Вы тут

Бангладэш: маніфест гучыць праз стагоддзе


У Мінску пабачыла свет першая ў гісторыі кніга паэта з Бангладэш у перакладзе на беларускую мову. Падзея супала з  адкрыццём у  Беларусі дыпламатычнай місіі далёкай азіяцкай краіны. Кніга — зборнік вершаў класіка бенгальскай паэзіі Казі Назруло Іслама «Мой маніфест»


Казі Назруло Іслам. Фота з сайта sb.by

Паэт Казі Назруло Іслам — з тых нямногіх паэтаў Бангладэш, імёны якіх сёння вядомыя ў славянскім свеце. Народжаны ў 1899 годзе, ён усім сваім лёсам судакранальны з самым няпростым этапам у барацьбе бенгальскага народа за свабоду і незалежнасць Бангладэш. Вершамі, словамі сваімі ён адпрэчваў старыя законы, мінулае. Так, рушыў бар’еры і руйнаваў кандалы, вызваляў сваю і суайчыннікаў душы. Ужо першыя яго вершы, нараджэнне якіх супала з рэвалюцыйнымі пераўтварэннямі ў краінах Захаду і Усходу, сталі сапраўднымі маніфестамі простага люду, гімнамі, якія выбудоўвалі не проста мастацкую ідэалогію часу, а вялі да здзяйсненняў. Невыпадкова першая беларуская кніга Казі Назруло Іслама, перакладчыкам якой выступіла Марыя Кобец, носіць назву «Мой маніфест»… Першая сусветная вайна, рэвалюцыі ў  розных краінах, пратэстныя рухі ў Індыі — вось якім на фоне адбывалася станаўленне таленту грамадзяніна і мастака слова, музыканта і філосафа, рэвалюцыянера і асветніка. Першая арыгінальная кніга паэта пабачыла свет у  1923 годзе  — «Вогненная віна». Наступны зборнік  — «Атручаная флейта» — у 1924 годзе. Яшчэ адна кніга паэтычных росшукаў  — «Усходні вецер» — у  1925-м… Усё складвалася так хутка невыпадкова. За плячыма ў паэта ўжо меўся жыццёвы досвед. Друкавацца бенгальскі паэт (да незалежнасці Бангладэш было яшчэ цэлых паўстагоддзя) пачаў у першай палове 1920-х гг. Першая публікацыя — верш «Мяцежнік». Твор, які стаў падарожнічаць па самых розных газетах і часопісах.

Па ўсёй Індыі грымелі ружэйныя залпы англійскіх каланізатараў. І  верш «Мяцежнік» быў якраз да месца. Праўда, шмат хто не мог даўмецца: юнак толькі дасягнуў дваццацігадовага ўзросту, а  піша так пранізліва, з такім болем, так пераканаўча і праўдзіва расказвае пра шматпакутны лёс суайчыннікаў, што здаецца: у дыялог з чытачом уступае сталы майстар з багатым жыццёвым досведам. Але яго зразумеў і пачуў усёй душою класік індыйскай літаратуры Рабіндранат Тагор, на той час ужо лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне літаратуры.

Развіццю мастацкай практыкі, станаўленню Казі Назруло Іслама спрыялі многія жыццёвыя калізіі, якія выпалі на лёс простага юнака з беднай мусульманскай сям’і. Дзяцінства паэта прайшло ў  галечы, нястачах. Ён змог правучыцца ў школе ўсяго тры гады. Трэба было працаваць. Зусім юнаму Назруло Ісламу давялося «ісці ў людзі». Яго лёс падобны на лёс класіка рускай літаратуры Максіма Горкага. Дарэчы, аўтара «Жыцця Кліма Самгіна», рамана «Маці», «Песні пра Буравесніка» ў тыя дваццатыя гады мінулага стагоддзя ў Індыі ўжо ведалі. На бенгальскую мову раман «Маці» пераклалі ў 1925 годзе — першая публікацыя здзейснілася ў часопісе «Лангал». Толькі пасля з’явіліся публікацыі ў перакладах на іншыя мовы Індыі — хіндзі, пенджаб, урду. А яшчэ ў 1912 годзе Максім Горкі пісаў з Капры барацьбіту за незалежнасць Індыі Крышнаварме: «Я буду вельмі шчаслівы і ўдзячны, калі Вы выканаеце маю просьбу. Мы павінны паказаць нашым народам, што ўсе тыя, хто жадае справядлівасці, жадаюць жыць у згодзе з  розумам, павінны ўсведамляць адзінства мэт, духа і аб’яднацца ў адну сілу, здольную канчаткова перамагчы зло ва ўсім свеце. Вы павінны, Крышнаварма, Мадзіні Індыі, Вы ведаеце памкненні вялікага народа, і Вы, канешне ж, зразумееце, што рускі народ павінен ведаць пра жыццё сучаснай Індыі».

