Вы тут

Спаленыя вёскі. Нам і сёння баліць


У гэтай няпростай тэме яшчэ шмат «белых плямаў»

Тэ­ма вай­ны ні­ко­лі не мо­жа быць за­ня­дба­най. Бо ча­ла­вец­тва ча­мусь­ці зноў і зноў імк­нец­ца ва­я­ваць. І толь­кі муд­ры ву­чыц­ца на чу­жых па­мыл­ках, каб не на­ра­біць сва­іх. У гэ­тым сэн­се бе­ла­рус­кі на­род — адзін з най­муд­рэй­шых. Не­здар­ма ў све­це ўсе ве­да­юць нас як та­ле­рант­ную на­цыю. А са­мі мы раз-по­раз зы­чым ад­но ад­на­му мір­на­га не­ба над га­ла­вой, доў­гіх га­доў жыц­ця і да­да­ём: «Абы не бы­ло вай­ны...» Бо спа­ку­та­ва­ная на­ша зям­ля за сваю гіс­то­рыю ўдо­сталь паспытала кры­ві. І на­ват на пад­свя­до­мым уз­роў­ні тыя, хто на­ра­дзіў­ся ўжо ў мір­ны час, кі­ру­ю­чы­ся ней­кім шос­тым па­чуц­цем, ра­зу­ме­юць, што вай­на — гэ­та дрэн­на, і што хо­ча­це ра­бі­це з на­мі, а ва­я­ваць мы не бу­дзем...

Мо­жа­ ўзнік­нуць пы­тан­не: «А на­вош­та га­ва­рыць пра вай­ну, ка­лі мы і так ад­на з са­мых мір­ных на­цый у све­це?» Ад­нак ад­каз ёсць. Бо вай­на — гэ­та не збег аб­ста­він і не чы­есь­ці не­ўтай­ма­ва­ныя сі­лы. Гэ­та пра­ду­ма­ная па­лі­ты­ка пэў­ных гру­по­вак лю­дзей, час­цей за ўсё бліз­кіх да ўла­ды. У сва­іх мер­кан­тыль­ных ін­та­рэ­сах, імк­ну­чы­ся ўзвы­сіц­ца за кошт ін­шых, гэ­тыя лю­дзі па­чы­на­юць «за­пус­каць» у ма­сы хлус­лі­выя ідэі. Не­здар­ма адзін з ідэ­о­ла­гаў на­цыз­му ска­заў, што ка­лі на­ват са­мы вя­лі­кі пад­ман паў­та­раць шмат ра­зоў, ён па­чы­нае ўспры­мац­ца як праў­да...

Спа­ле­ныя бе­ла­рус­кія вёс­кі — гэ­та не прос­та ах­вя­ры вай­ны. Яны вы­нік мэ­та­на­кі­ра­ва­най па­лі­ты­кі ге­на­цы­ду фа­шысц­ка­га ка­ман­да­ван­ня. Гэ­та зда­ры­ла­ся з-за та­го, што адзін на­род па­чаў ду­маць, што ён леп­шы за ін­шыя, што яго кроў больш чыс­тая, што яго мо­ва пры­га­жэй­шая. Той на­род вы­ра­шыў, што мо­жа ўзяць на ся­бе пра­ва суд­дзі і вы­но­сіць не­ка­му смя­рот­ны пры­суд.

У 1940 го­дзе быў рас­пра­ца­ва­ны ге­не­раль­ны план «Ост», звя­за­ны з ад­ной з га­лоў­ных мэт гер­ман­ска­га кі­раў­ніц­тва, — за­хо­пам не­аб­ход­най для роск­ві­ту трэ­ця­га рэй­ху «жыц­цё­вай пра­сто­ры», яе ка­ла­ні­за­цыяй, вы­зва­лен­нем «жыц­цё­вай пра­сто­ры» ад «ліш­ня­га» ка­рэн­на­га на­сель­ніц­тва... «Два­нац­цаць за­па­ве­дзяў па­во­дзін нем­цаў на ўсхо­дзе і іх стаў­лен­не да рус­кіх» ад 1 чэр­ве­ня 1941 го­да, як і ін­шыя да­ку­мен­ты, вы­зва­ля­лі фа­шысц­кіх сал­дат ад ад­каз­нас­ці за зла­чын­ствы і ўзво­дзі­лі звер­ствы ў да­чы­нен­ні да мір­на­га на­сель­ніц­тва ў ранг дзяр­жаў­най па­лі­ты­кі... Та­му тое, што зда­ры­ла­ся ў Бе­ла­ру­сі 70 год та­му — гэ­та не прос­та вай­на, гэ­та вы­нік вя­лі­ка­га пад­ма­ну, якім бы­лі адур­ма­не­ны ня­мец­кія сал­да­ты.

