Вы тут

Асабістыя планеты. Шпацыр па садзе Марыі Вайцяшонак


 «Альбом для цёткі Марылі» Марыі Вайцяшонак, што летась пабачыў свет у выдавецтве «Логвінаў», пачынаецца «Гісторыяй аднаго дзяцінства»  — аўтабіяграфічным маналогам з кнігі Святланы Алексіевіч «Час Second Hand». Мы даведваемся, што М. Вайцяшонак не ведае дня свайго нараджэння, але памятае, чаму яе першымі гукамі былі не «ма», «мама», а  «ме» (бо маленькай дзяўчынкай спала не ў цёплай хаце, а з дзвюма козачкамі). Гэтым тлумачыцца і непарыўная повязь з прыродным светам, які для аўтара даражэйшы за ўсё, што будзе прасочвацца ледзь не ў кожным творы. З  аповеду пра горкае дзяцінства можна вылучыць адно выказванне пра верагоднасць згубіць сябе, прайшоўшы праз боль і страты: «Узяць пакуту ў свае рукі, валодаць ёй цалкам і выйсці з яе, штосьці адтуль вынесці. Гэта такая перамога, толькі ў гэтым ёсць сэнс. Ты не з пустымі рукамі… А інакш навошта было спускацца ў пекла?»


Ключом для ўспрымання творчасці становіцца біяграфічнае — тое, што звязана з высылкай сям’і беларускай сялянкі і польскага афіцэра-асадніка ў 1940 годзе на Алтай. Там будучая пісьменніца страціла бацькоў, і яе з сястрой Уладзяй вярнула да сябе ў вёску Грыдзькі, што на Пастаўшчыне, цётка па маці Марыля. Таму залежнасць ад цяжкіх выпрабаванняў ужо на пачатку жыццёвага шляху тлумачыць і зместавае напаўненне, і эмацыянальны складнік зборніка (у першую чаргу трыпціх «Дом на захадзе сонца», «Дом над лесам», «Дом вокнамі ў сад»).

Апавяданні прысвечаны чалавеку  — такому недасканаламу, дзіўнаму, непатрэбнаму, але ў той жа час моцнаму, смеламу, непаўторнаму. У большасці сваёй гэтыя людзі ў нечым душэўна неўладкаваныя, незразуметыя. І мы ведаем, але не знаходзім часу і жадання падумаць пра іх. М. Вайцяшонак прапануе гэты шанц, распавядаючы пра даволі розных герояў нават у межах аднаго невялічкага апавядання. Напрыклад, у апавяданні «На плывуне» і ў навеле «Восень мая доўгая...» аўтар знарок зводзіць дзвюх гераінь, цалкам супрацьлеглых па натуры: адна з іх усё жыццё здраджвае мужу, шукаючы таго, хто будзе бачыць у ёй багіню. Другая існуе як абслуга для мужчыны. Разважаючы пра выпадак, калі за адным сталом незнарок сутыкаюцца і  жонка, і  каханка, гераіня прамаўляе: «І  чуўся іншы голас, ціхі, малітоўны, каб нехта з людзей ці з  багоў усё-ткі жорстка апраўдаў яе побач з немаладой, у  чорнай нямоднай швэдры жонкай мастака. І  дараваў ёй». Сапраўдную роспач гераіні аўтар паказвае праз даволі простыя дзеянні, прымушаючы зведаць гэтае пачуццё непатрэбнасці і адчужанасці: «Раптам — тэлефонны званок. Ён збіраецца, ідзе да дзвярэй. І сама пачынаеш мітусіцца, спяшацца, быццам і табе трэба ісці, з’ехаць з гэтага месца, адкуль увесь час з’язджаюць». Іншым разам хочацца паглядзець на тыя ці іншыя падзеі з гумарам, звярнуцца да нейкіх аксіём жыццёвай мудрасці. Але варта толькі ўявіць сябе на месцы жанчыны, якой мужчына кажа, што, маўляў, праз пару гадоў стане старым дзедам і таму хоча пабыць шчаслівым з маладой, — паўстае справядлівае пытанне: што застаецца рабіць ёй, каб не назаляць сваім існаваннем і таксама адчуць сябе маладой і шчаслівай?

Можна меркаваць, што адзінокая жанчына (нават у шлюбе) — галоўны герой кнігі. Некаторыя з іх усё жыццё трымаліся асобна, як, напрыклад, Барбара («Каціўся пярсцёнак»), якая ніколі ні ў кога не спытала пра жыццё ці здароўе: «Лепей не ведаць, а то яшчэ прыйдзецца спагадаць ці пазычаць». «Выключаныя» са свету і Аліна («Месячная камея»), якая імкнецца зарабіць як мага больш грошай для дзяцей, і Зоська («Сад нявіннасці»), якая з дзяцінства, што прыйшлося на вайну, цуралася мужчын. Але некаторыя самотнасць не выбіралі. Часам тую ж Зоську напрыканцы жыцця цягне да людзей, і яна звяртаецца да аднавяскоўкі: «Хай бы ты да мяне зайшлася, я хоць бы сваё гора табе расказала, га?» Амаль усіх гераінь зборніка цяжка назваць шчаслівымі ў агульнапрынятым сэнсе, але што б яны самі адказалі на пытанне пра асабістае шчасце і права кожнага на яго?

