Вы тут

Да Ажэшкі з любоўю


Чым звычайны падарожнік адрозніваецца ад апантанага? Першы паедзе ў Гродна, каб убачыць як мага болей тамтэйшага за адзін раз. Метадычна, з картай у руках, ён наведае ўсё, што толькі можна: стары і новы замкі, дом масонаў і аптэку езуітаў, асабняк Масальскіх, «басняцкую» хатку і шкатулку-Каложу на стромкім беразе... А ў выніку ніколі не даведаецца, якое дакладна адценне маюць шпалеры ў «салоніку» пані Элізы, Ажэшкі з Паўлоўскіх, і якую таямніцу тоіць у сабе тамтэйшы камін.

27-28

Гродна, Садовая, шэры-шэры (і сцены, і дах, і абедзве мансарды) аднапавярховы дамок. 1909-ы (дакладна), сакавік (здаецца), холадна (хутчэй за ўсё). У працоўным кабінеце за маленькім «бюркам», заваленым паперамі і кнігамі, 67-гадовая пісьменніца Эліза Ажэшка піша ў лісце да сябра Уладзіслава Рэймонта радкі пра ідэю новай аповесці. Хачу, маўляў, вывесці такі тып мужчыны, які ўвабраў бы тры складнікі. Яна піша гэта пёркам, звычайным, птушыным. А ў шафе, што стаіць праз пакой у вялікім салоне, ляжыць гэтым часам пяро залатое. Шафа прызначана для падарункаў: бранзалеціка з гербам Гродна, куфэрка для рукапісаў, згаданага пёрка...

Шафу і вялікі салон «ад увахода направа» ўбачыць цяпер немагчыма — гэта ўсё здані мінулага. Проста ў дзённіку пад датай 1 лютага 1898-га пісьменніца між іншым адзначае: «Перабірала шафу з падарункамі». Вось вам, дарэчы, парада: ніколі не выпраўляйцеся ў падарожжа, не начытаўшыся як след пра месца ці аб'ект сваёй цікавасці, іначай яны застануцца для вас нежывымі, 2D-шнымі, бляклымі. І будзе вам нехта расказваць, як любіла пісьменніца Гродна, а вы і паверыце.

Гродна Эліза Ажэшка не любіла. «Не цярпела», кажучы яе словамі. Хоць шмат пры гэтым для яго зрабіла. А дом на Садовай — наадварот, любіла вельмі, хоць гэтая любоў была спецыфічнай, панурай: «Маё бюрка любае, мой абрыдлы грукат на вуліцы, мая бяда, мая туга». Плаксіўка, адным словам. Выязджаць з Гродна яна не збіралася: у гэтым горадзе жыло яе каханне. Увасоблена яно было ў адвакаце Нагорскім, якога Эліза апантана чакала пятнаццаць гадоў і з якім пражыла толькі два, бо памёр нечакана, на лесвіцы гэтага дома — унутранай, што вядзе ў мансарду. Пакуты душы трансфармаваліся пазней у сардэчнае імкненне да вайскоўца Гадлеўскага, пана Францішка — «сну залатога», «страфы паэмы», «найлепшага».

Што да аповесці, пісанай тут апошняй, у выніку яна не дапішацца. Грукатлівая Садовая ператворыцца ў ціхмяную вуліцу Ажэшкі, а ў шэры дамок замест шматлікіх Ячыноўскіх, Кулакоўскіх, Іжыцкіх і Вольскіх, Эйсымонтаў, Ардылоўскіх, Шпілеўскіх, Нусбаўмаў, піяніста Слівінскага і акуліста Цывінскага, прыяцелек Брыні Прушынскай ды Вілюні Зындрам-Касцялкоўскай, а галоўнае — Францішка Гадлеўскага, што часцей за іншых наведваўся сюды (нават хворы!) на «гогаль-могаль, трошкі смеху і сардэчнай зычлівасці», — пойдуць, шукаючы дзень учарашні, такія самыя апантаныя падарожнікі, як мы. Каб больш — нікуды-нікуды, адно да Ажэшкі, як да даўняй знаёмай, з мэтай убачыць і «бюрка», і «Двух бараноў», і гербарый, які гаспадыня складала з травінак-пялёсткаў сваімі рукамі. Цікава, якімі сродкамі яна карысталася пры іх сушцы, каб захаваліся ажно праз стагоддзе такія натуральныя колеры?..