Каб пры­га­даць ліч­бы і фак­ты, па­чуць сло­вы свед­каў, афі­цый­на за­на­та­ваць той жу­дас­ны ўрок гіс­то­рыі, у Вы­да­вец­кім до­ме «Звяз­да» прай­шоў «круг­лы стол» пад наз­вай «Спа­ле­ныя вёс­кі. Нам і сён­ня ба­ліць». Удзел у ім пры­ня­лі жы­хар­ка спа­ле­най вёс­кі Зі­на­і­да ЛЕ­ВА­НЕЦ, края­зна­вец з Верх­ня­дзвін­ска, бы­лы ма­ла­лет­ні па­лон­ны кан­цэнт­ра­цый­на­га ла­ге­ра Ан­тон БУ­БА­ЛА, ка­ар­ды­на­тар між­на­род­на­га пра­ек­та «Па­вы­шэн­не ста­ту­су вы­ра­та­ва­ных жы­ха­роў спа­ле­ных бе­ла­рус­кіх вё­сак» На­тал­ля КІ­РЫ­ЛА­ВА, га­лоў­ны ар­хі­віст На­цы­я­наль­на­га ар­хі­ва Бе­ла­ру­сі Вя­ча­слаў СЕ­ЛЯ­МЕ­НЕЎ, ды­рэк­тар дзяр­жаў­на­га ме­ма­ры­яль­на­га комп­лек­су «Ха­тынь» Ар­тур ЗЕЛЬ­СКІ, ака­дэ­мік-сак­ра­тар ад­дзя­лен­ня гу­ма­ні­тар­ных на­вук і мас­тац­тваў НАН Бе­ла­ру­сі Аляк­сандр КА­ВА­ЛЕ­НЯ, за­гад­чык цэнт­ра гіс­то­рыі пост­ін­дуст­ры­яль­на­га гра­мад­ства Ін­сты­ту­та гіс­то­рыі НАН Ула­дзі­мір КУЗЬ­МЕН­КА, стар­шы на­ву­ко­вы су­пра­цоў­нік ад­дзе­ла ва­ен­най гіс­то­рыі і між­дзяр­жаў­ных ад­но­сін Ін­сты­ту­та гіс­то­рыі НАН Ана­толь КРЫ­ВА­РОТ, на­чаль­нік цэнт­ра сту­дэнц­кай твор­час­ці Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­га пе­да­га­гіч­на­га ўні­вер­сі­тэ­та імя Мак­сі­ма Тан­ка, ад­на з кі­раў­ні­коў «Зор­ных па­хо­даў» Але­на ЖУ­РАЎ­СКАЯ.

«Гэ­та ад­бі­ла­ся на ўсім ма­ім да­лей­шым лё­се»

19-13Зі­на­і­да Ле­ва­нец: — Я на­ра­дзі­ла­ся ў вёс­цы Скір­ман­та­ва Дзяр­жын­ска­га ра­ё­на. На па­ча­так вай­ны мне споў­ні­ла­ся 6 га­доў. У на­шай сям'і бы­ло пя­цё­ра дзя­цей, баць­ка, ін­ва­лід гра­ма­дзян­скай вай­ны, і ма­ці. Жы­лі не над­та ба­га­та, як звы­чай­ныя вяс­коў­цы. Не бы­ло ні свят­ла, ні ра­дыё. Па­ча­ла­ся вай­на, і жыц­цё кру­та змя­ні­ла­ся... Ва­кол на­шай вёс­кі рос лес. Баць­кі бы­лі су­вяз­ны­мі пар­ты­зан­ска­га атра­да. Ма­ма га­та­ва­ла ежу пар­ты­за­нам, та­та да­па­ма­гаў ім ра­ман­та­ваць абу­так, бо быў шаў­цом...

У 1943 го­дзе, пры ад­ступ­лен­ні кар­на­га атра­да, ка­лі той прый­шоў ужо ў су­сед­нюю вёс­ку, ма­ці па­ча­ла хва­ля­вац­ца, што ста­рэй­шую 16-га­до­вую сяст­ру за­бя­руць у Гер­ма­нію. Та­му ма­ці вы­ра­шы­ла пай­сці ў лес. Яна на­кі­ра­ва­ла­ся ту­ды ра­зам з ін­шы­мі ад­на­вяс­коў­ца­мі, якія ха­це­лі сха­ваць сва­іх дзя­цей. Я ў гэ­ты час за­ста­ла­ся до­ма, але не вы­тры­ма­ла і так­са­ма ста­ла ўця­каць. Баць­ка ха­цеў мя­не зла­віць, але я па­бег­ла за ма­май, — та­кім чы­нам так­са­ма апы­ну­ла­ся ў ле­се. А ўве­ча­ры мы на­зі­ра­лі, як га­рэ­ла на­ша вёс­ка, бо зна­хо­дзі­лі­ся пры­бліз­на за два кі­ла­мет­ры ад яе. На па­жа­ры­шча мы прый­шлі толь­кі на­заўт­ра. Тую кар­ці­ну, якая паў­ста­ла пе­рад на­мі, не дай Бог ба­чыць ні­ко­му... Ку­ча на­кі­да­ных це­лаў, як чор­ных па­ле­наў. Вы­ка­па­лі брац­кую ма­гі­лу — прый­шлі сва­я­кі з су­сед­ніх вё­сак ці хтось­ці яшчэ. Ма­ма па­ча­ла шу­каць на­шых і... знай­шла. Яны бы­лі ў цэнт­ры гэ­тай ку­чы. Ака­за­ла­ся, што та­та на­крыў дзя­цей сва­ім це­лам. Ма­ці апа­зна­ла іх па воп­рат­цы. Іх па­ха­ва­лі ў брац­кай ма­гі­ле. Па­вод­ле слоў ма­ці, у гэ­тай ма­гі­ле бы­ло пры­бліз­на 186 ча­ла­век. А ўся­го з на­шай вёс­кі пад­час вай­ны за­гі­ну­ла 246 ча­ла­век. Кар­ны атрад сы­шоў, ад­нак за­ста­лі­ся па­лі­цаі. І яны не ха­це­лі, каб бы­лі свед­кі та­го зла­чын­ства, та­му на ма­му ўстро­і­лі га­нен­не. Нам да­вя­ло­ся пай­сці ў пар­ты­зан­скі атрад (на­коль­кі па­мя­таю, імя Ся­мё­на­ва) у На­лі­боц­кай пу­шчы. Жы­лі ў зям­лян­ках цэ­лую зі­му. Пас­ля, ка­лі ўжо на­сту­па­ла Чыр­во­ная Ар­мія, усе вяр­ну­лі­ся з ле­су. Нас пры­ту­лі­ла ад­на сям'я, ма­ці з дач­кой. У гэ­тай ха­це ста­я­ла цу­дам аца­ле­лая ка­ро­ва, по­бач быў іх ло­жак. А мы спа­лі на пе­чы. Цу­дам за­стаў­ся жы­вы і мой брат: бы­ла яго чар­га па­свіць ка­роў, і ра­зам з дзяў­чын­кай-па­стуш­кай, кры­ху ста­рэй­шай за яго, яны сха­ва­лі­ся ў жы­це. Усю жу­дасць ма­лым да­вя­ло­ся чуць і ба­чыць — як кры­ча­лі і па­ку­та­ва­лі лю­дзі...