Любоў аўтара да ўсіх, нават непадобных, цалкам супрацьлеглых сабе, уражвае і нават прымушае ўнутрана баставаць. Бо здрада, помста, нянавісць нікуды не зніклі, ім хочацца супраціўляцца. Але ў творах М. Вайцяшонак іх роля, як падаецца, нібыта стала меншая. Напрыклад, частыя героі твораў — гарадскія людзі, якія ўмеюць працаваць на зямлі не горш за вясковых жыхароў. Аднак іх руплівасць злуе мясцовых, гараджане застаюцца незразуметымі. М. Вайцяшонак не параўноўвае — яна ўраўноўвае іх, даючы кожнаму права на «сваю праўду», якую нельга адабраць і змяніць ні пры якіх абставінах.

Асноўная прастора апавяданняў М. Вайцяшонак — вёска, якую неабходна адчуць і пачуць, што пад сілу не кожнаму. Бездакорнае веданне аўтарам жыцця вёскі — інструмент, скіраваны не на тое, каб здзівіць гарадскога чытача (маўляў, вось як бывае) ці нават добра знаёмага з вёскай (вось як пра гэта можна расказаць!). У кожным апавяданні вёска паўстае як цэласны свет, па-за якім існаванне амаль не мае значэння. Між тым у творы «Кола» аўтар адлюстроўвае погляд пэўнага пласта грамадства, з якім неабходна лічыцца: вёска не хоча мяняцца нават у  дробязях, з пагардай паглядаючы на горад. Так, пляменніца гераіні ў парыве эмоцый згадвае: «…жыве вёска без аніякіх высілак, намаганняў духу. Толькі пільная работа наўмя: бульба, буракі, скаціна! Ты быццам увесь свой век пацеры мовіш, маўляў, душа павінна быць высокай, а жаль скіраваны ўніз, да простага чалавека. А ад іх трэба ратавацца, абараняць свой свет, трымацца на адлегласці, каб вочы не зацерушылі сваімі прымхамі! Не баішся іхняй прастаты, сама апранаешся, каб хаця не выдзяляцца, а  вёска мысліць катэгорыямі беднасці ці поспеху і скарэй зняважыць цябе за тваё скаромнае». Можа, і катэгарычна, але прымушае звярнуць увагу на рэаліі вёскі ў час, калі яна малюецца ў ідылічна-пастаральнай ці брудна-жывёльнай афарбоўцы.

Нельга сказаць, што аўтар раўнадушна ставіцца і да горада. Тут таксама своеасаблівы, але зразумелы погляд, скіраваны на шчыльнасць горада: на адной пляцоўцы ў розных кватэрах адначасова могуць быць і гора, і шчасце. А займаюць яны вялікую прастору, якую не абмежаваць сценамі. Адсюль і адчужанасць, імкненне зрабіць выгляд, што жывеш далёка адзін ад аднаго і не ведаеш суседа.

 Адметны стыль, цікавая аўтарская мова разам з народнай, зварот адначасова і да традыцый, і да рэлігіі, даволі «нязручны» стыль аповеду (калі не ведаеш, куды паверне думка апавядальніка нават у межах аднаго абзаца), нешматлікасць падзей у творах, — усё гарманічна суіснуе ў сусвеце М. Вайцяшонак. Найбольш выразна гэтыя дэталі гучаць у вершах, якія склалі другую палову зборніка, удала дапоўніўшы празаічную частку. Пераважна аднаслоўныя радкі, складзеныя з яркіх эпітэтаў і метафар, напоўненыя верай у надчалавечае, паўстаюць над паўсядзённасцю, адчыняючы дзверы ў асаблівы сусвет. Пісьменніца нібы шэптам прамаўляе: ты жывеш не сярод людзей, будынкаў, дарог, а сярод кветак, дрэў і  птушак, на асабістай планеце. Вядома, кожны з нас уладкоўвае яе па сваім вырашэнні. Але ў М. Вайцяшонак гэта сад і, калі пашчасціць (гаворка ўжо пра ідэалы), дом, поўны родных.

Сад — адзін з галоўных канцэптаў зборніка — адсылае нас да рэлігіі і да сусветнай літаратуры, і ў вялікай ступені да творчасці Чэхава (дзе сад у розных выпадках выступае як сімвал эпохі, сімвал жыцця і зямнога шчасця, сімвал блізкасці да прыроды, сімвал веры ў  звышнатуральнае). Сад можна разглядаць як спосаб адгарадзіцца ад свету, і некаторыя, магчыма, успрымуць гэта як жаночую слабасць ці бездапаможнасць (хоць жыццёвы шлях аўтара такое цалкам абвяргае). Вырашаць вам!

Яўгенія ШЫЦЬКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…