Вы тут

«Белая Вежа» як сістэма каардынат


Рэальны прадмет, патрапіўшы пад святло сафітаў, значыць заўсёды больш, чым задумваў рэжысёр. Такі тэатральны закон. Так і Белая Вежа, пераўтварыўшыся ў назву тэатральнага фестывалю, выклікае не толькі геаграфічныя асацыяцыі, але і метафарычныя. Становіцца той самай слыннай вежай са слановай косці, куды часам прагне схавацца ад прозы жыцця мастак. Цэнтрам сістэмы каардынат, кропкай адліку, якая дазваляе вызначыць яго месцазнаходжанне і зразумець вектар руху. З 9 па 16 верасня на ХХІ Міжнародным тэатральным фестывалі «Белая Вежа» шукалі каардынаты 25 тэатраў з 16 краін свету.


Брэст — горад кантрастаў

Фестывальная праграма паказала, што стратэгіі мыслення рэжысёраў адносна сацыяльнасці тэатральнага мастацтва дыяметральна супрацьлеглыя. «Чайка» Львоўскага акадэмічнага тэатра «Уваскрэсенне», прызнаная экспертным саветам лепшым спектаклем фестывалю, — гэта хутчэй у добрым сэнсе высвятленне адносін рэжысёра Яраслава Федарышына са славутым тэкстам Чэхава, з Чэхавым як драматургам, чым рэакцыя на павестку дня. Федарышын увасабляе «Чайку» на адкрытым паветры, у вулічным спектаклі, адначасова адпавядае канонам жанру і парушае некаторыя з іх. Рэжысёр адмаўляецца ад тэксту, пакідаючы сэнсавыя межы толькі назвай і некалькімі добра вядомымі рэплікамі, што праецыруюцца на экран.

Астатняе — фантазія на чэхаўскія матывы. Часам сцэны п’есы ў ёй досыць пазнавальныя (напрыклад, трыумфальнае з’яўленне Аркадзінай). Часам гэта толькі настрой, уяўленне пра персанажа, падкрэсліванне асноўных рысаў яго характару (напрыклад, сцэна з Трыгорыным, што парыцца ў лазні ў атачэнні дзяўчат). Федарышын стварае шматсэнсоўную вулічную містэрыю, якая зацікавіць і тых, хто ніколі не чытаў чэхаўскай «Чайкі». Аднак абавязкова спыніцца пасярод вуліцы, каб пабачыць людзей на хадулях, вогненныя крылы, вялізныя драўляныя шкілеты невядомых істот. Для тых жа, хто добра знаёмы з п’есай, «Чайка» стане падарожжам у свет разгаданых і неразгаданых метафар ды асацыяцый. І, нягледзячы на зварот да эстэтыкі вулічнага тэатра, падчас абмеркавання Яраслаў Федарышын падкрэсліў, што сацыяльнасць тэатра — не яго творчы прыярытэт.

Літоўскі рэжысёр Ёнас Вайткус, наадварот, другі раз звяртаецца да вострага сучаснага тэксту Ганны Яблонскай «Паганцы». Увасобіўшы складаную п’есу пра багоў, у якіх верыць і не верыць сучасны чалавек, на сцэне Рускага драматычнага тэатра Літвы праз некалькі гадоў Вайткус зноў ставіць яе ў Дзяржаўным акадэмічным рускім тэатры драмы імя М. Горкага (Астана, Казахстан). Рознасць і арыгінальнасць рэжысёрскіх рашэнняў сведчаць, што гэта не спроба пераносу, а спроба пошуку ключоў да сучаснай драматургіі. Сёлета на «Белай Вежы» быў паказаны казахскі варыянт «Паганцаў», а актрыса Паліна Харламава за роль Хрысціны была ўзнагароджана ў намінацыі «Лепшая жаночая роля».

У чорным кабінеце сцэны толькі шэраг крэслаў ды некалькі прадметаў: флейта, паганская маска, чырвонае яйка — сімвалы веры пэўных герояў. Артысты займаюць крэслы і прамаўляюць тэкст с заплюшчанымі вачыма: удзельнікаў сцэны падсвечвае прамень. Рэжысёр нібы задаецца пытаннем: ці не сляпыя мы ў сваёй веры? Але не дае страціць надзею і свае фінальныя маналогі Хрысціна, што засталася жыць пасля спробы самагубства; яе бацька і маці, якія разышліся, але нарэшце сталі шчаслівымі людзьмі, прамаўляюць з расплюшчанымі вачыма.

