Вы тут

...Уся ў ранах скразных Беларусь


Атнер Хузангай — вядомая асоба ў культуры, літаратуры Чувашыі. Сын класіка нацыянальнай літаратуры паэта Педэра Хузангая. Кандыдат філалагічных навук. Загадчык аддзела мовазнаўства ў Чувашскім інстытуце гуманітарных навук. Пра ролю нацыянальнай літаратуры ў сусветнай прасторы, беларуска-чувашскія літаратурныя стасункі і ідзе гаворка ў размове з чувашскім сябрам Беларусі.

1380663459217_2-34

— Ці можна сцвярджаць, што паміж беларускай і чувашскай літаратурамі ў ранейшыя гады існавалі трывалыя сувязі?

— Беларуска-чувашскія літаратурныя стасункі маюць сваю гісторыю, хоць яна і не дужа багатая. Ужо ў 30-ыя гады ХХ стагоддзя з'явіліся ў нашым друку пераклады з Якуба Коласа і Янкі Купалы. Пэўны стымул да нараджэння інтарэсу да беларускай літаратуры узнік, калі ў Вялікую Айчынную класік беларускага прыгожага пісьменства Янка Купала некаторы час жыў у Чабаксарах. Паэт сябраваў з народнымі пісьменнікамі Чувашыі Мікалаем Шэлебі і Сямёнам Эльгерам. Таварыскія, асабістыя адносіны якраз і спрыялі пашырэнню перакладчыцкай работы. Дружба Купалы, Шэлебі і Эльгера знайшла адлюстраванне ў вершы Ст. Шаўлы «Тры волаты», ва ўспамінах Эльгера, вершы П. Хузангая і творах іншых чувашскіх пісьменнікаў.

Незаўважанай у Чувашыі не засталася і наступная праява літаратурнага пабрацімства. У 1936 годзе наша рэспубліка шырока святкавала 55-годдзе Мікалая Шэлебі. Урачыстасці насілі усесаюзны, нават міжнародны характар. Шэлебі атрымаў і віншаванні з Беларусі — ад Янкі Купалы і Якуба Коласа.

Якуб Колас, Янка Купала — з беларускіх аўтараў, каго найболей перакладалі на чувашскую мову. І перакладалі сапраўды выдатныя чувашскія паэты — Н. Шапусіні, А. Арцем'еў, П. Хузангай, Н. Сандраў, Г. Яфімаў, Ст. Шаўлы і інш. Узровень гэтых перакладаў дастаткова высокі. І ўсё ж хацелася б, каб зробленае было прааналізавана і літаратуразнаўцамі. Мала ведаць самі факты, трэба пайсці далей...

— А дзеля гэтага некаму трэба ведаць адразу дзве мовы — беларускую і чувашскую... Ці ёсць сярод чувашскіх літаратараў тыя, хто вызначыўся б асаблівым інтарэсам да беларускай літаратуры?

— Я ўсё ж спярша згадаю некаторыя факты, прыклады. У 1955 годзе ў нас быў надрукаваны зборнік «Беларускія апавяданні». Сярод аўтараў — Якуб Колас, Змітрок Бядуля, Янка Брыль, Кузьма Чорны і іншыя. 1957 год пазначаны выданнем кнігі Янкі Купалы «Мара». Але большасць перакладаў складаюць невялікія паэтычныя падборкі ці асобныя апавяданні ў часопісах і газетах. Перакладалі ў розныя гады і Максіма Танка, і Рыгора Барадуліна. На чувашскай мове была выдадзена аповесць Васіля Быкава «Абеліск» — у 1986 годзе. Перакладчык — Аляксандр Волкаў. Ды цяпер востра паўсталі праблемы з выданнем нацыянальнай літаратуры ўвогуле, перакладной у асаблівасці. Высокае мастацтва перакладу ў нас цяпер відавочна не ў пашане.

Але мне здаецца, што сапраўднага спасціжэння беларускага мастацкага слова і яго засваення на чувашскай глебе не адбылося. І гэта прытым, што ў нашых нацыянальных літаратурах існуе нямала падабенства, прыстунічаюць моманты ледзьве ці не аднолькавага светаўспрымання рэчаіснасці беларусамі і чувашамі. Праўда, «беларуская тэма» па-свойму ўзнікла ў чувашскіх паэтаў, якія ваявалі ў гады Вялікай Айчыннай вайны на беларускай зямлі. «А в сердце вставала/ И сердце сжигала/ Вся в ранах сквозных Беларусь...»

— Ведаю, што гэтыя радкі належаць Педэру Хузангаю...

— І напісаны яны ў 1943 годзе...