Вя­до­ма, гэ­та ад­бі­ла­ся на ўсім ма­ім да­лей­шым лё­се. Ад­наў­ляц­ца бы­ло вель­мі цяж­ка. Па­коль­кі мы бы­лі га­лод­ны­мі, раз­дзе­ты­мі, ма­ма вы­му­ша­на бы­ла мя­не, 8-га­до­вую, і бра­та, 9-га­до­ва­га, ад­даць на служ­бу ў За­ход­нюю Бе­ла­русь, у мяс­ці­ны по­бач з Ра­ка­вам. Там 2 га­ды я слу­жы­ла за дра­бя­зу, за ба­лан­ду і ад­хо­ды, які­мі нас кар­мі­лі. Уста­ва­ла ў 4 га­дзі­ны ра­ні­цы, кла­ла­ся пры­бліз­на ў 11 га­дзін но­чы і зноў у 4 уста­ва­ла... Да­лей­шае пас­ля­ва­ен­нае жыц­цё так­са­ма бы­ло ня­прос­тым...

«Мы па­чу­лі сло­вы афі­цый­на­га пра­ба­чэн­ня...»

19-19На­тал­ля Кі­ры­ла­ва: — Пра­ект «Па­вы­шэн­не ста­ту­су вы­ра­та­ва­ных жы­ха­роў спа­ле­ных бе­ла­рус­кіх вё­сак» раз­ліч­ваў­ся на тое, каб пры­цяг­нуць ува­гу гра­мад­скас­ці да та­кіх лю­дзей, як Зі­на­і­да Ле­ва­нец. Пры­чым ува­гу не толь­кі на­шай гра­мад­скас­ці, але і еў­ра­пей­скай. Бо ў Бе­ла­ру­сі бы­ла зні­шча­на бес­прэ­цэ­дэнт­ная коль­касць вё­сак — больш за 9 ты­сяч спа­ле­на цал­кам або част­ко­ва, і ў Еў­ро­пе пра гэ­та ні­хто не ве­дае.

У свой час я пра­ца­ва­ла ды­рэк­та­рам ме­ма­ры­яль­на­га комп­лек­су «Ха­тынь» і зра­зу­ме­ла, што мо­вай толь­кі ар­хі­тэк­ту­ры і плас­ты­кі ма­ла­до­му па­ка­лен­ню скла­да­на рас­ка­заць пра тра­ге­дыю, якую пе­ра­жыў бе­ла­рус­кі на­род. Важ­на, каб бы­лі свед­чан­ні лю­дзей, да­ку­мен­ты і фо­та­здым­кі, якія па­цвяр­джа­юць рэ­аль­насць тра­ге­дыі... Вось ча­му на­мі бы­ла ство­ра­на ў «Ха­ты­ні» фо­та­да­ку­мен­таль­ная экс­па­зі­цыя і за­пу­шча­ны сайт у ін­тэр­нэ­це, які пра­цуе на 4-х мо­вах.

Вы­ра­та­ва­ныя жы­ха­ры спа­ле­ных вё­сак не ма­юць афі­цый­на­га ста­ту­су ах­вяр вай­ны, не ўдзель­ні­ча­лі ні ў якіх гу­ма­ні­тар­ных пра­гра­мах, не атрым­лі­ва­лі вы­плат, на­ват не фі­гу­ру­юць у гіс­та­рыч­най па­мя­ці Гер­ма­ніі як ах­вя­ры на­цыз­му... Мы ства­ры­лі ў ін­тэр­нэ­це элект­рон­ную ба­зу жы­ха­роў спа­ле­ных вё­сак. У ёй не толь­кі пе­ра­пі­са­ны іх наз­вы і коль­касць зні­шча­ных лю­дзей, але і раз­ме­шча­ны ўспа­мі­ны жы­ха­роў спа­ле­ных вё­сак, фо­та­здым­кі пом­ні­каў, уста­ля­ва­ных на мес­цы тра­ге­дый. І ця­пер ідзе вель­мі бур­ная пе­ра­піс­ка ў ін­тэр­нэ­це, звяр­та­юц­ца на­шчад­кі тых лю­дзей, шмат мо­ла­дзі, якая дзе­ліц­ца ўспа­мі­на­мі сва­іх род­ных — та­кім чы­нам звест­кі па­паў­ня­юц­ца, вя­дзец­ца важ­ная да­след­чая і вы­ха­ваў­чая ра­бо­та.