Мона і стэрэа

Выбітныя асобы з няпростым лёсам заўсёды траплялі ў фокус увагі творцаў, якія намагаліся зразумець матывы тых ці іншых учынкаў, адчуць душэўны стан куміраў падчас пэўных падзей. У наш час, калі дакументальнае і мастацкае нанова дзеляць межы ў кіно і тэатры, выяўленчым мастацтве і літаратуры, творы на падставе біяграфій набываюць асаблівую актуальнасць. Пацвярджэннем гэтаму можа стаць і той факт, што большасць монаспектакляў, прадстаўленых на «Белай Вежы», знаёмілі гледачоў з гісторыямі вядомых і загадкавых. Піп Утан (Тэатральная кампанія Піпа Утана, Вялікабрытанія), сярод біяграфічных даследаванняў якога такі адыёзны персанаж, як Гітлер і жалезная лэдзі Маргарэт Тэтчэр, выйшаў на фестывальную сцэну ў ролі Чарлі Чапліна на сконе гадоў. Нібыта ў люстраным калідоры Утан, накладаючы перад гледачамі знакаміты грым, намагаўся высветліць, як адчувае сябе чалавек, што прыкаваны да вядомага ўсім вобраза, створанага ім самім? І, дарэчы, выканаўца быў адзначаны ў намінацыі «Лепшая мужчынская роля».

Таксама ў фокус монабіяграфічных даследаванняў патрапіла асоба святой юродзівай Ксеніі Пецярбургскай. Фактаў пра святую да нашага часу дайшло досыць мала, і тэатр «Чэрава» з Польшчы паспрабаваў зрабіць рэканструкцыю таго памежнага моманту жыцця Ксеніі, калі, даведаўшыся пра смерць мужа, яна фактычна пахавала сябе, апрануўшыся ў адзенне мужа і сцвярджаючы, што ён жывы, а Ксенія памерла. Спектакль — гэта спроба зафіксаваць той першы крок на цяжкі шлях юродства, каб уяўным вар’яцтвам выкрыць сапраўднае вар’яцтва свету. Дарэчы, пастаноўка створана ў капрадукцыі: музыку, якая фактычна вядзе гераіню, напісаў беларускі кампазітар Ягор Забелаў.

Стваральніца монаспектакля «Рудольф Нурыеў. 48 гадзін» Іна Сакалова-Гардон і выканаўца Андрэй Машой паспрабавалі рэканструяваць 48 гадзін з жыцця Рудольфа Нурыева. Той кароткі тэрмін, на які танцоўшчыку дазволілі вярнуцца ў СССР, каб развітацца з маці перад яе смерцю. У метафарычнай сцэнаграфіі, калі з балетных станкоў узнікалі якія заўгодна прадметы, перад гледачом паступова праяўляўся вобраз няўрымслівага велічнага Нурыева.

Пабачыўшы праявы сацыяльнага, біяграфічнага тэатра на фестывалі, можна з упэўненасцю сцвярджаць, што так далёка ад вежы са слановай косці, як Вайткус, здаецца, не адышоў больш ніхто. І гэта не значыць, што рэжысёры не браліся за вострыя тэмы. Рэжысёр Ежы Зонь увасобіў у польскім тэатры КТО раман французскага пісьменніка Гі Крусі «Валошкі» — гісторыю сірочага прытулку. Але форма перамагла тэму. Адзін дзень існавання сірот быў упісаны ў межы ІІІ Сімфоніі Хенрыка Мікалая Гурэцкага. Акцёрская партытура была літаральна па секундах распісаная згодна з музычнай: 3 хвіліны 30 секунд цягнецца мініяцюра «Харчаванне»; 2 хвіліны 30 секунд — «Вайна»; 1 хвіліна 32 секунды — «Рух да Сонца — фінал». Акцеры ў вобразах сірот і выхавальніц пазбаўлены слоў. Гісторыя чалавечай адзіноты паўстае перад намі дзякуючы складанаму пластычнаму малюнку. Гарманічнае спалучэнне пластыкі і музыкі ў спектаклі «Хор сірот» было адзначана экспертным саветам фестывалю: Ежы Зонь уганараваны дыпломам за лепшую рэжысуру.

