукамі. А дзве бабулі адмовіліся ад сурвэтак, але паклалі на свае рукі невялічкія хусцінкі, імі паціснулі рукі жаніха і нявесты, на іх жа і прынялі долю адрэзанага каравая. Чаму нельга браць каравай голымі рукамі?» — пытаецца І. Д. Варанько з вёскі Сітнікі Чэрвеньскага раёна.


Важнае месца ў славянскай народнай традыцыі займае супрацьстаянне «голы» (непакрыты, лысы) — «пакрыты» (прыбраны, зачынены, абаронены), яно з'яўляецца адным з сістэмаўтваральных, або каштоўнаснафарміруючых. У сімвалічных адносінах прыкмета «голы» выяўляе значэнне «бедны», «бясплодны», «галодны» і супрацьпастаўлена «няголаму», пакрытаму як багатаму, сытаму, памнажаючаму. Голы, або непакрыты, быў сімвалам беднасці, адзіноты і, наадварот, махнатае, пакрытае, загорнутае ў што-небудзь сімвалізавала дабрабыт, абярэг, багацце.

Апазіцыя «голы — пакрыты» ўсебакова выяўлялася і ў назіраннях за станам прыроды, і ў ключавых момантах сельскагаспадарчай дзейнасці, і, вядома ж, у абрадава-магічнай практыцы беларусаў. Адной з найбольш распаўсюджаных народных прымет з'яўляецца тая, у аснове якой ляжыць назіранне за станам дрэў у момант першай веснавой навальніцы: «Калі першая навальніца прагрыміць на голы лес, чакай неўраджай, галодны год, хваробы, эпідэміі...» На Магілёўшчыне існавала строгая забарона спяваць летнія песні, пакуль лес «не апранецца».

Дасведчаная бабка-павітуха ведала, што прымаць дзіця рукамі, нічым іх не накрыўшы, нельга. Для гэтага рыхтавалі пялёнкі, часцей за ўсё са старой бацькаўскай кашулі ці ніжняй спадніцы парадзіхі: «...старызнаю, каб дзіця ніколі не было голае, а заўжды жыло ў багацці». Добры гаспадар ведаў, што прадаючы карову, аддаваць яе неабходна разам з вяроўкай, якую перадавалі новаму гаспадару праз крысо адзення (не проста ненакрытымі рукамі), прыгаворваючы: «Прапала кароўка, прападай і вяроўка». На Брэстчыне першае знесенае яйка гаспадыня брала праз фартух, каб курыца стала добрай нясушкай.

Перад тым як запрасіць сям'ю палуднаваць, гаспадыня заўсёды накрывала стол абрусам. Пасля таго як з печы вымалі хлеб, у яе абавязкова клалі некалькі паленаў, каб печ не была пустой, голай, і зачынялі засланкай: «...Печы ў хаце нельга пакідаць адкрытай, бо тады адкрыюцца чужыя раты, каб абгаварыць каго-небудзь з сямейнікаў». Калі стол выносілі з хаты, каб аддаць суседзям для выкарыстання ў розных сямейных падзеях, яго абавязкова накрывалі абрусам.

Прыкмета «пакрыты» стаяла ў адным асацыятыўным шэрагу з касматым, валахатым і таксама лічылася знакам багацця і поспеху. У калядных варожбах аб тым, бедным або багатым будзе будучы муж, у лазні дзяўчаты вадзілі рукой у поцемках па сцяне. Калі пад руку трапіць голае бервяно, то, меркавалі, што жаніх будзе з беднай сям'і, калі ж пад руку трапіць мох паміж бярвёнамі — гэта было прадказаннем будучага багацця. І сёння выраз «касматая рука» гаворыць пра нечую фінансавую самастойнасць або пра таго чалавека, які здольны вырашаць складаныя жыццёвыя праблемы.

Падчас вяселля ролю абярэга маладых або так званага экрана выконвалі вэлюм і вяночак (яны перасцерагалі вочы нявесты, канал, праз які лёгка было сурочыць чалавека, а таксама валасы, канал, праз які можна было навесці самую невылечную псоту); хусткі, праз якія трымалі вянчальныя свечкі (да свайго лёсу не дакранайся голымі рукамі) і царкоўныя вянцы над галовамі маладых; ручнік ці хустка, праз якія сват ці шафер вёў нявесту ў хату пасля выкупу; ручнікі, на якіх выносілі абраз і абрадавы хлеб; посцілкі, якімі высцілалі дарогу маладым, калі яны ішлі па зямлі; кажух ці падушка, на якіх сядзелі маладыя падчас вясельнага застолля. Калі адорвалі маладых, талерку, на якую клалі грошы, засцілалі хусткай ці ручніком. Прымаць долю вясельнага каравая з рук свата неабходна было таксама на хустку.

У дадзеным выпадку спрацоўваў усё той жа прынцып «падобнае выклікае падобнае». Лічылася, што голыя рукі, якія былі задзейнічаны ў абрадавай практыцы, правакавалі жыццёвую ці гаспадарчую «пустэчу» (безграшоўе); маладым нельга было злазіць з воза на пустую зямлю і садзіцца на ненакрытую лаўку за вясельным сталом, каб не наклікаць бясплоддзе, як той самы голы лес падчас першай навальніцы...

Аксана КАТОВІЧ, Янка КРУК

Дасылайце свае пытанні аб каранях і прыстасаванасці да сучаснага жыцця каляндарных і сямейна-побытавых народных традыцый і абрадаў на паштовы або электронны адрас рэдакцыі з пазнакай «Пра радзіннае».

Выбар рэдакцыі

Грамадства

У Полацку ўпершыню знойдзена пахаванне князя

У Полацку ўпершыню знойдзена пахаванне князя

Сярод знаходак — нямала сенсацый.

Грамадства

З баршчэўнікам змагаюцца нават з дапамогай квадракоптара

З баршчэўнікам змагаюцца нават з дапамогай квадракоптара

Вопыт Віцебшчыны ў знішчэнні баршчэўніку цікавы таму, што тут больш за 80 працэнтаў зараснікаў ад агульнага па краіне.

Грамадства

Прэтэндэнты на студэнцкі білет здалі тэст па матэматыцы

Прэтэндэнты на студэнцкі білет здалі тэст па матэматыцы

Пазнаць у гарадскім натоўпе абітурыентаў можна без праблем.