Мно­гія лю­дзі да­гэ­туль не ме­лі маг­чы­мас­ці на­ват вы­ка­зац­ца. Яны не ве­тэ­ра­ны, на­ват не па­лон­ныя канц­ла­ге­раў — та­му іх ні­ку­ды не за­пра­ша­лі. Ад­нак на ду­шы бы­ло вель­мі цяж­ка, над­звы­чай ха­це­ла­ся рас­ка­заць пра тое, што яны ба­чы­лі і пе­ра­жы­лі. У ме­жах на­ша­га пра­ек­та бы­ло пра­ве­дзе­на шмат на­ву­ко­ва-прак­тыч­ных кан­фе­рэн­цый, ла­дзі­лі­ся ак­цыі па­мя­ці, су­стрэ­чы па­ка­лен­няў у роз­ных ра­ё­нах, на якія за­пра­ша­лі жы­ха­роў спа­ле­ных вё­сак і да­ва­лі маг­чы­масць рас­ка­заць пра тое, што яны пе­ра­жы­лі. Ад­нак мы ра­зу­ме­лі, што па­трэб­на пра­гра­ма і для ду­шы — ме­на­ві­та та­му ра­зам аб'­ез­дзі­лі лі­та­раль­на ўсю Бе­ла­русь, на­ве­да­лі са­мыя пры­го­жыя гіс­то­ры­ка-куль­тур­ныя пом­ні­кі.

Да нас пры­яз­джа­лі жур­на­ліс­ты з 10-ці най­буй­ней­шых ня­мец­кіх вы­дан­няў, якія азна­ё­мі­лі­ся з пра­ек­там. Пас­ля іх пуб­лі­ка­цый у сва­ёй прэ­се пра жы­ха­роў спа­ле­ных бе­ла­рус­кіх вё­сак да­ве­да­лі­ся ў ня­мец­кай ар­га­ні­за­цыі «Кан­так­ты», якая зай­ма­ец­ца да­па­мо­гай ах­вя­рам на­цыз­му. У вы­ні­ку 550 жы­ха­роў Верх­ня­дзвін­ска­га ра­ё­на, як са­ма­га па­цяр­пе­ла­га ў га­ды вай­ны, атры­ма­лі кам­пен­са­цый­ныя вы­пла­ты. Але га­лоў­нае — кож­на­му з іх ня­мец­кі бок да­слаў ліс­ты са сло­ва­мі афі­цый­на­га пра­ба­чэн­ня — як знак пры­знан­ня ад­каз­нас­ці за зла­чын­ствы на­цыс­таў у га­ды Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны...

«Гэ­та сот­ні, ты­ся­чы і міль­ё­ны лю­дзей, якія па­цяр­пе­лі»

19-12Аляк­сандр Ка­ва­ле­ня: — Пра­ект «Па­вы­шэн­не ста­ту­су вы­ра­та­ва­ных жы­ха­роў спа­ле­ных бе­ла­рус­кіх вё­сак» да­па­ма­гае раз­ве­яць мі­фы, якія іс­ну­юць у гіс­то­рыі ад­нос­на Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны і на­ват ты­ра­жу­юц­ца сён­ня. Тое, што за­свед­чы­лі ўдзель­ні­кі даў­ніх па­дзей, не пад­ро­біш і не пад­та­су­еш.

Тэ­ма вай­ны — веч­ная тэ­ма. У нас у яе рэ­чы­шчы ро­біц­ца вель­мі шмат (ка­жу гэ­та, ве­да­ю­чы тое, што ад­бы­ва­ец­ца ў ін­шых кра­і­нах СНД). У нас 8,5 ты­ся­чы пом­ні­каў, з іх ка­ля 6-ці ты­сяч пры­све­ча­на Дру­гой су­свет­най вай­не. Боль­шасць з іх на­леж­ным чы­нам да­гля­да­ец­ца — як пе­да­гог ха­чу за­ўва­жыць, што вы­ха­ван­не мо­ла­дзі ад­бы­ва­ец­ца праз удзел у кан­крэт­ных спра­вах, у тым лі­ку та­кіх.

На­ша су­стрэ­ча на­бы­вае асаб­лі­вую ак­ту­аль­насць сён­ня, ка­лі та­кія па­дзеі ад­бы­ва­юц­ца ва Укра­і­не: па­жа­ры­шча вай­ны раз­гар­ну­ла­ся ў цэнт­ры сла­вян­ска­га све­ту. Сён­ня брат за­бі­вае бра­та, сла­вя­нін — сла­вя­ні­на. Та­му мы па­він­ны не толь­кі га­ва­рыць пра Вя­лі­кую Ай­чын­ную вай­ну, але і пры­цяг­ваць да гэ­тай пра­цы пад­рас­та­ю­чае па­ка­лен­не. Да та­го ж трэ­ба прый­сці да пэў­ных на­ву­ко­вых вы­сноў: пад­лі­чыць, са­браць ра­зам усе звест­кі. Сён­ня мно­гае ўжо стра­ча­на з ус­па­мі­на­мі лю­дзей, якіх не вяр­нуць. Ад­нак тое, што яшчэ за­ха­ва­ла­ся і што мож­на са­браць, трэ­ба за­хоў­ваць, у тым лі­ку ў школь­ных му­зе­ях — і ме­на­ві­та на гэ­тым вы­хоў­ваць пад­рас­та­ю­чыя па­ка­лен­ні.

19-16Ула­дзі­мір Кузь­мен­ка: — Сён­ня ня­ма ні­я­кай чор­най юбі­лей­най да­ты, ад­нак мы звяр­ну­лі­ся да та­кой тэ­мы. Я лі­чу, гэ­та вель­мі пра­віль­на. Вар­та яшчэ і яшчэ ўзгад­ваць пра па­лі­ты­ку ге­на­цы­ду. Бо фак­тыч­на ўся вяс­ко­вая мяс­цо­васць Бе­ла­ру­сі — гэ­та спа­ле­ныя вёс­кі і пар­ты­зан­скія зо­ны. Гэ­та сот­ні, ты­ся­чы і міль­ё­ны лю­дзей, якія па­цяр­пе­лі. У су­вя­зі з па­дзея­мі ва Укра­і­не трэ­ба зноў вяр­тац­ца да ге­на­цы­ду — як га­рад­ско­га, так і вяс­ко­ва­га; як яў­рэ­яў, так і бе­ла­ру­саў, рус­кіх, укра­ін­цаў. Трэ­ба вы­но­сіць на свет па­лі­ты­ку ка­ла­ба­ра­цы­я­ніс­таў. З-за тра­ге­дыі, якую мы сён­ня на­зі­ра­ем у на­шых су­се­дзяў, гіс­то­рыя Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны на­бы­вае асаб­лі­вае зна­чэн­не. На звер­ствы асоб­ных пад­раз­дзя­лен­няў і лю­дзей, якія жы­лі ў той час, ча­сам па­доб­ны дзе­ян­ні не­ка­то­рых на­шых су­час­ні­каў. Трэ­ба на­га­даць, што мэ­та­на­кі­ра­ва­ная па­лі­ты­ка ге­на­цы­ду пра­во­дзі­ла­ся ад са­ма­га па­чат­ку Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны і бы­ла за­кла­дзе­на ў ге­не­раль­ны план ня­мец­ка­га ка­ман­да­ван­ня...

Галоўнае, мы не пасварыліся з «нефармальнымі гісторыкамі»

Аляк­сандр Ка­ва­ле­ня: — У Ака­дэ­міі на­вук за пас­ля­ва­ен­ны час вы­да­лі ка­ля 11 ты­сяч пуб­лі­ка­цый, у тым лі­ку 146-том­ную кні­гу «Па­мяць» — ана­ла­гаў та­кой кні­гі ня­ма ні ў ад­ной кра­і­не. Так­са­ма трох­том­нік пар­ты­зан­ска­га ру­ху. Сё­ле­та ўпер­шы­ню, ра­зам з Ра­сі­яй, вы­да­лі кні­гу на 900 ста­ро­нак пра вы­зва­лен­не Бе­ла­ру­сі. Гні­ла­мё­даў на­пі­саў ра­ман «Вай­на», у якім апіс­ва­юц­ца па­дзеі, што ад­бы­ва­лі­ся ў За­ход­няй Бе­ла­ру­сі. Ва­ран­ко­ва на­пі­са­ла кні­гу пра Мінск 1941 — 1944 га­доў. Фак­тыч­на мы ства­ры­лі кан­цэп­цыю му­зея Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны. Вя­лі­кую пра­цу мы пра­во­дзім па вы­дан­ні да­ку­мен­таў. На дзяр­жаў­ным уз­роў­ні быў ство­ра­ны і пад­рых­та­ва­ны пад­руч­нік «Вя­лі­кая Ай­чын­ная вай­на». Да мя­не звяр­та­юц­ца з ін­сты­ту­таў Са­юз­най дзяр­жа­вы як да ад­на­го з кі­раў­ні­коў пра­ек­та, каб зра­біць та­кі пад­руч­нік для кра­ін СНД.

За­ста­ец­ца шмат праб­лем, вы­ра­шэн­не якіх не ад нас за­ле­жыць, ад­нак га­лоў­нае, каб мы ні­ко­лі не за­бы­ва­лі пра гэ­ту тра­гіч­ную тэ­му. У нас мно­га і так зва­ных «не­фар­маль­ных гіс­то­ры­каў», ад­нак над­звы­чай важ­на, што, у ад­роз­нен­не ад ін­шых кра­ін, мы не пе­ра­сва­ры­лі­ся.