«Маці» — самы чытэльны з рускай літаратуры твор у Індыі, Бенгаліі, а сёння — у незалежнай Бангладэш. З пачаткам Першай сусветнай вайны Назруло Іслам ідзе ў войска. Найперш — каб дапамагчы сваёй сям’і сціплым салдацкім грашовым утрыманнем. У сямнаццаць гадоў будучы класік паэзіі Бангладэш уступае ў батальён англа-індыйскай арміі. Назруло Іслама накіроўваюць на Сярэдні Усход. Так набываўся жыццёвы досвед, так свядомасць маладога чалавека назапашвала ўражванні, каб пазней выліцца ў жыццядайныя паэтычныя радкі.

У канцы 1920-х гг. Казі Назруло Іслам захварэў. Праз некалькі гадоў цяжкая хвароба прыкавала паэта-мяцежніка да ложка. А ў 1963-м маскоўскае Выдавецтва замежнай літаратуры апублікавала кнігу вершаў бенгальскага паэта на рускай мове — «Выбранае». Перакладчык і аўтар прадмовы — Яўген Чэлышаў. Чалавек таксама неардынарны... Нарадзіўся Яўген Пятровіч у кастрычніку 1921 года ў Маскве. Акадэмік Расійскай акадэміі навук. Доктар філалагічных навук. Культуролаг, усходазнаўца, літаратуразнаўца, перакладчык, пісьменнік. Грамадскі дзеяч. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Быў стралком у 140-м хуткасным бамбардзіровачным палку 2-й змешанай авіяцыйнай дывізіі. Прайшоў з баямі ў складзе Калінінскага, Заходняга і іншых франтоў Смаленшчыну, Паўночны Каўказ, Сталінград, Беларусь, Літву. За адвагу, мужнасць, праяўленыя ў баявых дзеяннях, атрымаў два ордэны Чырвонай Зоркі, медаль «За баявыя заслугі». Пасля Вялікай айчыннай вайны скончыў усходняе аддзяленне Ваеннага інстытута перакладчыкаў. Служыў ва Узброеных сілах. Звольніўся ў званні падпалкоўніка. Абараніў кандыдацкую і доктарскую дысертацыі. Напісаў 15 кніг па праблемах усходазнаўства, літаратурах Індыі, Бангладэш. Аўтар некалькіх сотняў навуковых і навукова-публіцыстычных прац. Перакладчык бенгальскай літаратуры. У прадмове да кнігі вершаў Казі Назруло Іслама «Выбранае» Яўген Чэлышаў адзначыў: «Мне нядаўна давялося пабываць у  Калькуце на святкаванні 100-гадовага юбілею Рабіндраната Тагора. Неяк вечарам студэнты ўніверсітэта з Шантынікетона, заснаванага Тагорам, давалі вялікі самадзейны канцэрт. Юнакі і  дзяўчаты спявалі жыццесцвярджальныя песні вялікага паэта. “Вы ведаеце,  — запытаўся адзін з маіх сяброў, сталага веку пісьменнік, — што гэтыя песні Тагор прысвяціў Казі Назруло Ісламу, які на той час знаходзіўся ў турме? Тагор высока цаніў і любіў нашага Назруло”, — сказаў ён вельмі задумліва… “А з якім натхненнем сам Назруло спяваў гэтыя песні!” — дадаў другі пісьменнік. “Давайце наведаемся да яго”, — прапанаваў нехта з нашай кампаніі. Назруло Іслам жыве на ўскрайку Калькуты ў раёне новай забудовы. У  пярэднім пакоі нас сустрэла маладая мілавідная жанчына з  пяцігадовым хлопчыкам — нявестка і  ўнук хворага паэта. Нас правялі ў светлы пакой з  вялікай зашклёнай шафай, застаўленай музычнымі інструментамі, якія належалі сыну паэта — вядомаму музыканту Казі Анірудхо. На сцяне вісеў вялікі партрэт маладога мужчыны з выразным жыццесцвярджальным тварам, доўгімі валасамі, якія падхапіў вецер, з  высока прыўзнятай рукою. Гэта быў фотаздымак Назруло Іслама 1920-х гадоў. Момант яго выступлення на мушаэрэ. Побач з партрэтам вісела ганаровая грамата, якой паэта прэзідэнт Індыі адзначыў у  знак шасцідзесяцігоддзя. Пасля ў пакой прывялі Назруло Іслама. Як цяжка было глядзець на гэтага хворага чалавека з  застылым, як маска, тварам і  патухлым позіркам. “Назруло Іслам горача любіў вашу краіну! — сказаў нам адзін з бенгальскіх пісьменнікаў. — Яшчэ ў 1927 годзе ён пераклаў “Інтэрнацыянал” на сваю родную бенгальскую мову і  сам упершыню выканаў яго на рабочым мітынгу. Як жа ён імкнуўся болей Бангладэш: маніфест гучыць праз стагоддзе У Мінску пабачыла свет першая ў гісторыі кніга паэта з Бангладэш у перакладзе на беларускую мову. Падзея супала з  адкрыццём у  Беларусі дыпламатычнай місіі далёкай азіяцкай краіны. Кніга — зборнік вершаў класіка бенгальскай паэзіі Казі Назруло Іслама «Мой маніфест». даведацца пра жыццё савецкага народа і распавесці індыйцам праўду пра першую ў свеце краіну сацыялізму! А гэта нялёгка было зрабіць ва ўмовах каланіяльнага рэжыму…” І ён некалькі разоў паўтарыў: “Назрул, да цябе прыехаў госць з Савецкай Расіі! Ты разумееш — з краіны Леніна!..” Пробліск свядомасці з’явіўся на нерухомым твары Назруло Іслама, але пасля ён ізноў скіраваў вочы некуды ў далёкую прастору. Скіраваў свой свабодны ад усяго погляд…»

