Вы тут

«Сачыць зоры»: эстафета стагоддзяў


Натхнёныя абраннікі лёсу схільны бачыць сваіх творчых аднадумцаў скрозь часавыя і поліэтнічныя напластаванні, адчуваць іх ледзь не на фізічным узроўні. Максім Багдановіч, напрыклад, ганарыўся нажом для разразання паперы, які раней нібыта належаў Міхаілу Лермантаву. Стараннямі энтузіястаў-збіральнікаў адна з дзіцячых цацак рускага пісьменніка сёння займае пачэснае месца ў экспазіцыі Літаратурнага музея М. Багдановіча ў Мінску.


Максім Багдановіч.

Беларускі паэт выдатна разумеў сваю гістарычную місію — стварыць новую нацыянальную літаратуру нароўні з іншымі, сусветна прызнанымі. Зварот да класікі быў натуральны ў запазычанні творчага вопыту, адаптацыі ажыццёўленых праграмных установак. Лістапад 1911 года для навуковай супольнасці Расійскай імперыі праходзіў пад знакам 200-годдзя энцыклапедыста Міхаіла Ламаносава. У тым жа месяцы па старым стылі Максім Багдановіч рыхтаваўся сустрэць сваё 20-годдзе. 

Паэтычныя сузіральнікі

У творчасці М. Багдановіча гарманічна паяднаны натурфіласофія, народныя міфа-паэтычныя ўяўленні і рамантычныя аўтарскія памкненні, а таксама агучаная па-беларуску сусветная класіка розных часоў. «Космас “Вянка”» (1992) — так называецца адно з ключавых даследаванняў адзінага прыжыццёвага зборніка паэта, якое належыць пяру Тамары Чабан. З лёгкай рукі даследчыцы «касмаганічны» прынцып разгляду сёння паспяхова прымяняецца да мастацкай спадчыны і асобных твораў шэрагу беларускіх пісьменнікаў.

Паэтычны погляд на неба ў М. Багдановіча — гэта не толькі раманс «Зорка Венера» і верлібр «Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы…». Сярод філасофскіх сузіральнікаў аўтара «Вянка» — слаўны рымлянін Авідзій:

 

Бог Апалон з галавы зняў карону

                                               і кінуў у неба.

Ў светлым паветры яна пралятае;

                                              агнямі малымі

Робяцца ў ёй на ляту ўсе

                     каменні каштоўныя. Ў небе

Быццам карона жа між на

                               каленях стаячага Нікса

І паміж Цмока яна, затрымаўшыся,

                                          блешча на месцы.

(«Грамада зорак “Карона”»)

 

Мінуўшчына часоў сакральнасці ведаў, алхіміі, пачатку беларускага кнігадрукавання паўстае ў вершы «Безнадзейнасць»: «Скарына, доктар лекарскіх навук, // У доўгай вопратцы на вежы сочыць зоры. // Яны спрыяюць! Час!»

Некаторыя тэмы, звязаныя з навуковымі канцэпцыямі, М. Багдановіч перанёс у паэтычную плоскасць асэнсавання і папулярызацыі. Так, ідэя хрэстаматыйнага верша «Санет» («Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі…»), прысвечанага Аляксандру Пагодзіну, была падказана літаратуразнаўчымі і культуралагічнымі працамі вядомага гісторыка-славіста. Гутаркі на філасофскія тэмы з Дзіядорам Дзябольскім, аўтарам «Каментарыяў да Махабхараты», роздумы пра рэінкарнацыю душы ляглі ў аснову эпісталы «Д. Д. Дзябольскаму» («Быць можа, пуціна жыцця // Лягла пярсцёнкам, друг, // І я ў краіне забыцця // Не раз раджаўся, як дзіця, // Прайшоўшы поўны круг»).

Навуковай спадчыне рускага біёлага, сацыёлага прысвечаны не толькі артыкул «Мікалай Дзмітрыевіч Ножын» («Ежемесячный журнал», 1916, № 6). Пасля знаёмства з канцэпцыяй вучонага быў напісаны безназоўны верш:  

 

Ўсплывае грамада сіфанафора —

Жывых асоб жывушчая труна!

Зраслася з іх, скалечаных, яна,

Як з членаў, не жадаючых прастора.

Дзе хто яе кіруе паміж мора,

Хто — хапае здабычу ў цемні дна?

Аб роўнавазе рупіцца адна,

І ўсе жывуць без шчасця і без гора…

Міхаіл Ламаносаў.

У часопіснай публікацыі М. Багдановіч даў папулярнае тлумачэнне, без якога горкая іронія паэтычнага твора не такая відавочная: «Сіфанафоры — прасцейшыя марскія жывёлы, што зрасліся паміж сабой у адно цэлае, якое называецца калоніяй (г. зн. грамадствам) сіфанафор. Кожная сіфанафора ў такой калоніі выконвае якую-небудзь спецыяльную работу, застаючыся прымацаванай да яе на ўсё жыццё»; «жыццё кожнай з іх да крайнасці звужана, урэзана, падаўлена. Няхай у “калоніі” ідзе цэлы шэраг жыццёвых адпраўленняў — уся сума іх недаступная ні для якой сіфанафоры, з паўнатой жыцця не знаёмая сярод іх ні адна. Перад намі — знявечаныя, скалечаныя ў інтарэсах цэлага асобы». 