19-20Ана­толь Кры­ва­рот: — Лі­чу, што нам і на­да­лей трэ­ба пра­ца­ваць па вы­яў­лен­ні но­вых звес­так. Я пра­ана­лі­за­ваў не­каль­кі кніг «Па­мяць» і вось да якіх вы­сноў прый­шоў. У ад­ным толь­кі Ба­ры­саў­скім ра­ё­не гіт­ле­раў­скі­мі аку­пан­та­мі бы­лі раз­бу­ра­ны 82 вёс­кі, з іх у 71-й бы­лі спа­ле­ны ўсе два­ры. 11 вё­сак так і не вер­ну­ты да жыц­ця. У вёс­цы Ва­ло­кі зні­шча­на 314 жы­ха­роў, але да гэ­та­га ча­су проз­ві­шчы 176-ці не ўста­ноў­ле­ны. Па­сё­лак Лю­цец­кі, у якім бы­лі зні­шча­ны 134 жы­ха­ры, так і не быў ад­ноў­ле­ны пас­ля вай­ны, а проз­ві­шчы 100 жы­ха­роў не ўста­ноў­ле­ны. Вёс­ка Раз­ліц­цё — ім­ёны 43 ах­вяр з 200 за­бі­тых не ўста­ноў­ле­ны. У гэ­тым і ёсць тра­ге­дыя. Пра­віль­на ска­заў Аляк­сандр Ка­ва­ле­ня, што час ужо ўпу­шча­ны. Ад­нак мы па­він­ны зра­біць усё маг­чы­мае, каб за­поў­ніць гэ­тыя бе­лыя пля­мы. З да­па­мо­гай мяс­цо­вых края­знаў­цаў, ар­хіў­ных кніг сель­са­ве­таў, ар­хі­віс­таў, гіс­то­ры­каў. Гэ­та вя­ліз­ны пласт ра­бо­ты, ад­нак яго трэ­ба па­ды­маць.

«Бы­ло сум­на ў но­вым му­зеі ба­чыць ста­рыя звест­кі»

19-14Вя­ча­слаў Cеляменеў: — Бы­ло сум­на ў но­вым му­зеі Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны ба­чыць ста­тыс­ты­ку па спа­ле­ных вёс­ках, пад­рых­та­ва­ную на пад­ста­ве вы­дан­няў 1984 го­да. Гэ­тыя спі­сы бы­лі пе­ра­вы­да­дзе­ны ўжо ў 1995 го­дзе Ін­сты­ту­там спра­ва­вод­ства і ар­хіў­най спра­вы. І там ліч­ба — 5454 вёс­кі, спа­ле­ныя з жы­ха­ра­мі або част­кай жы­ха­роў. Па­вод­ле но­вых звес­так — яшчэ на 200 вё­сак больш. А ў му­зеі па-ра­ней­ша­му фі­гу­руе ста­рая ліч­ба. Сён­ня ство­ра­на элект­рон­ная ба­за, у якой ужо на­ліч­ва­ец­ца 8706 вё­сак, спа­ле­ных цал­кам або част­ко­ва. Ад­нак і гэ­та не поў­ныя звест­кі.

Праб­ле­май з'яў­ля­ец­ца і тое, што знач­ная част­ка на­ву­ко­вай пра­цы не фі­нан­су­ец­ца і вя­дзец­ца на гра­мад­скіх па­чат­ках, та­му ня­ма маг­чы­мас­ці на­ве­даць усе ар­хі­вы і пра­ана­лі­за­ваць на­ват тую вя­ліз­ную ін­фар­ма­цыю, якую мы ўжо ма­ем. Ча­сам су­стра­ка­ец­ца і та­кое, што тыя вёс­кі, якія ўве­ка­ве­ча­ны ў Ха­ты­ні, на­са­мрэч спа­ле­ны не бы­лі. Та­му ўсё трэ­ба пра­вя­раць. Сён­ня на­спе­ла не­аб­ход­насць пад­рых­та­ваць паў­на­вар­тас­ны на­ву­ко­вы пра­ект па спа­ле­ных вёс­ках, са­браць ра­зам усе звест­кі, вы­пра­ца­ваць агуль­ную ме­то­ды­ку, усё пад­лі­чыць.

19-18Ар­тур Зель­скі: — Ка­лі ка­заць пра му­зей Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны, то, пры­хо­дзя­чы ту­ды са сва­ім ста­рэй­шым сы­нам, я вель­мі ха­цеў бы ба­чыць не толь­кі агуль­на­вя­до­мых ге­ро­яў, але і ім­ёны сва­іх дзя­доў. Ня­хай гэ­та бу­дзе агуль­ны ін­тэр­ак­тыў­ны эк­ран, але я ха­цеў бы там ба­чыць сва­іх. Бо не на чу­жых пры­кла­дах, а праз сваю ўлас­ную сям'ю вы­хоў­ва­ец­ца па­тры­я­тызм, і гэ­та мае са­праўд­ны эфект.

Да­рэ­чы, ха­чу ад­зна­чыць, што ме­ма­ры­яль­ны комп­лекс «Ха­тынь» сён­ня най­больш на­вед­ва­юць сем'і. З гэ­та­га вы­ні­кае, што асноў­нае па­тры­я­тыч­нае вы­ха­ван­не ад­бы­ва­ец­ца ў сям'і.

«Іх ліс­ты не бу­дуць апуб­лі­ка­ва­ны і пра­чы­та­ны»

19-15Ан­тон Бу­ба­ла: — Сён­ня ўжо не 9,5 ты­ся­чы жы­ха­роў спа­ле­ных вё­сак жы­выя, бо фак­тыч­на кож­ны ты­дзень хтось­ці з іх па­мі­рае... Але ім важ­ныя не гра­шо­выя вы­пла­ты, а каб хтось­ці іх па­чуў, каб яны маг­лі па­тлу­ма­чыць на­ступ­ным па­ка­лен­ням, ча­му бе­ла­ру­сы па­ста­ян­на ка­жуць: «Абы не бы­ло вай­ны» — на­столь­кі вы­па­ку­та­ва­ная гэ­тая фра­за. І яны мо­гуць даць ад­чуць яе глы­бін­ны сэнс сва­і­мі свед­чан­ня­мі.