Паслядоўнікам

Шэры дамок у Гродне на былой Садовай, цяпер Ажэшкі (блакітны нумар на зграбненькай шыльдзе — 17) займае інфармацыйна-адукацыйны цэнтр Гродзенскай абласной навуковай бібліятэкі імя Карскага. Рамантычны «салонік» і ўтульны (не хочацца пакідаць!) кабінет пісьменніцы аб'яднаны пад велічнай назвай «мемарыяльны пакой». Ну і няхай яно так — афіцыйна і строга. Усё роўна пасля не пакіне адчуванне, што наведалі вы не цэнтр, а ўласнай персонаю пані Элізу, якая ў дзень вашага візіту была ў выдатным настроі. Вы нават пачулі (ці здалося вам?), як пан Гадлеўскі, пракашляўшыся, чытае прысутным «Восень» Пушкіна, як рабіў ён гэта тут, бывала: Дни поздней осени бранят обыкновенно, но мне она мила, читатель дорогой... Нясумнай вам восені і паэтычных вандровак!

Рамантыкам

За сем вёрст ад Гродна «ў гміне Верцялішкі» ёсць вёска Путрышкі. «Здзівішся, вычытваючы наша месца, з якога пішу. Яно бо трохі дзікае, але перарабі яго сабе на Пятрушкі, як мы гэта зрабілі, бо запамінаць лацвей», — так піша пісьменніца ў лісце да сябра Леапольда Меета, не вельмі ўдалага літаратара, затое паспяховага калекцыянера і бібліяфіла. Пані Эліза здымала тут пакоі, а па сутнасці — альтанку. Будзеце ехаць у Гродна з боку Верцялішак-Путрышак — ведайце: ні пакояў тых, ні «маленькага дворыка», ні тым больш «сардэчных гаспадароў» даўно не існуе. Калі хочаце пабыць яшчэ дзесьці ў месцы, што помніць Ажэшку, пракладзіце маршрут праз Фларыянава ў Ляхавіцкім раёне. «Скажыце фларыянаўскаму бэзу, каб да майго прыезду не адцвіў», — так яна пісала колішнім гаспадарам сядзібы, якую быццам бы збіраюцца рэстаўраваць.

27-29

Вось мы пераступаем парог «салоніка». Ён не здань мінулага, а ўзноўленая рэальнасць. Карціны, фотаздымкі, кветкі, свечкі. Прэтэнцыёзнае (і цьмянае, лепш не глядзецца) люстэрка над мармуровым камінам... Апошні, між іншым, сапраўдны. У тым сэнсе, што памятае гаспадароў. Як памятаюць іх яшчэ два прадметы — разьбяны драўляны тамбур і балконная агароджа.

...Апантаны падарожнік ніколі не перакрэсліць уражанне, атрыманае ў адным месцы, нейкім іншым. Ён калі і выправіцца з дамка Ажэшкі яшчэ куды-небудзь у той самы дзень, дык хіба толькі ў касцёл Узвышэння Гасподняга Крыжа на Камуністычнай, дом №1 — каб паглядзець на рэнесансныя скульптуры, на якія глядзела ў 1855-м падчас вянчання з Пятром Ажэшкам шаснаццацігадовая паненка-пісарка Эльжбета Паўлоўская. «Ратуй, Божа! Не ўводзьце ёй гэта ў галаву!» — наказвала старэйшая Паўлоўская тым, хто заўважаў у выпускніцы Варшаўскага пансіёна сясцёр-сакраментак літаратурныя здольнасці. Пані Францішка, так звалі маці, была другой жонкай вядомага і паважанага гарадзенца — старшыні павятовага суда, «вальтэр'янца», кіраўніка масонскай ложы Бенедыкта Паўлоўскага. Своеасаблівая была жанчына, калі мякка казаць. Капрызліва-дэспатычная шукальніца міражоў. Яе партрэт вісіць цяпер над «бюркам». Глядзіш і думаеш: ці не з гэтай Францішкі пісалася Франка для «Хама»?..

Падарожнічала Святлана Дзянісава.

Выбар рэдакцыі

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.

Здароўе

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Па статыстыцы на пяць хворых дзяўчынак прыходзіцца толькі адзін хлопчык.

Рэгіёны

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

Подзвіг ваенурачоў адлюстроўвае выстава Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея.

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі.