Вы тут

Аматары навук і дабрачыннасці


Гэтая суполка сфарміравалася на мяжы другога і трэцяга дзесяцігоддзяў ХІХ ст. у асяроддзі студэнтаў Віленскага ўніверсітэта. Хаця галоўнай мэтай таварыства была самаадукацыя, тым не менш філаматаў і філарэтаў чакаў суровы пераслед з боку царскіх улад. Да 1823 года ідэі студэнтаў набылі такую папулярнасць, што пра іх ведала і падтрымлівала шмат моладзі ды шляхты былой Рэчы Паспалітай.


Зборнік Яна Чачота «Сялянскія песенькі з-над Нёмана і Дзвіны» (1846

Да імператара Аляксандра І дайшлі звесткі пра філаматаў, паступіў канкрэтны загад: аб’яднанне знішчыць, а  яго лідараў і ўдзельнікаў выгнаць з  Радзімы. Так, сенатарам Навасільцавым была сфабрыкавана «Справа філаматаў». Паступова ўсіх, хто браў актыўны ўдзел у таварыстве, кінулі ў  турму, у былы базыльянскі манастыр каля Вострай Брамы ў Вільні. Адзін з арганізатараў суполкі Тамаш Зан з Адамам Міцкевічам трапілі туды ў першых шэрагах.

У жніўні 1824 года Аляксандр I зацвердзіў прысуд, згодна з якім дзесяць філаматаў, сярод якіх былі Тамаш Зан, Ян Чачот, Адам Міцкевіч, а таксама дзесяць філарэтаў (Адам Сузін, Мікалай Казлоўскі, Ян Янкоўскі і інш.) выслалі з  родных краёў у аддаленыя губерні Расійскай імперыі. Па-рознаму склаўся іх далейшы лёс, не ўсе паспелі зрабіцца знакамітымі літаратарамі або навукоўцамі, але іх унёсак у скарбніцу беларускага Адраджэння сёння цяжка пераацаніць.

У сваёй творчасці адраджэнцы звярталіся да фальклорных крыніц беларусаў, адчувалі патрэбу размаўляць па-беларуску. У той час побач са звыклай кніжнай польскай мовай у нашай літаратуры ўсё большае месца пачынала займаць і мова беларуская, заснаваная на жывых гаворках людзей, што насялялі абшары гістарычнай Літвы і Белай Русі. Беларускамоўныя спробы філаматаў суіснавалі з іх польскамоўнымі творамі. Сярод найярчэйшых постацяў  — Тамаш Зан, Ян Чачот, Ян Баршчэўскі, Адам Міцкевіч.

Сёння багатая спадчына філаматаў і філарэтаў захоўваецца ў аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Асабліва каштоўныя прыжыццёвыя выданні Адама Міцкевіча, Яна Чачота, Эдварда Адынца, Ігнація Дамейкі, Аляксандра Ходзькі, а таксама літаратура пра іх дзейнасць. Апрача кніг, якія выйшлі з друку ў ХІХ—ХХ стст., у  рукапісным фондзе аддзела маецца рукапіс аднаго з заснавальнікаў тайнага студэнцкага таварыства Тамаша Зана (1796—1855) — перапісаны ім ад рукі Статут таварыства. Запіс быў зроблены ў 1823 годзе, калі Тамаш знаходзіўся ў турме.

Ёсць у фондзе і прыжыццёвыя выданні Яна Чачота (1796—1847) — зборнікі беларускіх сялянскіх песень, якія ён пачаў збіраць яшчэ ў 30-я гады ХІХ ст., а  потым пераклаў на польскую мову. У свой час яны мелі даволі шырокі рэзананс сярод перадавой грамадскасці. Зборнікі «Сялянскіх песень…» выдаваліся Чачотам на працягу дзевяці гадоў. У калекцыі беларускага пісьменніка Пятра Глебкі, якая ўвайшла ў фонды аддзела рэдкіх кніг і рукапісаў, захоўваюцца два зборнікі Яна Чачота — «Сялянскія песні з-над Дзвіны» (1840 г.) і «Сялянскія песенькі з-над Нёмана і Дзвіны» (1846 г.). Гэта віленскія выданні, выйшлі з друкарні Юзафа Завадскага. Тэкст песень у зборніку 1840 года — у перакладзе на польскую мову, у зборніку 1846 года — на рэгіянальнай мове «літоўскай» шляхты.