Мы абавязкова сустрэнемся

Адметнасцю «Белай Вежы-2016» стала тое, што ў гонар 25-годдзя стварэння Садружнасці незалежных дзяржаў фестываль імкнуўся як мага больш шырока прадставіць тэатры краін СНД. Падзеяй стаў прыезд на фестываль Дзяржаўнага рускага драматычнага тэатра імя А. С. Пушкіна з Ашхабада (Туркменістан). Спектакль «Мы абавязкова сустрэнемся…» паводле аповесці Атаджана Тагана «Чужы», дзякуючы сюжэту, адметны прэзентатыўнасцю. Разам з галоўным героем — пленным французам — гледачы натуральным чынам знаёмяцца са звычаямі далёкай краіны. Увогуле, «Мы абавязкова сустрэнемся…» — гэта сумесь параднай эстэтыкі, асобных узораў савецкага тэатра сярэдзіны ХХ стагоддзя (напрыклад, канфлікт лепшага і добрага) і пэўнага інсіту. Першы паказ туркменскага тэатра ў суверэннай Беларусі быў адзначаны спецыяльным прызам «За яркі дэбют на фестывалі “Белая Вежа”». Яшчэ адным спецыяльным прызам — «За відовішчнае ўвасабленне паэтычнай прытчы» — быў узнагароджаны спектакль «А ў пустыні мёртвая ціша» «Жастар тэатры» акімата горада Астаны (Казахстан), які прадставіў на фестывалі інсцэніроўку паводле твораў Чынгіза Айтматава.

Адным з самых яркіх уражанняў сярод нацыянальных спектакляў стала «Ноч перад Калядамі» Мікалая Гогаля Чарнігаўскага абласнога акадэмічнага ўкраінскага музычна-драматычнага тэатра імя Т. Г. Шаўчэнкі (рэжысёр Андрэй Бакіраў). Музычная камедыя пазбегла любых праяў «шараварнага тэатра», што набіў гледачу аскоміну. Гармонія панавала ўсюды: у спалучэнні розных інсцэніровак класічнага твора, у дуэце аскетычнай сцэнаграфіі і візуальна «цяжкіх» белых касцюмаў. У выкананні чарнігаўцаў «Ноч перад каляламі» набыла лепшыя якасці італьянскай камедыі масак: гледачы чакалі добра знаёмых эпізодаў, каб пабачыць рэжысёрскае вырашэнне казачных трукаў (лацы). Як Салоха будзе прымаць гасцей? Як Пацюк будзе есці варэнікі? Як чорт і Вакула паляцяць па небе? І ніводнага разу Бакіраў не расчараваў залу. Асноўная нагрузка ў музычнай камедыі традыцыйна кладзецца на характарных персанажаў, сярод якіх асабліва вызначаюцца (у тым ліку і складанасцю пластычнага малюнка ролі) Салоха (Аксана Грабянюк) і Чорт (Сяргей Пунтус). Аднак найперш «Ноч перад калядамі» заварожвае ансамблевасцю. Адпаведна, і ўзнагарода ад экспертанага савета — дыплом у намінацыі «Лепшы акцёрскі ансамбль».

Такім чынам, «Белая Вежа» ў каторы раз праявіла сябе як фестываль з адной з самых дэмакратычных праграм у нашай краіне, здольнай аб’яднаць і разнажанравасць, і рознаўзроўневасць калектываў. І фестывальныя эксперыменты, і тэатральны рэпертуарны працэс. Падгадаваўшы за дваццаць гадоў тэатральную публіку, «Белая Вежа» можа спадзявацца на тое, што глядач ацэніць і разбярэцца. Аднак нельга не адзначыць і пэўныя мінусы ў фестывальнай праграме. Так, сёлета вельмі бледна выглядаў блок беларускіх спектакляў, а некалькі спектакляў агульнай праграмы выклікалі пытанні адносна адпаведнасці ўзроўню міжнароднага фестывалю. Праўда, шырокая панарама спектакляў на «Белай Вежы» з годнасцю здольная прыхаваць гэтыя хібы, выявіўшы цікавую сістэму каардынат, дзе нанова пераствараюцца межы сацыяльнага, нацыянальнага і мастацкага ў тэатры.

Алена МАЛЬЧЭЎСКАЯ

Фота Вадзіма ЯКУБЁНКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Як выхаваць даследчыка за школьнай партай?

Чаму ўсе краіны, якія развіваюць інавацыйную эканоміку, робяць сёння стаўку на STЕM? 

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прадстаўнікамі СМІ Расіі

Некалькі рэчаў сёлета адбываюцца ўпершыню.

Грамадства

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Ці набудуць у гаспадароў старыя хаты?

Адэльскі сельскі савет, што ў Гродзенскім раёне, можна назваць брамай у Еўрасаюз.