Як мне здаецца, у многім падобныя ў абодвух нашых народаў і культурна-моўныя сітуацыі. Тут мы маем шмат кропак судакранання. У свой час, здаецца, у 1988 годзе, пра трывожны стан нацыянальнай мовы ў Беларусі гаварыў Васіль Быкаў. Гэтае яго выступленне і цяпер перачытваю па кнізе «Весть», выдадзенай маскоўскай «Книжной палатой» у 1989 годзе. Пра будучыню чувашскай мовы, паступовую страту ёй вітальнасці з болем пісалі і чувашскія літаратары. Дарэчы, і сёння чувашская мова знаходзіцца не ў аптымальнай сітуацыі. Яе сацыяльныя функцыі звужаюцца, хаця яна і ўзаконена як другая дзяржаўная мова. Пагроза знікнення вісіць як дамоклаў меч.

Тады ж, напрыканцы 1980-х, у самы пік перабудовы нашы маладыя вельмі зацікавіліся маніфестам і акцыямі вашых «Тутэйшых». Яны былі блізкія нашым пасіянарыям сваім пафасам, шчырасцю, сугуччам духу таго часу («Мы хотим перемен...» — Віктар Цой).

Сёння я не магу асабліва вылучыць чувашскіх літаратараў, якія спецыяльна, мэтанакіравана праяўлялі ці праяўляюць цікавасць да беларускага слова. Апошнія па часе пераклады — з Алеся Разанава, Якуба Коласа, Янкі Купалы — належаць паэту Генадзю Юмарту. Размова пра публікацыі 1989, 1996 гадоў.

— У 1988 годзе ў Мінску «Мастацкая літаратура» выдала анталогію чувашскай паэзіі — «Песні волжскага краю», укладзеную Юрасём Свіркам...

— А ў 1985 годзе мы выдалі ў Чабаксарах вялікі том — 480 старонак! — з твораў беларускіх аўтараў пад назвай «Радзіма мая з жураўліным клічам» («Тарнасісе серэм-шывам»). Беларускі адказ Юрася Свіркі — «Песні волжскага краю» — стаў для Чувашыі выдатным падарункам. Кнігу ў нас заўважылі, яна займела шырокі розгалас. Лічу, што патрэбен працяг такой працы.

— Што вы ведаеце пра сённяшнюю беларускую літаратуру? Як вы лічыце, ці ёсць перспектывы развіцця чувашска-беларускіх літаратурных стасункаў?

— Не вельмі многа і ведаю... Прычына ў тым, што мы страцілі нейкі вялікі (трэба разумець: усесаюзны) кантэкст у рамках адной краіны. Ды і што казаць, рэальнасцю з'яўляецца зараз і адсутнасць агульнарасійскага кантэксту.

Супрацьстаяць гэтаму можна, на мой погляд, толькі адным шляхам. Патрэбны асабістыя кантакты. Праз дыялог асоб, узаемныя пераклады, прыватную дружбу («дружба народаў» — гэта ўсё ж нейкая абстракцыя) і будзе ўладкоўвацца мост ад душы да душы. Можна нават паралель правесці. Вось украінска-чувашскія літаратурныя сувязі з 50-х гадоў мінулага стагоддзя добра развіваліся менавіта ў разрэзе асабістага знаёмства, узаемнага творчага кантактавання. Напрыклад, Паўло Тычына, Максім Рыльскі — Педэр Хузангай, пазней і сёння: Станіслаў Рэп'ях, Браніслаў Сцепанюк — Юрый Семендэр, Валеры Тургай і інш.

Надзеі на перспектыву развіцця, вядома, застаюцца, але ж...

— А можа быць, уся гэтая руцінная праца па прадстаўленні нацыянальных літаратур — атавізм, спадчына тэндэнцыі «дружба народаў — дружба літаратур»... І па вялікім рахунку, важна, каб толькі свой народ ведаў нацыянальную літаратуру?..

— За апошнія 15-20 гадоў мы замкнуліся ў сваіх нацыянальных кватэрах, сталі наноў асэнсоўваць сваю гісторыю, карані і радаслоўную. Пэўна, такое адзіноцтва было і неабходна. Для выпрацоўкі новых арыенціраў у той духоўнай (ці, наадварот, бездухоўнай?!) прасторы, у якой мы аказаліся. Але гэты перыяд адгароджвання ад Свету павінен прайсці. І мы яшчэ адчуем сваё братэрства: беларускаму воку можа здацца небескарысным чувашскі прыжмур, як і чувашскі зрок можа афарбавацца і беларускімі сціплымі, някідкімі краскамі.

Гутарыў Хведар ЛАЗОЎСКІ.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Калі ў кадравым агенцтве вам прапануюць заплаціць грошы і гарантуюць стапрацэнтнае працаўладкаванне, смела разварочвайцеся і сыходзьце: перад вамі, напэўна, ашуканцы.

Грамадства

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

У адрозненне ад «хімічных антыбіётыкаў», прыродныя лекі не толькі дапамагаюць перамагчы інфекцыю, але і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

СКАРПІЁН. На гэтым тыдні традыцыйны падыход да вырашэння праблем не заўсёды будзе ўдалы.

Грамадства

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Піша сын аднаго з партызан Генадзь Сахрай.