Самы малады ўдзельнік тайнага таварыства быў адным з найлепшых студэнтаў Віленскага ўніверсітэта, але пасля ўдзелу ў паўстанні 1830 года пакінуў радзіму і апынуўся ў Чылі. Ва ўзросце 82 гадоў ён вярнуўся на радзіму ў маёнтак пад Навагрудкам. У дзень яго смерці ў Санцьяга званілі ўсе званы. У краіне была абвешчана нацыянальная жалоба. Яму прысвоена званне нацыянальнага героя Чылі. Яго імем названы малая планета, горны хрыбет, горад і навуковыя ўстановы ў Чылі, а таксама мінерал і некалькі раслін. Яго імя — Ігнацій Дамейка (1802—1889).

У бібліятэцы захоўваецца адно з  прыжыццёвых выданняў Дамейкі  — кніга пра падарожжа ў краіну паўднёваамерыканскіх індзейцаў араўканаў «Араўканія і яе жыхары» (1860 г.). У  перакладах на асноўныя мовы свету яна абышла ў ХІХ ст. увесь зямны шар. Выданне ўбачыла свет у друкарні Завадскага ў 1860 годзе. Прадмову напісаў карэспандэнт варшаўскай газеты Ян Замастоўскі, пра што сведчыць інфармацыя на шмуцтытуле. Экзэмпляр, які захоўваецца ў ЦНБ НАН Беларусі, з  уласнай бібліятэкі, са штампам уладальніка на тытульным лісце: «Biblioteka | L. Czernichowskiego».

Парыжскае выданне Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш».

Удзельнік тайнай суполкі, блізкі сябар Адама Міцкевіча і добры знаёмы Аляксандра Пушкіна, паэт, усходазнавец і  славіст Аляксандр Ходзька (Барэйка, 1804—1891) нарадзіўся ў маёнтку ў Крывічах Вілейскага павета. Падчас вучобы ў Віленскім універсітэце запісаўся ў Таварыства філарэтаў, увайшоў у яго Блакітны саюз пад апекай Яна Чачота.

Паэзіяй Ходзька зацікавіўся яшчэ падчас вучобы, яго вершы змяшчаліся ў розных віленскіх выданнях. Захапляўся паэзіяй і ў Санкт-Пецярбургу, дзе ў 1829 годзе выдаў кнігу вершаў, якую прысвяціў Адаму Міцкевічу. Зборнік паэзіі А. Ходзькі 1829 года — вельмі рэдкае прыжыццёвае выданне з аўтографам аўтара. Кнігу ўпрыгожвае гравюра з  усходнімі матывамі на авантытуле і мастацкая віньетка на тытульным лісце, зробленыя польскім мастаком Вінцэнтам Смакоўскім, які працаваў у Літве. У зборнік паэзіі ўвайшлі вершы, балады, элегіі, паэма «Дэрар», напісаная паводле ўсходніх матываў, пераклады з новагрэчаскай паэзіі.

Удзельнік таварыства паэт, перакладчык Антоні Эдвард Адынец (1804—1885) вучыўся на юрыста. Па справе філаматаў на працягу 1823—1824 гадоў сядзеў у турме, напрыканцы следства быў вызвалены. Як паэт Антоні праявіўся ў літаратурным асяроддзі Віленскага ўніверсітэта. У студэнцкія гады актыўна друкаваўся на старонках віленскага друку — часопісы «Tygodnik Wileński», «Dzieńnik Wileński». Сапраўдную папулярнасць Адынцу прынесла «Песня філарэтаў» («Pieśń Filaretów», 1823), напісаная падчас турэмнага зняволення.

