Вы тут

У ТОПе жыццёвых каштоўнасцяў у школьнікаў — сям'я, здароўе і адукацыя


Эмацыянальнае самаадчуванне школьніка, жыццёвыя каштоўнасці і ўстаноўкі старшакласнікаў, прычыны ўзнікнення крызісных сітуацый і многія іншыя важныя аспекты аказаліся ў цэнтры ўвагі рэспубліканскага маніторынгу, праведзенага Нацыянальным інстытутам адукацыі па заказе Міністэрства адукацыі.


Упэўненасць ці трывога?

Адным з найважнейшых паказчыкаў эмацыянальнага камфорту асобы з'яўляецца задаволенасць сабой і сваім жыццём. Як паказалі адказы старшакласнікаў, найбольш спрыяльнай для іх з'яўляецца сфера сямейных адносінаў: імі задаволены 86,4% апытаных. У крыху меншай ступені хлопцы і дзяўчаты задаволены адносінамі з аднакласнікамі і настаўнікамі (74 і 76% адказаў «задаволены»). Разважаючы аб заўтрашнім дні, большасць вучняў старшых класаў адчуваюць надзею, аптымізм (71,5%), спакой і ўпэўненасць (68,3%). У той жа час у кожнага дзясятага рэспандэнта думкі пра будучыню выклікаюць трывогу і няўпэўненасць (11,3%), а каля аднаго працэнта адказалі, што яны адчуваюць страх і адчай.

Важны фактар, які абумоўлівае стрэсаўстойлівасць асобы і эфектыўнасць пераадолення жыццёвых цяжкасцяў, — вера ва ўласныя сілы, якая дапамагае рэалізоўваць свае жыццёвыя мэты, ісці наперад, нягледзячы на абставіны. Амаль дзве трэці рэспандэнтаў (65,7%) адказалі адназначна станоўча, што яны вераць у сябе і свае сілы. 31,2% хоць і адчуваюць некаторыя сумненні, усё ж стараюцца пазітыўна ацэньваць свае магчымасці. Прыкладна столькі ж вучняў адзначылі, што для больш шчаслівага жыцця і паспяховага вырашэння праблем ім не хапае такой якасці, як упэўненасць у сабе.

«Я падумаю пра гэта заўтра»

У сілу гендарных асаблівасцяў ад няўпэўненасці ў сабе часцей церпяць дзяўчаты, юнакі ж менш схільныя прызнавацца ў сваіх недахопах, уласных праблемах і ў большай ступені вераць у сябе і ва ўласныя сілы.

Большасць старшакласнікаў бачаць сэнс жыцця чалавека, і адпаведна сэнс свайго жыцця, у дасягненні канкрэтных жыццёвых мэтаў (69,3%), што цалкам суадносіцца з агульнай прагматычнай скіраванасцю сучаснага грамадства.

Практычна дзве трэці апытаных адзначылі, што галоўнае ў іх жыцці — гэта рэалізацыя сваіх здольнасцяў і самаўдасканаленне, што на 13% больш, чым у папярэднім даследаванні. На трэцяй па папулярнасці пазіцыі знаходзяцца сацыяльна-арыентаваныя каштоўнасныя ўстаноўкі з альтруістычнай скіраванасцю: стасункі з сябрамі і імкненне прыносіць карысць і радасць навакольным адзначыла большая палова апытаных. Далей па ступені важнасці для сучасных старшакласнікаў ідуць такія жыццёвыя арыенціры, як пазнанне навакольнага свету (45,8%) і імкненне мець усё неабходнае для цікавага жыцця (32,5%). Каля 12% апытаных адказалі, што сэнс для іх заключаецца ў тым, каб жыць сёння, не задумваючыся пра заўтрашні дзень. І менш за адзін працэнт удзельнікаў пакуль не задумваліся над гэтым пытаннем.

Першае месца ў іерархіі жыццёвых каштоўнасцяў навучэнцаў займае сям'я (каля 85% апытаных). Далей ідуць такія каштоўнасці, як здароўе (73,7%) і добрая адукацыя (65,3%).

Большая палова рэспандэнтаў таксама адзначылі, што для іх вельмі важныя стасункі з сябрамі і каханне (57 і 59 працэнтаў адказаў адпаведна). Далей ідуць такія каштоўнасці, як свабода асобы, душэўнасць, дабрыня (прыблізна па 38% адказаў). Немалаважнае значэнне для сучаснага пакалення мае і матэрыяльны дабрабыт: ён з'яўляецца жыццёвым прыярытэтам для кожнага трэцяга старшакласніка і нярэдка больш важны, чым духоўнае развіццё і самапазнанне (28% адказаў).

Для пэўнай часткі навучэнцаў важныя забавы і задавальненні (каля 20% адказаў). Іншыя лічаць прыярытэтам самарэалізацыю ў творчасці і веру ў Бога (19,9% і 13,5% адпаведна). Завяршае спіс каштоўнасцяў рызыка і вострыя адчуванні (7,5% адказаў), якія могуць увасабляцца ў розных экстрэмальных забавах.

Грэх ці права чалавека?

Базавай устаноўкай, якая дапамагае пераадольваць цяжкасці і папярэджваць узнікненне крызіснага стану, думак і ўчынкаў, скіраваных на самаразбурэнне, з'яўляецца адчуванне каштоўнасці і непаўторнасці свайго ўласнага жыцця, уяўленне пра сябе, як пра ўнікальную асобу. Большасць навучэнцаў (73,5%) выказалі поўную згоду са сцверджаннем «Маё жыццё мае асаблівую каштоўнасць і сэнс, якія б я ні перажываў цяжкасці». 21% апытаных, хоць і з пэўнай доляй сумнення, таксама схіляюцца да гэтай думкі. У той жа час ёсць старшакласнікі (іх каля 5%), якія не бачаць асаблівай каштоўнасці і сэнсу ў сваім жыцці.

