Вы тут

З невядомай спадчыны Песняра


У кожнай сям’і ёсць свае звычаі і традыцыі, якія перадаюцца з пакалення ў пакаленне, а часам і рэліквіі. Апошнімі могуць быць рэдкія здымкі, лісты, дзённікі, ювелірныя ўпрыгажэнні, розныя рэчы — адным словам, прадметы, з якімі звязаны цікавыя гісторыі, успаміны, пра якія з гонарам і хваляваннем расказвалі нашчадкам. Адну з такіх сямейных каштоўнасцей перадала ў фонды Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа Марына Жалязняк. Больш як 70 гадоў у яе сям’і беражліва захоўваўся рукапіс ліста Якуба Коласа, адрасаваны яе прадзеду Адаму Мацвеевічу Бічову.


Васіліна Міцкевіч і Марына Жалязняк

Адам Мацвеевіч нарадзіўся ў 1913 годзе ў Капыльскім раёне Слуцкай во­ бласці, працаваў настаўнікам гісторыі ў  Белпедтэхнікуме, дзе, дарэчы, выкла­ даў і  Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас) з  1922 года. Падчас Другой сусветнай вайны малады настаўнік быў накіраваны на фронт і прапаў без вестак у 1941 годзе. Ліст ад класіка захоўваўся ў дачкі адраса­ та Іны Адамаўны як напамін пра бацьку. Яна сама нарадзілася ў Магілёве, але пад­ час вайны яе сям’я перабралася ў Тулу. Іна Адамаўна пайшла па слядах бацькі, стала настаўніцай, выкладала гісторыю ў чыгуначнай вучэльні. І толькі ў пачат­ ку 1990-х вярнулася ў Беларусь. Напэўна, дзякуючы такім пераездам ліст класіка захаваўся, не знік і дайшоў да нас.

З тэксту ліста відаць, што Адам Мацве­ евіч не быў знаёмы з Якубам Коласам, бо паэт пачынае ліст фармальна: «паважаны таварыш». Малады настаўнік звярнуўся да класіка з шэрагам пытанняў.

Адказ на першае яшчэ раз пацвярджае, што паэма «Новая зямля» пачала пісац­ ца, калі Якуб Колас знаходзіўся ў астро­ зе. Аўтар і сапраўды сумаваў па родных мясцінах і сваіх блізкіх, таму з-пад пяра і выходзілі радкі:

 Малюнкі родныя і з’явы!

Як вы мне любы, як цікавы!

Як часта мілай чарадою

Вы ўстаяце перада мною!

Адказ на другое пытанне раскрывае перад намі літаратурныя перавагі маладога паэта. Якуб Колас згадвае Пушкіна і Лермантава, якіх пазней пе­ ракладаў на беларускую мову, Кальцова і Някрасава. А вось імя Марыі Канапніц­ кай сярод літаратурных пераваг класіка сустракаецца бадай што ўпершыню. Яе прозвішча ў рукапіснай спадчыне класіка згадваецца толькі аднойчы, у артыкуле «Янка Купала і яго паэзія» за 1943 год, дзе Якуб Колас піша, што ў школьныя гады яго сябар і паплечнік захапляўся верша­ мі Марыі Канапніцкай, Адама Міцкевіча і іншых польскіх паэтаў. Ну і, канечне, цікава, што Якуб Колас сам згадвае паэ­ та-народавольца Пятра Якубовіча-Мель­ шына, з імем якога звязваюць паходжан­ не псеўданіма класіка. Параўнанню творчасці Коласа і Някра­ сава прысвечаны шэраг артыкулаў. Заў­ важны ўплыў гэтага рускага пісьменніка на станаўленне Якуба Коласа як паэта.

Асабліва цікавая аўтарская трактоўка назвы паэмы «Новая зямля», новая ў тым сэнсе, што ўносіць змены ў жыццё герояў, хаця сам аўтар і адзначае, што доля сім­ валічнасці ў назве таксама прысутнічае. На жаль, сшыткі рукапісаў паэмы не заха­ валіся, у фондах музея ёсць толькі некаль­ кі рукапісных правак некаторых радкоў, якія былі зроблены ўжо ў пасляваенны час.