У фондах аддзела рэдкіх кніг і рукапісаў захоўваюцца 16 прыжыццёвых выданняў паэта. Найбольш раннія — шматтомнік перакладаў класікаў замежнай літаратуры, які пабачыў свет у  40-я гады ХІХ ст. Сярод іншых — вершаваная драма «Феліцыта, альбо Карфагенскія пакутнікі», надрукаваная ў Познані ў 1858 годзе. Змест твора пабудаваны на гістарычных фактах пачатку ІІІ стагоддзя. У кнізе змешчана рэклама кнігарні Яна Зупанскага, на сродкі якога і пабачыла свет выданне. Бібліятэчны экзэмпляр з уласнай бібліятэкі, пра што сведчыць штамп на тытульным лісце, выкананы кангрэўным цісненнем: «A. Jorher.»

Назва другой гістарычнай драмы Адынца «Ежы Любамірскі…» гаворыць сама за сябе. Любамірскі Ежы Себасцян (1616—1667) — маршалак вялікі і палявы гетман кароны, адзін з  найбольш уплывовых і папулярных сярод шляхты польскіх магнатаў сярэдзіны XVII ст. Вайсковую кар’еру пачаў у войнах з казакамі Багдана Хмяльніцкага. У 1651 годзе пачаў канфліктаваць з дваром, перайшоў у апазіцыю да Яна Казіміра, якога называў «каралём-тыранам». У 1654—1655 гадах у  ваенных кампаніях не ўдзельнічаў, але і на шведскі бок не перакінуўся. З 1656 года разам са Стэфанам Чарнецкім вёў барацьбу супраць шведаў у Польшчы. У 1662 годзе зноў у адкрытай апазіцыі да двара, настроены супраць усялякіх планаў караля. У 1665—1666 гадах Любамірскі вёў вайну супраць каралеўскіх сіл. Кніга выйшла ў Вільні ў друкарні Юзафа Завадскага (1861).

У спадчыне Антонія Адынца найбольш каштоўнымі творамі крытыка прызнала напісаныя на працягу 1875—1878 гг. «Лісты з падарожжа» — успаміны аўтара пра вандроўку па Еўропе Аматары навук і дабрачыннасці Так называлі філаматаў і філарэтаў тайнага студэнцкага таварыства ў 1829—1830 гадах разам з Адамам Міцкевічам.

Усё жыццё Адынец пісаў вершы. У тым ліку ў гонар вядомых літаратараў і навукоўцаў: «На шлюб Тамаша Зана», «Адаму Міцкевічу», «Адаму Сузіну», «Ігнату Ходзьку», «Надпіс на надмагільным помніку Яну Чачоту ў Ротніцы», «Яўстафію Тышкевічу», «Міхалу Балінскаму», «Уладзіславу Сыракомлю» і інш. У кніжніцы захоўваюцца зборнікі паэзіі Антонія Адынца: віленскае выданне 1859 г., варшаўскае перавыданне 1874 г. з «Drukarni Gazety Lekarskiéj». Дарэчы, у І томе віленскага выдання 1859 г. змешчаны аўтограф Антонія Адынца. Гэты асобнік аўтар падпісаў свайму сябру ў дар.

Вялікую ролю ў арганізацыі і дзейнасці таварыства адыграў Адам Міцкевіч (1798—1855). У фондах аддзела рэдкіх кніг і рукапісаў ЦНБ НАН Беларусі ёсць шмат выданняў паэта, чатыры з іх — прыжыццёвыя. Найстарэйшае — зборнік паэзіі Адама Міцкевіча (1828).

Удзельнікі тайнай суполкі маюць вялікія заслугі ў вывучэнні гісторыі і культуры беларускага народа (амаль усе яны былі родам з Беларусі, якую называлі Літвою паводле гістарычнай традыцыі). Філаматы аналізавалі фальклор, звычаі і абрады, былі пачынальнікамі новай беларускай літаратуры, праклалі дарогу новым пакаленням змагароў за нацыянальнае адраджэнне.

Алена ДЗЕНІСЕНКА

Фота прадастаўлена Цэнтральнай навуковай бібліятэкай імя Якуба Коласа НАН Беларусі

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

У некаторыя выходныя цеплаход здзяйсняў па канале дванаццаць рэйсаў.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

РАК. Надыходзіць дастаткова актыўны, напоўнены падзеямі тыдзень.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.