Сучасны выгляд Дакі, сталіцы Бангладэш. Фота з сайта orangesmile.com.

Калі Яўген Чэлышаў пісаў гэтыя радкі, Казі Назруло Іслам ужо не ўсведамляў, што ў Індыю прыйшла незалежнасць. У такім стане ён дажыў і  да таго часу, калі незалежнасць прыйшла і ў Бангладэш. Фізічна дачакаўшыся гэтага часу, паэт-мяцежнік не змог усвядоміць, што ж на самай справе адбылося ў  гісторыі яго любімай Бенгаліі. Але менавіта ён шмат зрабіў дзеля свабоды і незалежнасці сваёй Айчыны. І зараз, у новым мастацкім часе, з такой жыццёвай і творчай біяграфіяй ён роўны рускім пісьменнікам Максіму Горкаму, Уладзіміру Маякоўскаму, беларускім класікам Янку Купалу, Якубу Коласу, Максіму Багдановічу, Уладзіміру Караткевічу, Рыгору Барадуліну, Міхасю Стральцову… І, відаць, творчасць вялікага бенгальскага паэта з  часам стане яшчэ шырэй падарожнічаць па ўсім свеце, які жадае свабоды і незалежнасці, па свеце, дзе паважаюць і шануюць суверэнітэт народаў і краін... Адметна прачытанне і асэнсаванне паэзіі творцы з далёкай ад Еўропы Бангладэш адбываецца і сёння, на пачатку XXI стагоддзя. У восьмым нумары беларускага маладзёжнага літаратурна-мастацкага часопіса «Маладосць» за 2018 год надрукаваны пераклад невялікага верша Казі Назруло Іслама «Мяцежнік». Перакладчык — таленавітая беларуская паэтэса Марыя Кобец. Ведаю, што ёсць яшчэ адзін пераклад «Мяцежніка». Яго ажыццявіў лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь Мікола Мятліцкі. Былі ў беларускім друку на мове Купалы і публікацыі іншых бенгальскіх паэтаў. Спадзяюся, што з’явяцца і новыя пераклады — і вершаў Казі Назруло Іслама, і іншых паэтаў Бангладэш. Як класікаў, так і сучаснікаў. Беларусь адкрывае дарогу для паэзіі Бангладэш у іншы славянскі, увогуле еўрапейскі свет. І ўжо як найбліжэйшая падзея ў галіне беларуска-бангладэшскіх літаратурных сувязей мне бачыцца кніга бенгальскага класіка Лалона — тонкага лірыка, якога любяць літаральна ўсе бенгальцы. Асобныя яго вершы ўжо з’явіліся ў беларускім друку.

Алесь КАРЛЮКЕВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Гучны гул сірэны знянацку застаў пенсіянерку Веру Васільеўну дома.

Грамадства

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Галоўнаму хормайстру Вялікага тэатра 27 жніўня споўнілася 70 гадоў. 

У свеце

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

Уся Літва трапіла ў «чорную» зону заражэння каранавірусам. 

Грамадства

Страшнае слова «генацыд»

Страшнае слова «генацыд»

Для тых, хто прысвойвае сабе права быць «выключнымі», гэта рана ці позна становіцца катастрофай у маштабах народа.