Вы тут

«Засушыў чарніку – і ў кампот можна»


Дзікарослыя расліны – выдатныя інгрэдыенты для прыгатавання не толькі ежы, але і пітва.

Для беларусаў збіральніцтва было актуальным сезонным промыслам на працягу многіх стагоддзяў. І сёння дары лясоў ды лугоў застаюцца важнай крыніцай харчавання. Дзікарослыя расліны – інгрэдыенты для прыгатавання не толькі ежы, але і пітва. Цікавыя звесткі пра гэта былі задакументаваны этнографамі і фалькларыстамі пры апісанні побыту жыхароў розных рэгіёнаў.


«Ліпавы цвет – эта самае каларыйнае»

Жыхарка вёскі Яславічы паказвае сушаныя зёлкі

Даўней большасць напояў беларусы ўжывалі халоднымі, цёплай пілі толькі гарбату. Для яе прыгатавання выкарыстоўвалі, як правіла, высушаныя дзікарослыя травы, галінкі і лісты дрэў і кустоў: суквецці багону, канюшыны, чабору, мацярдушкі, скрыпеню, трыпутніку, святаянніку, дзівасілу, чыстацелу, дзьмухаўцу, ліпавы цвет, а таксама бруснічнік, чарнічнік, маліннік, лісты глогу і бярозы; плады і ягады: грушы, шыпшыну, чарніцы, лясныя суніцы; пупышкі бярозы і сасны. Такія напоі ўжывалі ў звычайным харчаванні без спецыяльных медыцынскіх паказанняў.

І сёння гарбата з дзікарослых раслін застаецца папулярнай, нягледзячы на наяўнасць у продажы шырокага асартыменту гатовых напояў. Адметна, што такі чай лічыцца больш карысным і смачнейшым за пакупны: «Для чая ліпавы цвет – эта самае каларыйнае, і бруснічнік, ягаднік, чабрец найці, зверабой. Запах і ўкус прыятны». Сушаць травы звычайна ў цёмным і сухім месцы, куды не пранікае сонечнае святло. Можна выкарыстоўваць і электрычныя сушылкі.

Ліпавы цвет

Зверабой

Сушаная меліса

Апавядаючы пра збіранне дзікарослых раслін, вяскоўцы прыгадваюць рэцэпты кававага напою з высушаных і змолатых каранёў дзьмухаўцу і цыкорыі, а таксама з жалудоў.

Вялікай папулярнасцю сярод дарослых і дзяцей карыстаюцца кампоты, якія вараць са свежых і сушаных ягад, дзікіх груш і яблыкаў, пладоў шыпшыны: «Засушыў чарніку – і ў кампот можна».

Чарнічная настойка.

Сучасныя палявыя даследаванні паказваюць, што з дзікарослых чарніц, малін, буякоў, а таксама ягад рабіны робяць настойкі: «Напрымер, с чарнікі. Прыносім ягады, ставім у банку на акно, накрываем марляй, і яно пускае сок. Вот і настойка».

Кампот з брусніц

Выкарыстоўвалі дзікарослыя расліны і як дадатак да моцных напояў. Для паляпшэння смаку, паху і надання колеру ў іх клалі кару дуба, ліпавы цвет, святаяннік, бярозавыя пупышкі.

«Каб доўга квас стаяў – ветачку дуба»

Бярозавы квас з дубовай карой і сушанымі дзікімі грушамі

У сакавіку паўсюль на тэрыторыі Беларусі пачыналі нарыхтоўваць сокі дрэў – бярозы ды клёну, якія карысталіся нязменнай папулярнасцю цягам многіх стагоддзяў.

Паводле сведчання этнографаў, даўней бярозавы сок пілі свежым ці сквашвалі: «Свежы сок проста з бярозы (прэсны бярозавік) ядуць лыжкамі з міскі з хлебам і соллю; прытым соль кавалачкам увесь час трымаюць у лыжцы». Квасілі бярозавік без закваскі, аднак у яго можна было дадаць крыху ячменнага соладу ці прарошчанага бобу, а таксама дубовых трэсачак ці крыху вашчыны. На Віцебшчыне бочку з сокам на месяц закопвалі ў зямлю для атрымання квасу, які па вастрыні амаль не саступаў воцату.

Бярозавы сок з апельсінам і цукрам

І сёння бярозавы сок застаецца папулярным. Збіраюць яго наступным чынам: «Бярозу пракручваюць і ставяць туды банку, туды набягае, а патом ужо прынясуць, працэдзяць». Асноўнай формай яго захавання цяпер становіцца кансерваванне. Найбольш папулярныя дадаткі пры гэтым – апельсін, лімон альбо лімонная кіслата: «Лустачку лімону, лустачку апяльсіну, 100 грам сахару, і ўсё – трохлітровая банка гатовая». Таксама бярозавік змешваюць з іншымі сокамі, напрыклад, яблычным ці персікавым. Акрамя таго, у яго кідаюць перасмажаны ячмень, некалькі свежых пладоў шыпшыны, з-за чаго ён набывае карычняваты колер.

Для прыгатавання квасу ў бярозавы сок дадаюць разынкі, сушаныя дзікія грушы, корань хрэну, дубовую кару, галінку дуба з лістамі ці прут: «От такі тонкі дубок, па краям кару абразаем, дуб гэты крэпіць, каб доўга квас стаяў». Карыстаецца папулярнасцю і квас, у які дадаюць прадукты пчалярства: «Вашчыну з мёдам, з пергою, і на халаднік гэты квас». Халаднік жа робяць па наступным рэцэпце: «Літр сока, туда крышыцца дробненька цыбуля, пераціраецца з солькай; адвараюцца яйца; смятана, каля паўлітра, чым пабольше – лучче; агурчык свежы».

Сушаныя зёлкі

Для прыгатавання газіраванага квасу ў сок дадаюць цукар, невялікую колькасць дражджэй, разынкі і настойваюць у паўтаралітровых пластыкавых бутэльках. 

Этнаграфічныя крыніцы даюць цікавыя звесткі пра нарыхтоўку ягаднага квасу, які гатавалі з брусніц і журавін, дадаючы дробныя плады – грушы і яблыкі. Гэты квас ставілі толькі на зіму. Акрамя таго, рабілі такі напой з дзікіх яблыкаў.

Цягам стагоддзяў не згубіў сваёй папулярнасці і кляновы сок, які, як правіла, ужывалі свежым. Аднак цяпер сустракаюцца і іншыя рэцэпты: «Кляновы сок закіпяціць і закатваць, еслі хаціце сахраніць, ён жа і так салодкі. А як хочаце – дабаўляйце сахар. І дабаўце фрукт які-небудзь – вельмі харашо».

Як бачым, нягледзячы на хуткія змены сацыяльна-эканамічных, культурных і гістарычных умоў, прадукты збіральніцтва па-раней шаму прысутнічаюць на стале беларусаў. У тым ліку гэта бярозавы і кляновы сокі, чай з траў, кампоты і настойкі з ягад. Напоі, прыгатаваныя з дзікарослых раслін, лічацца больш карыснымі і валодаюць лепшымі смакавымі якасцямі.

Яніна ГРЫНЕВІЧ, кандыдат філалагічных навук, старшы навуковы супрацоўнік Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі

Фота аўтара, Юрыя ВНУКОВІЧА, Аляксандры ШРУБОК

Друкуецца ў часопісе «Родная прырода»

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Казярогам важна на гэтым тыдні скончыць неадкладную справу, якая ўжо даўно не дае спакою.

Здароўе

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Некалькі парад ад урача-інфекцыяніста.