Цікава, што сам аўтар адзначае: не­ легальны настаўніцкі з’езд праводзіў­ ся пад знакам эсэраўскай праграмы. Доўгія гады лічылася і пісалася, у тым ліку і ў аўтабіяграфіі Якуба Коласа, што ён быў членам толькі бальшавіцкай  партыі (з 1945 года). Коласу, як вы­ хадцу з  простай сялянскай сям’і, былі блізкімі погляды сацыялістаў-рэва­ люцыянераў (эсэраў). Сялянам вельмі імпанавала эсэраўская аграрная пра­ грама сацыялізацыі ўсіх земляў, якая прадугледжвала ліквідацыю прыватнай уласнасці на зямлю і перадзел паміж вя­ скоўцамі па раўнапраўным прынцыпе. Невыпадкова, што адзін з псеўданімаў Канстанціна Міцкевіча быў «Андрэй- сацыяліст».

Паколькі ліст ніколі не друкаваўся, прыводзім яго цалкам:

«Паважаны таварыш!

Атрымаў Ваша пісьмо і адказваю на пытанні:

1. Самым правільным адказам, думаю, будзе такі: паэма «Новая зямля» выклікана тымі малюнкамі і тымі настроямі, якія абуджаліся ў памяці, калі я знаходзіўся ў Менску ў вастрозе і ўспамінаў свае дзіцячыя гады і блізкіх мне людзей. Ніякі іншы літаратурны твор тут ні пры чым.

2. Сказаць, хто з паэтаў-народнікаў найбольш мяне цікавіў, мне трудна, трудна аддаць каму-небудзь з іх перавагу. Я любіў Някрасава. Бадай што, някрасаўскія матывы паэзіі найбольш узрушылі мяне і асталіся ў памяці. Таксама любіў я і Мельшына (Якубовіча), але чытаць я стаў яго пазней, калі мне было гадоў за дваццаць. Падабалася мне і Марыя Канапніцкая. Любіў я і Кальцова і асабліва Крылова, Пушкіна і Лермантава.

3. «Новую зямлю» ў сувязь з някрасаўскім «Кому на Руси жить хорошо» я ніколі не ставіў, і калі гэта сувязь і ёсць, то яна — з’ява выпадковая.

4. Назву паэмы я разумеў проста — «новая» па стольку, па скольку яна магла ўнесці змену ў жыццё маіх герояў. Б.[ыць] м.[ожа] была тут і доля сімвалічнасці.

5. Ёсць сшыткі, у якія запісваў тэкст паэмы.

6. З’езд быў нелегальны. Праводзіўся ён пад знакам эсэраўскай праграмы. Быў ён у с. Мікалаеўшчыне на маёй радзіме 9 VII ст.[арога] ст.[ылю] 1906 году.

P. S. Калі будуць яшчэ запытанні, напішыце. Усяго добрага. Якуб Колас.

 Мінск, 19 ХІ 1940 г.».

З кожным выяўленым рукапісам Якуба Коласа адкрываюцца новыя старонкі біяграфіі, невядомыя асобы з яго акружэння, творчыя памкненні класіка. Спадзяюся, шмат такіх адкрыццяў чакае нас наперадзе.

Васіліна МІЦКЕВІЧ, галоўны захавальнік фондаў Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Беларуская Амазонка​. Ці стане Палессе аб'ектам сусветнай спадчыны?

Беларуская Амазонка​. Ці стане Палессе аб'ектам сусветнай спадчыны?

Адзін з найбуйнейшых рэгіёнаў, які захаваўся ў некранутым стане і які за разнастайнасць азёр, рэк і балот празвалі Еўрапейскай Амазонкай (ці морам Герадота), усё яшчэ застаецца невядомым шырокаму колу турыстаў

Грамадства

Рэктар БДМУ Рубніковіч: Набор на бюджэтную форму сёлета павялічым

Рэктар БДМУ Рубніковіч: Набор на бюджэтную форму сёлета павялічым

Вялікае інтэрв'ю з рэктарам БДМУ да 100-гадовага юбілею ўніверсітэта.

Грамадства

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Нацыянальным брэндам Беларусі па праве лічыцца сацыяльная падтрымка сем'яў дзяржавай, і таму напярэдадні Міжнароднага дня сям'і прадстаўнік

Калейдаскоп

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Пачнём, зразумела, з дзяўчынак, бо менавіта іх мамы ўжо цяпер ламаюць галаву над выпускным уборам дачок.