Ка­лі вы­пус­ка­лі кні­гу «Ха­тын­скі не­кро­паль», нам трэ­ба бы­ло са­браць ус­па­мі­ны аца­ле­лых лю­дзей з тых вё­сак, якія ўве­ка­ве­ча­ны ў ме­ма­ры­я­ле. Мы зра­бі­лі гэ­та, ад­нак за­стаў­ся спіс тых, хто так­са­ма са спа­ле­ных, не­ад­ноў­ле­ных вё­сак, але іх наз­вы не па­зна­ча­ны ў Ха­ты­ні, та­му іх свед­чан­ні не бы­лі вы­ка­ры­ста­ныя... Сён­ня рых­ту­ец­ца вы­дан­не з ус­па­мі­на­мі лю­дзей са спа­ле­ных, але ад­ноў­ле­ных вё­сак, так­са­ма там уве­ка­ве­ча­ных. Зноў за­ста­ец­ца 150 вё­сак, дзе жы­лі та­кія ж са­мыя лю­дзі, ад­нак іх ліс­ты не бу­дуць апуб­лі­ка­ва­ны і пра­чы­та­ны, бо іх на­зваў ня­ма ў ме­ма­ры­я­ле. Гэ­тыя вёс­кі ўсё-та­кі не за­бы­тыя, ад­нак трэ­ба спра­ба­ваць і іх не­як уве­ка­ве­чыць.

Аляк­сандр Ка­ва­ле­ня: — Я зго­дзен, што трэ­ба дак­лад­на вы­свят­ляць усе ліч­бы. Ад­нак ста­тыс­ты­ка не кра­нае ду­шу ча­ла­ве­ка. У гра­мад­стве па­він­на ства­рац­ца дум­ка, што сля­зін­ка на­ват ад­на­го бяз­він­на­га дзі­ця­ці — гэ­та ўжо тра­ге­дыя. Та­ды мы бу­дзем людзь­мі звац­ца. Та­му трэ­ба мя­няць ду­шу і мен­та­лі­тэт. І тое што сён­ня ты­ра­жу­ец­ца на тэ­ле­ба­чан­ні — за­бой­ствы, гвалт, шмат­лі­кія вой­ны — усё гэ­та пры­ні­жае кошт ча­ла­ве­ча­га жыц­ця. Ад­бы­ла­ся дэ­валь­ва­цыя ду­хоў­ных каш­тоў­нас­цяў. Та­му на­ша сён­няш­няя су­стрэ­ча вель­мі ак­ту­аль­ная. Трэ­ба, каб тра­ге­дыі Асвеі і Верх­ня­дзвін­ска прай­шлі праз сэр­цы ма­ла­дых лю­дзей.

«Шэ­рае не­ба, пра­ніз­лі­вая ці­шы­ня. Па ску­ры ішоў ма­роз»

19-17Але­на Жу­раў­ская: — За ўсю мо­ладзь я ка­заць не ма­гу. Ад­нак у якас­ці пры­кла­ду ха­чу рас­ка­заць пра сту­дэн­таў пе­да­га­гіч­на­га ўні­вер­сі­тэ­та. Ужо на пра­ця­гу 50 га­доў у нас іс­нуе пра­ект па гра­ма­дзян­ска-па­тры­я­тыч­ным вы­ха­ван­ні мо­ла­дзі пад наз­вай «Зор­ны па­ход» — па мес­цах ба­я­вой і вай­ско­вай сла­вы бе­ла­рус­ка­га на­ро­да. На­шы сту­дэн­ты ра­зам з вы­клад­чы­ка­мі ад­праў­ля­юц­ца ў роз­ныя ра­ё­ны Бе­ла­ру­сі, зна­ё­мяц­ца з гіс­то­ры­яй гэ­та­га краю, па маг­чы­мас­ці су­стра­ка­юц­ца з ве­тэ­ра­на­мі, слу­ха­юць іх апо­ве­ды. У ма­ла­дых лю­дзей, якія з на­мі едуць, я ўпэў­не­на, ад­бы­ва­ец­ца іс­тот­ная пе­ра­ацэн­ка каш­тоў­нас­цяў. Яны па­чы­на­юць ра­зу­мець, што жыц­цё — гэ­та тое, за што са­праў­ды вар­та тры­мац­ца. Ка­лі бу­дзеш год­ным гра­ма­дзя­ні­нам, атры­ма­еш доб­рую аду­ка­цыю, змо­жам зра­біць усё, каб чар­го­вай вай­ны не бы­ло.

Аляк­сандр Ка­ва­ле­ня: — Да­рэ­чы, я з'яў­ля­ю­ся ад­ным з «пра­дук­таў» «Зор­ных па­хо­даў», я ста­яў ля іх вы­то­каў. Па­дзеі ўспры­ма­юц­ца зу­сім іна­чай, ка­лі сам хо­дзіш па мес­цах ба­ёў, трап­ля­еш у зям­лян­кі. Я сем га­доў за­пар ха­дзіў у «Зор­ныя па­хо­ды». Вель­мі доб­ра, што пе­да­га­гіч­ны ўні­вер­сі­тэт пад­трым­лі­вае гэ­тую тра­ды­цыю. Ад­нак ра­ней прый­дзеш у вёс­ку — і мо­жаш су­стрэць там 15-20 ве­тэ­ра­наў. Ця­пер іх адзін­кі...

Але­на Жу­раў­ская: — Ха­чу да­даць, што на­шы марш­ру­ты час­та пра­хо­дзяць праз спа­ле­ныя вёс­кі. Ле­тась адзін з «зор­ных» атра­даў тра­піў у Слуц­кі ра­ён, і мы на­ве­да­лі ме­ма­ры­яль­ны комп­лекс, уста­ля­ва­ны на тым мес­цы, дзе ра­ней зна­хо­дзі­ла­ся вёс­ка Пе­ра­хо­ды. Бы­ло хо­лад­на, бо па­хо­ды звы­чай­на ла­дзяц­ца зі­мой. Над га­ла­вой на­ві­са­ла шэ­рае не­ба, на­во­кал — пра­ніз­лі­вая ці­шы­ня. Ка­лі сту­дэн­там рас­каз­ва­лі, што тут ста­я­ла спа­ле­ная вёс­ка, што 116 лю­дзей зга­рэ­лі жыў­цом, што ёсць 24 ма­гі­лы, па іх ску­ры ішоў ма­роз. На тва­рах ма­ла­дых лю­дзей бы­ло на­пі­са­на, што яны быц­цам са­мі ўсё гэ­та пра­жы­ва­юць...

Пас­ля мы ад­праў­ля­ем­ся ў шко­лу, пра­во­дзім про­фа­ры­ен­та­цый­ную ра­бо­ту, спар­тыў­ныя ме­ра­пры­ем­ствы, ад­нак ві­даць, што ў га­ло­вах мо­ла­дзі пра­цяг­ва­ец­ца пра­цэс пе­ра­асэн­са­ван­ня. Яны іна­чай па­чы­на­юць ус­пры­маць мір­нае не­ба над га­ла­вой і ра­зу­ме­юць, што гэ­та не прос­та сло­вы. У кож­най бе­ла­рус­кай сям'і ёсць або свед­кі той вай­ны (дзя­ды, пра­дзе­ды), або прос­та штось­ці пе­рад­аец­ца ад­но ад­на­му, та­му мо­ладзь ве­дае і па­мя­тае гэ­ту тра­ге­дыю. Я ба­чу, што ка­лі ім ства­рыць ад­па­вед­ныя ўмо­вы, мы пад­рых­ту­ем доб­рых на­стаў­ні­каў, са­праўд­ных па­тры­ё­таў.

На жаль, не так шмат за­ста­ец­ца лю­дзей, з які­мі мож­на па­гу­та­рыць, ве­тэ­ра­наў. Та­му мы так­са­ма вя­дзём свае за­пі­сы. Ня­хай яны не ма­юць вя­лі­ка­га маш­та­бу, мы іх не пуб­лі­ку­ем, ад­нак у кож­ным атра­дзе ёсць ле­та­піс па­дзей та­го ра­ё­на, у які яны трап­ля­юць. Мы ўсё гэ­та збі­ра­ем, а пас­ля ўжо на­шы вы­пуск­ні­кі мо­гуць вы­ка­рыс­тоў­ваць гэ­та на сва­іх уро­ках.

Ні­на ШЧАР­БА­ЧЭ­ВІЧ.

Фо­та Яў­ге­на ПЯ­СЕЦ­КА­ГА.

P.S. Ка­лі пад­су­ма­ваць тое, што га­ва­ры­ла­ся на «круг­лым ста­ле», мож­на вы­лу­чыць асноў­ныя на­прам­кі да­лей­шай пра­цы. Па­куль жы­выя свед­кі вай­ны, аца­ле­лыя жы­ха­ры спа­ле­ных вё­сак, ім, са­мае га­лоў­нае, трэ­ба даць маг­чы­масць вы­ка­зац­ца, да­нес­ці да су­час­ных лю­дзей тра­ге­дыю, якую ім да­вя­ло­ся пе­ра­жыць. Не­аб­ход­на грун­тоў­нае на­ву­ко­вае да­сле­да­ван­не па тэ­ме спа­ле­ных вё­сак, бо ёсць шмат раз­роз­не­най ін­фар­ма­цыі, атры­ма­най роз­ны­мі людзь­мі, ад­нак ра­зам яна па­куль так і не бы­ла са­бра­на. Іс­нуе па­трэ­ба ў аб­наў­лен­ні звес­так у дзяр­жаў­ным ме­ма­ры­яль­ным комп­лек­се «Ха­тынь» і но­вым му­зеі Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны (важ­на, каб у «Ха­тынь» на­рэш­це па­чаў за­яз­джаць рэй­са­вы аў­то­бус!). Шмат спа­ле­ных вё­сак да­гэ­туль не ўве­ка­ве­ча­ны, не ўсе ім­ёны іх жы­ха­роў уста­ноў­ле­ны, та­му вар­та пра­цяг­ваць по­шук звес­так і ме­ма­ры­я­лі­за­цыю.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

У разгары сезон журавін. Менавіта цяпер самы час назапасіць гэтых ягад на доўгі перыяд халадоў і прастуд.

Грамадства

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Янка Купала дакладна чуў беларускія калыханкі ад сваёй маці, Бянігны Іванаўны, лежачы ў калысцы ў Вязынцы.

Грамадства

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Банда рабаўнікоў «трапілася» дзякуючы адбіткам спецыяльнай прылады.

Грамадства

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Экспедыцыю ў Малінаўку арганізаваў навуковы супрацоўнік музея гісторыі Магілёва ветэран пошукавага руху Пётр Хаванскі.