Устаноўку «Калі я не дасягну таго, чаго хачу, то ўсё страціць свой сэнс» схільныя раздзяліць 13% навучэнцаў. І прыблізна 3% апытаных патрабуецца кваліфікаваная псіхалагічная дапамога.

Большасць старшакласнікаў згодныя з тым, што, пазбаўляючы сябе жыцця, чалавек паддаецца ўплыву абставін, адмаўляецца змагацца. Увогуле ў адносінах да праблемы самагубства найбольш распаўсюджаныя наступныя пункты погляду: «Самазабойства — гэта праява слабасці» ці «Самазабойства недапушчальнае, гэта страшны грэх». У той жа час каля 10 працэнтаў навучэнцаў лічаць, што самазабойства — асабістае права чалавека, меркаванне, што суіцыд можа быць эфектыўным спосабам адыходу з жыцця, схільны раздзяліць 8,3% навучэнцаў.

У хлопцаў і дзяўчат пераважае аптымістычны настрой, большасць з іх упэўнены, што ў жыцці заўсёды можна знайсці пазітыўныя моманты. Аднак адказы некаторай часткі старшакласнікаў сведчаць пра наяўнасць у іх установак, уласцівых дэпрэсіўнаму ўспрыманню свету. Так, каля 17% апытаных прызналіся, што ім падабаюцца музыка і вершы, у якіх распавядаецца пра адзіноцтва чалавека, бязвыхаднасць жыцця, сыход у іншую рэчаіснасць...

На думку спецыялістаў, трывожным сімптомам, разам з іншымі праявамі дэпрэсіі і дэзадаптацыі, з'яўляецца нездаровы інтарэс да тэм, звязаных з замагільнымі светам і жыццём, які назіраецца ў 15% навучэнцаў.

Пэўную ролю ў фарміраванні падобных установак іграюць асобныя маладзёжныя субкультуры, якія культывуюць тэмы смерці, адзіноцтва і незямной рэчаіснасці. Часта гэта звязана з захапленнем акультызмам, магіяй, чаму ў многім спрыяе сучасная масавая культура.

Ускладняе дэпрэсіўны стан уласцівая падлеткаваму ўзросту схільнасць замыкацца ў сабе, нежаданне звяртацца да дарослых па дапамогу, дзяліцца сваімі перажываннямі. Каля 40% апытаных старшакласнікаў схільныя лічыць, што «наўрад ці хтосьці можа зразумець іх унутраны свет, перажыванні і пакуты».

Як сцвярджаюць псіхолагі, для прафілактыкі суіцыдальных паводзін і дэпрэсіўнага стану вялікае значэнне мае ўменне падтрымліваць пазітыўныя адносіны з навакольнымі і знаходзіць задавальненне ў стасунках з іншымі людзьмі, занятымі любімай справай. Але амаль кожны дзясяты старшакласнік сёння лічыць камп'ютарныя гульні і камунікацыю ў інтэрнэце больш цікавымі за рэальнае жыццё.

Калі хочацца збегчы з дому...

Прычын узнікнення крызісных сітуацый у жыцці маладых людзей шмат: гэта перажыванні з-за няшчаснага кахання (53% рэспандэнтаў), складаныя стасункі з равеснікамі (49,7%), праблемныя адносіны з бацькамі (47,8%), няўдачы ў вучобе (40%), спажыванне алкаголю і наркотыкаў (30,8%), страх пакарання ці ганьбы, боязь не апраўдаць чаканні бацькоў, канфлікты з настаўнікам, прыніжэнне, ціск з боку педагога...

Высветлілася, што далёка не ўсе старшакласнікі могуць расказаць бацькам пра тое, што іх хвалюе: 27% навучэнцаў адзначылі, што яны могуць толькі зрэдку абмеркаваць з імі свае праблемы. Каля васьмі працэнтаў бацькоў таксама канстатавалі, што іх дзіця вельмі рэдка дзеліцца сваімі перажываннямі. Часцей за ўсё старшакласнікі абмяркоўваюць у сям'і пытанні, звязаныя з вучобай і выбарам прафесіі, пытанні, якія датычацца іх захапленняў, узаемаадносін з аднакласнікамі і сябрамі. У той жа час толькі каля паловы апытаных адказалі, што яны могуць абмеркаваць з бацькамі пытанні сэнсу і мэтаў жыцця, яшчэ радзей старшакласнікі могуць пагутарыць з бацькамі пра ўзаемаадносіны з іншым полам, пра каштоўнасці, на якіх трэба будаваць сваё жыццё.

І вось яшчэ некалькі лічбаў для роздуму: 8% старшакласнікаў адчуваюць пастаянны страх быць пакаранымі бацькамі. Каля 13 працэнтаў увесь час баяцца асуджэння з іх боку, і больш як 5% падлеткаў адказалі, што бацькі прымяняюць у адносінах да іх фізічныя меры пакарання.

3,5 працэнта апытаных пастаянна сутыкаюцца ў сям'і з сітуацыямі, калі ім хочацца ўцячы з дому (15,4% паведамілі, што такія думкі зрэдку ў іх узнікаюць). І каля 5% апытаных сказалі, што яны не адчуваюць сябе дома ў бяспецы.

Надзея НІКАЛАЕВА

nіkаlаеvа@zvіаzdа.bу

Фота Анатоля КЛЕШЧУКА

Загаловак у газеце: Якое ж яно складанае... дарослае жыццё

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Захаваць. Нельга знесці

Захаваць. Нельга знесці

Знакі прыпынку нарэшце расстаўлены.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Стральцам на гэтым тыдні не трэба пераацэньваць сваіх магчымасцяў.