Моц творчага азарэння

Упершыню рускамоўны тэкст «Паэзія геніяльнага вучонага» быў надрукаваны ў другім томе «Твораў М. Багдановіча» (Мінск, 1928). Адносна яго ў каментарыях адзначана наступнае: «Артыкул не скончыны. Напісаны быў чытэльна, на паасобных старонках гэткага выгляду, як звычайна паэт пісаў для рэдакцый. Апошнія старонкі рукапісу згубіліся і сярод аўтографаў паэты не знайшліся». Таксама было выказана меркаванне, што рукапіс можна датаваць 1911 годам, а яго з’яўленне звязана са святкаваннем 200-годдзя з дня нараджэння М. Ламаносава.

Названы артыкул практычна ніколі не станавіўся аб’ектам асобнага даследавання.  На нашу думку, ён мае даследчыцкі, інтэрпрэтацыйны патэнцыял. Менавіта ў «Паэзіі…» сыходзяцца многія аспекты творчасці аўтара пачатку ХХ стагоддзя: беларуская падзвіжніцкая, народна-асветніцкая стыхія і рафінаваная, інтэлектуальная выкшталцонасць рускага Сярэбранага веку. Выкарыстоўваючы гучнае імя і юбілейную нагоду, аўтар апрабаваў многія канцэптуальныя ўстаноўкі прымяняльна і да сваёй творчай практыкі, і да маладой беларускай літаратуры наогул.

Паводле няпоўнай рукапіснай захаванасці, артыкул «Паэзія геніяльнага вучонага» складаецца з дзвюх частак.

У першай канстатуецца агульная мэта паэзіі і навукі: «задавальненне спазнаваўчай патрэбы чалавека. Адрозненні паміж імі ўтрымліваюцца ў формах дасягненняў: «Навука дае формулу; паэзія — жывы, канкрэтны вобраз». Але такой цвёрдай размежаванасці няма ў метадах кожнай з іх. У паэзіі пераважае стыхія інтуіцыі, у навуцы — «лагічнае меркаванне, што нетаропка лепіць адну выснову да іншай». «Але ж гэта апошняе не чужое і паэтычнай творчасці, а інтуіцыя і ў навуковых адкрыццях адыгрывае вялікую ролю. Ды і акрамя гэтага мы не бачым прычын, чаму б паэзіі і навуцы не ісці рука ў руку», — заключае М. Багдановіч і такім чынам вызначае асноўную праблему свайго тэксту.

Да агульнага аналізу прыцягнуты сучасныя «спробы зблізіць гэтыя раз’яднаныя галіны, усталяваць паміж імі сувязь і ўзаемадзеянне». У якасці прыкладу называецца (без паглыблення ў дэталі) узніклая ў Францыі школа «навуковай паэзіі». Дазволім сабе пашырыць рэтраспектыўную інфармацыю. Рэне Гіль (1862—1925), заснавальнік і тэарэтык названай школы, некаторы час супрацоўнічаў з часопісам рускіх сімвалістаў «Весы». Французскі паэт быў прыхільнікам інструменталізму (напрамак у філасофіі і метадалогіі навукі) і трансфармізму (вучэнне аб бесперапынных зменах жывёльнага і расліннага светаў).

Аўтар «Паэзіі…» паставіў пад сумненне патэнцыйную магчымасць сучаснікаў сказаць «новае слова» ў напрамку збліжэння паэзіі і навукі. У адрозненне ад праслаўленых розумаў мінулых эпох, найперш, Ё. В. Гётэ, «паміж паэтычнымі адкрыццямі якога і яго навуковым светапоглядам існуе бясспрэчная сувязь». Але яшчэ раней і найбольш відавочна гэтая сувязь праявілася ў М. Ламаносава: «У адносінах да некаторых яго твораў ужо цалкам дастасавальная назва “навуковай паэзіі” і прытым менавіта да тых з іх, якія могуць пераважна перад усімі іншымі прэтэндаваць на тытул “паэзіі”. Іх і варта прызнаць асноўным ядром паэзіі Ламаносава, той яе сарцавіны, якая заслонена ад нашых вачэй тоўстым слоем шурпатай кары».

Другая частка артыкула пачынаецца кароткім рэестрам літаратурнай спадчыны М. Ламаносава — «не вельмі разнастайнай»: «Усё гэта было ў свой час для нас новым і патрэбным у якасці ўзору, але ўсё гэта не выходзіла за межы шаблону, выпрацаванага ў Заходняй Еўропе, з папраўкай прымяняльна да ўмоў нашага жыцця». Пытанні запазычання, своеасаблівага «паўтарыцельнага курса» мастацкай літаратуры паслядоўна і ў некалькі дыдактычнай манеры выкладу разглядаліся М. Багдановічам у дачыненні да маладой беларускай літаратуры. З адназначнай высновай: трэба не толькі браць, прытым выбарачна, але і прыўносіць сваё, нацыянальна-адметнае ў агульную скарбніцу сусветнага мастацтва.

Аўтар нетрывіяльна і даволі катэгарычна падышоў да асноўных тэкстаў М. Ламаносава, адзначыў «напаўслужбовы характар гэтай паэтычнай работы», які выключае «магчымасць душэўнага гарэння».

Сапраўдная творчая сутнасць, на думку М. Багдановіча, выявілася ў дзвюх «рэчах», напісаных не па заказе, а «па ўласным пачыне»: «Утреннее» і «Вечернее размышление о Божием величестве». Менавіта ў іх выявілася «душа геніяльнага вучонага, вялікага празорцы прыроды»: «Энцыклапедыст па сваіх ведах, ён валодаў інстынктамі Калумба, ён увесь час імкнуўся да новых адкрыццяў і дасягненняў. Шырыня ведаў і яшчэ большая шырыня ўяўлення дазвалялі яму маляваць грандыёзныя карціны космасу, ствараць смелыя гіпотэзы, якім было месца калі не ў навуцы, то ў паэзіі».

Далей М. Багдановіч выкарыстоўвае рытарычны прыём і звяртаецца непасрэдна да чытачоў: «Ці памятаеце вы ўрачыстае: “С полночных стран встает заря”?» Такі ход дае магчымасць выказаць здагадку, што патэнцыяльнымі рэцыпіентамі маглі быць не чытачы,а слухачы і тэкст задумваўся як публічнае выступленне на юбілейнай урачыстасці.

Аўтар працытаваў (без указання крыніцы) радок з духоўнай оды  «Вечернее размышление о Божием Величестве при случае великого северного сияния» (1743) і выказаў меркаванне: «Менавіта тут было захавана геніяльнае прасвятленне аб паходжанні паўночных ззянняў з трэння халодных і цёплых часціц паветра. Над абгрунтаваннем гэтай гіпотэзы Ламаносаў стаў працаваць шмат пазней, а ў той час ён і сам яшчэ сумняваўся ў яе дакладнасці».

Выснова М. Багдановіча адназначная: «Такім чынам, перад намі прыклад навуковай інтуіцыі, разумовага азарэння, якое апярэдзіла павольнае, эксперыментальнае даследаванне пытання і замацаванага ў паэзіі». Але яна не канчатковая: «...яшчэ больш характэрныя касмічныя карціны Ламаносава, для стварэння якіх было такім каштоўным спалучэнне ў яго духоўным абліччы адначасова і вучонага, і паэта». Гіпатэтычная магчымасць узляцець да сонца праілюстравана наступнымі радкамі з духоўнай медытацыі «Утреннее размышление о Божием Величестве» (1743), і зноў без згадкі назвы крыніцы:

 

Тогда б со всех открылся стран

Горящий вечно океан.

Там огненны валы стремятся

И не находят берегов;

Там вихри пламенны крутятся,

Борющись множество веков;

Там камни, как вода, кипят,

Горящи там дожди шумят.

Сия ужасная громада

Как искра пред тобой одна…

 

З XVIII стагоддзя аўтар перакінуў часавы масток у Залаты век рускай паэзіі:

«І нешта цютчаўскае чуецца ў іншым варыянце гэтай апошняй думкі:

 

Открылась бездна, звезд полна;

Звездам числа нет, бездне дна…»

 

Можам меркаваць, далейшая праекцыя мела на мэце Сярэбраны век — пачатак ХХ стагоддзя, час імклівага росту навукі і тэхнікі, творчых эксперыментаў, сацыяльных і нацыянальных рухаў. Незавершанасць тэксту пакідае прастору для гіпотэз. Захаваны ўрывак адкрывае новыя перспектывы асэнсавання мастацкіх і філасофскіх памкненняў абодвух класікаў — Міхаіла Ламаносава і Максіма Багдановіча.

Мікола ТРУС, кандыдат філалагічных навук

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Крэпасць духу. 10 натхняльных храмаў Гродзеншчыны

Крэпасць духу. 10 натхняльных храмаў Гродзеншчыны

Гэта культурнае багацце прыцягвае ў краіну масу падарожнікаў. 

Грамадства

Як правільна аднаўляцца пасля COVID-19?

Як правільна аднаўляцца пасля COVID-19?

Нават у лёгкай форме перанесеная каранавірусная інфекцыя не праходзіць для арганізма бясследна.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

СТРАЛЕЦ. Ад таго, як сплануеце тыдзень, залежыць, ці паспееце завяршыць важныя справы. 

Грамадства

Як навучыць дзіця рацыянальна карыстацца грашыма? Парады псіхолага

Як навучыць дзіця рацыянальна карыстацца грашыма? Парады псіхолага

Дзіцяці абавязкова трэба ведаць: Што такое грошы? Навошта яны патрэбны?